Thường là không: tên truyện, tên nhân vật, tên kênh hay một khẩu hiệu ngắn hiếm khi được bảo hộ như một tác phẩm riêng theo quyền tác giả, vì quá ngắn để mang dấu ấn sáng tạo đủ để bảo hộ độc lập. Nhưng hình vẽ nhân vật, câu chuyện xây quanh nhân vật thì được bảo hộ; còn cái tên, nếu muốn giữ độc quyền khi kinh doanh, đi qua đường đăng ký nhãn hiệu.
Bài này dành cho người viết truyện, người vẽ truyện tranh, người lập kênh, người làm sản phẩm sáng tạo có tên gọi riêng. Nó tách rõ thứ gì quyền tác giả bảo vệ, thứ gì phải dùng công cụ khác, để bạn không trông chờ sai chỗ.
Tình huống: shop in áo dùng tên và hình chú mèo của anh Quân
Anh Quân ở Đà Nẵng vẽ một bộ truyện tranh ngắn đăng mạng về chú mèo tên Mướp đi khắp các chợ miền Trung (ví dụ giả định). Bộ truyện có lượng người theo dõi khá. Một ngày anh thấy một shop bán áo thun in hình chú mèo gần giống hệt Mướp, kèm dòng chữ là tên bộ truyện. Anh tự hỏi: mình có quyền gì với cái tên, có quyền gì với hình con mèo?
Hai thứ này đi theo hai con đường khác nhau. Hình chú mèo anh vẽ là tác phẩm mỹ thuật, được bảo hộ quyền tác giả từ lúc anh vẽ ra. Shop in hình gần giống hệt lên áo để bán là sử dụng tác phẩm của anh khi chưa xin phép, đây là phần anh có cơ sở mạnh nhất. Còn tên bộ truyện, một cụm vài chữ, thường không được coi là tác phẩm độc lập; nếu anh muốn ngăn người khác dùng tên đó trên hàng hoá, công cụ phù hợp là nhãn hiệu.
Nhiều người sáng tạo đảo ngược thứ tự ưu tiên: lo giữ cái tên trước, trong khi phần thực sự có giá trị và được luật bảo vệ sẵn là hình vẽ, câu chuyện. Hiểu đúng giúp anh Quân tập trung chứng cứ vào đúng chỗ.
Vì sao một cái tên thường không phải tác phẩm
Quá ngắn để chứa cách thể hiện riêng. Quyền tác giả bảo vệ cách thể hiện sáng tạo. Một cụm vài chữ thường không đủ chỗ để thể hiện lựa chọn sáng tạo riêng ở mức được bảo hộ độc lập. Nếu bảo hộ, người khác sẽ không được dùng những cụm từ thông thường.
Nhiều tác phẩm trùng tên là chuyện bình thường. Có thể có nhiều bài hát, nhiều cuốn sách cùng tên mà không ai chép ai. Nếu tên được bảo hộ như tác phẩm, người đến sau sẽ không bao giờ đặt được tên.
Quyền đặt tên tác phẩm là quyền của tác giả với tác phẩm của mình. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) ghi nhận quyền đặt tên cho tác phẩm là một quyền nhân thân của tác giả. Quyền này nghĩa là bạn được quyết định tên tác phẩm của mình, người khác không được tự đổi tên khi dùng tác phẩm của bạn; nó không có nghĩa là bạn độc quyền cái tên đó với mọi tác phẩm khác.
Ngoại lệ có, nhưng hiếm. Một câu dài, có hình ảnh, nhịp điệu riêng như một câu thơ hay một đoạn văn ngắn có thể đủ sáng tạo. Ranh giới này xét từng trường hợp, đừng mặc định khẩu hiệu của mình được bảo hộ.
Mỗi thứ được bảo vệ bằng công cụ nào
Bảng dưới là bản đồ thô cho người sáng tạo. Mỗi công cụ có điều kiện riêng và nên hỏi người có chuyên môn trước khi chi tiền.
