Bạn luôn là tác giả của thứ mình trực tiếp sáng tạo ra, nhưng chưa chắc là chủ sở hữu. Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), tác phẩm làm theo nhiệm vụ được tổ chức giao hoặc theo hợp đồng thì quyền tài sản thường thuộc tổ chức giao việc, trừ khi có thoả thuận khác. Tác phẩm làm ngoài phạm vi công việc, bằng thời gian và phương tiện của riêng bạn thì thường bạn là chủ sở hữu.
Ranh giới nằm ở chi tiết: nhiệm vụ được giao là gì, hợp đồng lao động viết gì, bạn dùng máy và tư liệu của ai, quy chế trường nói gì. Bài này giúp bạn tự kiểm những chi tiết đó trước khi đứng tên chủ sở hữu trên tờ khai đăng ký, vì khai sai ở mục này là một trong những lý do giấy chứng nhận bị yêu cầu huỷ về sau.
Hai tình huống: anh Phúc ở công ty quảng cáo và Vy ở trường kiến trúc
Anh Phúc là designer ở một công ty quảng cáo tại Hà Nội (ví dụ giả định). Buổi tối, anh vẽ một bộ minh hoạ về các món ăn đường phố, định in thành bộ bưu thiếp để bán. Một số món trong bộ minh hoạ trùng với chiến dịch công ty đang làm cho một chuỗi quán ăn. Anh muốn đăng ký quyền tác giả bộ minh hoạ dưới tên mình làm chủ sở hữu, và băn khoăn công ty có nhận phần không.
Vy là sinh viên năm cuối ngành kiến trúc ở Huế (ví dụ giả định). Đồ án tốt nghiệp của Vy là một khu nhà ở cho người làm nghề thủ công, được hội đồng đánh giá cao. Một văn phòng thiết kế ngỏ ý mua lại ý tưởng. Vy muốn biết đồ án thuộc về mình hay thuộc về trường, và có nên đăng ký trước khi bàn chuyện bán.
Hai tình huống khác nhau, nhưng cùng một cách tiếp cận: xác định tác phẩm được làm trong khung quan hệ nào, rồi đọc văn bản điều chỉnh quan hệ đó.
Các tình huống hay gặp và hướng xác định chủ sở hữu
Bảng này nêu xu hướng chung theo nguyên lý luật. Hợp đồng, quy chế cụ thể có thể thay đổi kết quả, nên mọi dòng đều có chữ "thường".
| Tình huống | Chủ sở hữu quyền tài sản thường là | Cần kiểm thêm |
|---|---|---|
| Làm trong giờ, theo nhiệm vụ được giao, bằng máy công ty | Công ty | Thoả thuận khác trong hợp đồng, nếu có |
| Làm ngoài giờ, máy riêng, chủ đề không liên quan công việc | Bạn | Điều khoản sở hữu trí tuệ quá rộng trong hợp đồng |
| Làm ngoài giờ nhưng chủ đề trùng việc đang làm, có dùng tư liệu công ty | Dễ tranh chấp | Đã dùng gì của công ty, có phải mở rộng từ nhiệm vụ không |
| Nhận làm tự do cho khách theo hợp đồng | Theo hợp đồng; thường là bên đặt hàng nếu hợp đồng ghi chuyển giao | Điều khoản chuyển giao, phạm vi, thanh toán |
| Đồ án, bài tập ở trường, tự làm | Thường là sinh viên | Quy chế trường về lưu trữ, sử dụng đồ án |
| Đề tài nghiên cứu được tài trợ, đề tài doanh nghiệp đặt | Theo hợp đồng tài trợ, đặt hàng | Văn bản ký giữa trường, doanh nghiệp và người làm |
| Giáo viên soạn bài giảng | Tuỳ nhiệm vụ được giao và quy chế nơi làm việc | Bài giảng làm theo yêu cầu của trường hay tự soạn để dạy thêm |
Hàng thứ ba là vùng xám nhất và cũng là tình huống của anh Phúc. Khi một tác phẩm vừa có phần làm ngoài giờ, vừa chồng lên nhiệm vụ ở công ty, câu trả lời phụ thuộc vào việc anh đã lấy gì từ công việc: hình ảnh khách hàng, tư liệu nội bộ, bản phác thảo đã nộp cho công ty.
Đọc hợp đồng lao động và nội quy: bốn chỗ cần tìm
Điều khoản về sản phẩm trí tuệ. Nhiều hợp đồng có câu kiểu "mọi sản phẩm trí tuệ người lao động tạo ra trong thời gian làm việc thuộc về công ty". Hãy xem "thời gian làm việc" được hiểu là giờ làm việc hay cả thời hạn hợp đồng, và có giới hạn trong phạm vi công việc không. Câu quá rộng có thể gây tranh cãi về hiệu lực, nhưng tốt nhất là làm rõ trước.
Bản mô tả công việc. Nhiệm vụ được giao xác định cái gì là "tác phẩm theo nhiệm vụ". Designer được giao vẽ minh hoạ cho khách hàng khác với nhân viên kế toán vẽ tranh cuối tuần.
Cam kết bảo mật và không cạnh tranh. Ngay cả khi bạn là chủ sở hữu bộ tranh, việc dùng thông tin, khách hàng, tư liệu nội bộ của công ty có thể vi phạm cam kết bảo mật theo Bộ luật Lao động 2019 và thoả thuận đã ký.
Nội quy về dùng tài sản công ty. Dùng máy công ty, phần mềm công ty mua bản quyền để làm việc riêng có thể bị nội quy cấm, và làm yếu lập luận rằng tác phẩm làm bằng phương tiện của riêng bạn.
Sinh viên và đồ án: những điều hay hiểu nhầm
Nhiều sinh viên nghĩ đồ án nộp cho trường thì thành của trường. Về nguyên lý, sinh viên tự làm đồ án bằng sức mình là tác giả, và thường cũng là chủ sở hữu, vì không có quan hệ giao nhiệm vụ theo kiểu lao động. Việc giảng viên hướng dẫn góp ý không biến giảng viên thành đồng tác giả, trừ khi họ trực tiếp sáng tạo một phần tác phẩm.
Tuy vậy, trường thường có quy chế cho phép lưu trữ đồ án, dùng để giảng dạy, trưng bày, và có thể đặt điều kiện khi sinh viên khai thác thương mại đồ án làm trong khuôn khổ đề tài có tài trợ. Với Vy, việc đầu tiên là đọc quy chế đào tạo của trường và hỏi phòng quản lý khoa học xem đồ án của mình có nằm trong đề tài nào có hợp đồng riêng không.
Một điều nữa với ngành kiến trúc: thứ được bảo hộ là bản vẽ, mô hình, phương án thể hiện cụ thể, không phải ý tưởng chung về một khu nhà cho người làm nghề thủ công. Khi văn phòng thiết kế nói muốn "mua ý tưởng", Vy nên hiểu thứ có giá trị pháp lý để bán là các bản vẽ và quyền sử dụng chúng, và thoả thuận phải ghi rõ phạm vi.
Tự kiểm trước khi đứng tên chủ sở hữu trên tờ khai
Trước khi nộp hồ sơ đăng ký với tư cách vừa là tác giả vừa là chủ sở hữu, anh Phúc và Vy nên đi qua các bước này.
- Ghi lại thời gian tác phẩm được làm: ngày bắt đầu, các mốc chính, làm ở đâu, bằng máy nào.
- Đối chiếu với nhiệm vụ được giao trong cùng thời gian: có chồng lên nhau không.
- Rà xem đã dùng tư liệu nào của nơi làm việc, nơi học: ảnh, bản vẽ mẫu, dữ liệu, phần mềm.
- Đọc hợp đồng lao động, quy chế, các cam kết đã ký, đánh dấu những câu nói về sản phẩm trí tuệ.
- Nếu có vùng xám, xin một văn bản xác nhận từ công ty hoặc trường rằng họ không có quyền với tác phẩm, hoặc thoả thuận rõ phần của mỗi bên.
- Tách tệp làm việc riêng khỏi máy, tài khoản của nơi làm việc từ nay về sau.
- Khi đã rõ, khai tờ khai đúng tư cách: tác giả kiêm chủ sở hữu, hoặc tác giả với chủ sở hữu là tổ chức.
Văn bản xác nhận ở bước năm nghe có vẻ phiền, nhưng nó rẻ hơn nhiều so với một tranh chấp sau khi bộ minh hoạ bán chạy. Nhiều công ty sẵn lòng ký nếu tác phẩm thật sự không liên quan.
Trường hợp của anh Phúc: ba lối đi
Lối thứ nhất: tách phần trùng ra khỏi bộ tranh. Nếu chỉ vài món trong bộ minh hoạ trùng với chiến dịch đang làm, anh Phúc có thể bỏ những bức đó, hoặc vẽ lại hoàn toàn khác với bố cục, góc nhìn không liên quan gì đến bản phác đã nộp ở công ty. Bộ còn lại làm ngoài giờ, máy riêng, chủ đề riêng thì vị trí của anh rõ ràng hơn nhiều.