| Thứ bạn tạo ra | Quyền tác giả | Công cụ khác thường dùng |
|---|---|---|
| Tên truyện, tên sách, tên bài hát | Thường không bảo hộ riêng | Nhãn hiệu nếu dùng làm tên hàng hoá, dịch vụ |
| Tên nhân vật | Thường không bảo hộ riêng | Nhãn hiệu cho sản phẩm mang tên nhân vật |
| Hình vẽ nhân vật, linh vật | Có, như tác phẩm mỹ thuật | Có thể thêm nhãn hiệu hình nếu dùng trong kinh doanh |
| Nhân vật trong truyện chữ, với tính cách, tiểu sử, lời thoại | Được bảo vệ qua tác phẩm chứa nhân vật | Hợp đồng cấp phép khi có người muốn khai thác |
| Khẩu hiệu kênh, câu cửa miệng | Hiếm khi | Nhãn hiệu nếu có khả năng phân biệt và dùng trong thương mại |
| Tên kênh, tên trang | Không | Nhãn hiệu; đăng ký tên miền, tên tài khoản sớm |
Nhãn hiệu thuộc hệ thống sở hữu công nghiệp, đăng ký ở Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), khác cơ quan với Cục Bản quyền tác giả. Nhãn hiệu có điều kiện riêng về khả năng phân biệt, đăng ký theo nhóm sản phẩm, dịch vụ, và theo nguyên tắc ai nộp trước có lợi thế. Thủ tục và chi phí nên hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư.
Nhân vật: lúc nào được bảo vệ, bảo vệ đến đâu
Với nhân vật trong truyện tranh, hoạt hình, trò chơi, phần dễ bảo vệ nhất là hình dạng nhân vật: tỷ lệ cơ thể, nét mặt, trang phục, màu sắc đặc trưng. Đây là tác phẩm mỹ thuật, có quyền từ khi vẽ ra. Người khác vẽ lại gần giống để bán sản phẩm là đang sao chép tác phẩm của bạn, kể cả khi họ đổi tên nhân vật.
Với nhân vật trong truyện chữ, không có hình, sự bảo vệ đi qua tác phẩm chứa nhân vật. Người khác viết truyện mới dùng lại nguyên nhân vật của bạn với tiểu sử, tính cách, các mối quan hệ, tình tiết đã có, thì đang dựa trên tác phẩm của bạn. Còn nếu chỉ trùng một cái tên như "Mướp" cho một con mèo khác hẳn, đó không phải chuyện quyền tác giả.
Điều này có hệ quả thực tế cho anh Quân. Khi khiếu nại shop in áo, anh nên lấy hình vẽ làm trung tâm: đặt bản vẽ của mình cạnh hình trên áo, chỉ ra các chi tiết giống, kèm bản phác thảo cũ có ngày tháng. Tên bộ truyện in kèm chỉ là chi tiết phụ cho thấy shop cố ý gắn sản phẩm với bộ truyện của anh. Nếu anh muốn đăng ký quyền tác giả, đối tượng phù hợp là bộ hình nhân vật hoặc tập truyện, không phải cái tên.
Nếu cái tên quan trọng với việc kinh doanh của bạn
Khi tên truyện, tên nhân vật hay tên kênh bắt đầu gắn với sản phẩm bán được như áo, sách, đồ chơi, khoá học, hãy làm theo thứ tự sau.
- Liệt kê các loại sản phẩm, dịch vụ bạn đang và sắp bán dưới cái tên đó.
- Tra cứu sơ bộ xem đã có ai đăng ký nhãn hiệu trùng hoặc gần giống cho các loại sản phẩm đó chưa, qua cơ sở dữ liệu công khai của cơ quan sở hữu công nghiệp.
- Hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư về khả năng đăng ký, vì có những tên mô tả quá chung khó được chấp nhận.
- Nộp đơn nhãn hiệu cho những nhóm sản phẩm thực sự cần, sớm trước khi tên quá nổi.
- Song song, đăng ký quyền tác giả cho hình vẽ nhân vật nếu nhân vật là phần cốt lõi của sản phẩm.
- Giữ hồ sơ sử dụng tên: ngày đầu dùng, các sản phẩm đã bán, các bài đăng, để có chứng cứ khi tranh chấp.
Thứ tự này giúp bạn không tốn tiền vào nhãn hiệu cho một cái tên chưa có giá trị, nhưng cũng không chờ đến khi người khác nộp trước.
Khi người khác dùng tên của bạn: phân biệt các tình huống
Không phải mọi việc trùng tên đều đáng lo. Trước khi phản ứng, xác định mình đang ở tình huống nào.
- Trùng tên ngẫu nhiên, nội dung khác hẳn. Một cuốn sách khác cùng tên, một kênh khác dùng cùng chữ. Thường không có gì để đòi theo quyền tác giả.
- Dùng tên kèm hình nhân vật, nội dung của bạn. Đây là sử dụng tác phẩm; phần hình và nội dung là căn cứ chính.