Lối thứ hai: hỏi công ty và xin xác nhận. Anh có thể trình bày với quản lý rằng mình có một dự án cá nhân, liệt kê những gì trong đó, và xin văn bản xác nhận công ty không có quyền với bộ minh hoạ. Cách này minh bạch, giữ quan hệ tốt, và cho anh một tờ giấy để kèm khi đăng ký hoặc khi nhà in hỏi.
Lối thứ ba: thoả thuận chia quyền hoặc cấp phép. Nếu công ty cho rằng một phần bộ tranh dựa trên công việc ở công ty, hai bên có thể thoả thuận: công ty cho phép anh khai thác bộ tranh với điều kiện nào đó, hoặc cùng là chủ sở hữu với tỷ lệ chia rõ. Thoả thuận phải bằng văn bản, nêu cụ thể tác phẩm nào.
Lối không nên đi: im lặng rồi đăng ký. Đăng ký với tư cách chủ sở hữu duy nhất trong khi biết có vùng tranh chấp là đặt một quả mìn dưới chính giấy chứng nhận của mình. Nếu công ty phát hiện khi bộ bưu thiếp đã bán, việc tranh chấp sẽ tốn kém hơn nhiều so với một cuộc nói chuyện từ đầu.
Dù không phải chủ sở hữu, bạn vẫn giữ gì
Khi công ty là chủ sở hữu, người trực tiếp sáng tạo vẫn là tác giả và giữ các quyền nhân thân theo luật như quyền được đứng tên, nêu tên trên tác phẩm và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, tức không cho người khác sửa chữa, xuyên tạc gây phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả. Việc đưa tác phẩm vào hồ sơ năng lực cá nhân thì phụ thuộc thoả thuận và cam kết bảo mật, nên hỏi trước, nhất là với dự án chưa công bố.
Nếu bạn là người sáng tạo trong một tổ chức, nên đề nghị đưa vào hợp đồng một câu rõ ràng về việc được trưng bày tác phẩm đã công bố trong hồ sơ năng lực và cách ghi tên. Câu này ít khi bị từ chối nếu đề nghị từ đầu, nhưng khó xin khi đã nghỉ việc.
Những tình huống có giá trị lớn hoặc đang căng thẳng với nơi làm việc nên được một luật sư sở hữu trí tuệ hoặc luật sư lao động đọc hợp đồng cụ thể. Bài này chỉ giúp bạn biết phải hỏi gì; văn bản và cách áp dụng có thể đã thay đổi, nên kiểm bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm của nhân viên không?
Có, khi công ty là chủ sở hữu, ví dụ tác phẩm làm theo nhiệm vụ được giao. Hồ sơ thường cần giấy tờ chứng minh quan hệ giao việc như quyết định giao nhiệm vụ hoặc hợp đồng. Tên người trực tiếp sáng tạo vẫn phải ghi ở mục tác giả.
Nghỉ việc rồi có mang được tác phẩm cũ đi không?
Tác phẩm công ty là chủ sở hữu thì bạn không được khai thác thương mại khi chưa có phép, dù bạn là tác giả. Tác phẩm bạn là chủ sở hữu thì mang đi được, nhưng không được mang theo tư liệu, bí mật của công ty. Rà hợp đồng trước ngày nghỉ.
Giảng viên hướng dẫn có quyền gì với đồ án của sinh viên?
Góp ý, định hướng thường không tạo ra quyền tác giả. Nếu giảng viên trực tiếp vẽ, viết một phần tác phẩm, họ có thể là đồng tác giả phần đó. Khi đăng ký hoặc bán đồ án, hãy minh bạch về đóng góp của mỗi người để tránh hiểu lầm.
Làm thêm cho công ty khác trong khi đang làm chính thức có sao không?
Về quyền tác giả, tác phẩm làm cho công ty thứ hai theo hợp đồng với họ thì thuộc quan hệ đó. Nhưng hợp đồng với công ty chính có thể có cam kết không cạnh tranh, bảo mật hoặc yêu cầu báo trước. Đọc kỹ để không vi phạm nghĩa vụ lao động.
Ý tưởng mình đề xuất trong cuộc họp ở công ty có phải của mình không?
Ý tưởng không được bảo hộ quyền tác giả, nên một đề xuất bằng lời trong họp thường không tạo ra quyền riêng. Nếu bạn muốn được ghi nhận đóng góp, hãy viết đề xuất ra văn bản có tên mình và lưu lại, dù quyền sở hữu sản phẩm cuối cùng vẫn theo quan hệ lao động.