- Dùng tên để bán hàng, khiến người mua nghĩ là sản phẩm chính thức của bạn. Có thể liên quan nhãn hiệu, cạnh tranh không lành mạnh; nên hỏi luật sư.
- Người khác đã nộp đơn nhãn hiệu cho tên của bạn. Cần hành động sớm với chuyên gia, vì có thời hạn để phản đối đơn hoặc yêu cầu huỷ theo quy định hiện hành.
- Mạo danh tài khoản, kênh của bạn. Đi theo quy trình báo cáo mạo danh của nền tảng, song song với lưu chứng cứ.
Mỗi tình huống có cách xử lý khác nhau, và quyền tác giả chỉ là một trong các công cụ. Đặt đúng tình huống trước giúp bạn không gửi một yêu cầu gỡ sai căn cứ, việc dễ khiến bên kia phớt lờ.
Một lời khuyên về khẩu hiệu và câu cửa miệng
Người làm video, người dẫn podcast thường có một câu chào đặc trưng, một câu kết quen thuộc. Khi kênh nổi, câu đó được người khác nhại lại, in lên áo, dùng trong video của họ. Phản ứng tự nhiên là muốn giữ độc quyền. Nhưng với một câu ngắn, quyền tác giả thường không giúp được, và việc khán giả nhại lại câu cửa miệng nhiều khi lại là dấu hiệu kênh đang có sức lan.
Cách thực tế hơn là phân biệt hai loại dùng. Khán giả, người làm nội dung khác nhắc lại câu nói trong đời thường hay trong video bình luận thì nên chấp nhận. Doanh nghiệp in câu nói lên hàng hoá để bán, gắn với hình ảnh của bạn, thì là chuyện khác, và nếu câu nói đã là một phần thương hiệu kinh doanh của bạn, nhãn hiệu là công cụ để bàn. Khi phân vân về một tình huống cụ thể, hỏi luật sư sở hữu trí tuệ, mang theo bằng chứng về việc bạn dùng câu nói từ khi nào và dùng thế nào.
Cũng nên nhớ rằng mọi điều trên áp dụng ngược lại cho chính bạn. Khi đặt tên truyện, tên kênh, khẩu hiệu mới, hãy dành vài phút tra xem tên đó đã là nhãn hiệu của ai cho cùng loại sản phẩm chưa, để không phải đổi tên khi kênh đã lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký quyền tác giả cho tên truyện có được không?
Cơ quan tiếp nhận đăng ký tác phẩm, không đăng ký riêng một cái tên. Bạn đăng ký truyện, và tên truyện xuất hiện trong giấy chứng nhận như tên của tác phẩm đó. Điều này không cho bạn độc quyền dùng cái tên cho mọi tác phẩm hay sản phẩm khác.
Nhân vật do mình tạo ra có được người khác viết fanfic không?
Viết truyện mới dựa trên nhân vật và thế giới truyện của bạn là dựa trên tác phẩm của bạn, về nguyên lý cần sự đồng ý của bạn. Thực tế nhiều tác giả chấp nhận fanfic phi thương mại. Nếu bạn muốn cho phép có điều kiện, hãy nói rõ điều kiện công khai.
Tên kênh của mình bị người khác lập kênh trùng thì làm gì?
Trùng tên kênh không phải vấn đề quyền tác giả. Nếu họ còn đăng lại nội dung của bạn hoặc giả làm bạn, bạn có căn cứ báo cáo với nền tảng theo quy trình nội dung hoặc mạo danh. Nếu tên kênh đã là thương hiệu kinh doanh, cân nhắc đăng ký nhãn hiệu.
Linh vật thương hiệu do mình vẽ cho khách thì quyền thuộc ai?
Tuỳ thoả thuận và hợp đồng. Nếu hợp đồng chuyển giao quyền tài sản cho khách, khách là chủ sở hữu, bạn vẫn là tác giả với các quyền nhân thân theo luật. Nếu không ghi rõ, dễ tranh chấp, nên thống nhất bằng văn bản trước khi giao.
Đặt tên tác phẩm trùng với tên tác phẩm nổi tiếng có bị vi phạm không?
Trùng tên đơn thuần thường không phải vi phạm quyền tác giả. Nhưng nếu tên đó đã là nhãn hiệu được bảo hộ cho loại sản phẩm của bạn, hoặc việc đặt tên nhằm gây nhầm lẫn, có thể có rủi ro khác. Kiểm nhãn hiệu trước khi dùng tên cho sản phẩm bán ra.
