Không thay được hoàn toàn. Thư bảo đảm niêm phong gửi cho chính mình, email tự gửi, dịch vụ đóng dấu thời gian số đều chỉ giúp chứng minh một điều: nội dung đó đã tồn tại muộn nhất vào một ngày nhất định. Chúng không chứng minh bạn là người sáng tạo, và không đổi gánh chứng minh như giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả.
Nhưng chúng không vô dụng. Trong tranh chấp, câu hỏi "ai có trước" thường là nửa câu chuyện, và những cách này giúp bạn trả lời nửa đó với chi phí thấp. Bài này so sánh từng cách, chỉ ra điểm yếu của mỗi cái, rồi gợi ý cách xếp chúng thành nhiều lớp cùng với đăng ký.
Mẹo cũ "gửi thư cho chính mình" đến từ đâu
Chị Linh viết kịch bản phim ngắn ở TP Hồ Chí Minh (ví dụ giả định). Trước khi gửi kịch bản dự thi một quỹ hỗ trợ làm phim, chị được đàn anh khuyên in kịch bản ra, cho vào phong bì, dán kín, gửi bảo đảm cho chính mình và không bao giờ mở. Dấu bưu điện trên phong bì sẽ là bằng chứng chị có kịch bản từ ngày đó.
Mẹo này lưu truyền trong giới sáng tạo nhiều nước từ lâu, có nơi gọi đùa là "bản quyền của người nghèo". Nó dựa trên một ý đúng: một bên thứ ba trung lập, ở đây là bưu điện, đóng dấu ngày lên vật chứa nội dung. Nhưng nó cũng có những điểm yếu mà người trong nghề đã chỉ ra từ lâu, và ở Việt Nam, không có quy định nào trao cho phong bì niêm phong giá trị đặc biệt như một giấy chứng nhận.
Điều đó không có nghĩa chị Linh nên bỏ ý định giữ bằng chứng. Nó chỉ có nghĩa chị cần hiểu phong bì chứng minh được gì, để không đặt toàn bộ niềm tin vào nó.
Phong bì niêm phong chứng minh được gì, không chứng minh được gì
Chứng minh được: có một phong bì gửi đi vào ngày đó. Dấu bưu điện cho biết một vật đã đi qua hệ thống bưu chính vào ngày ghi trên dấu. Đó là một mốc thời gian do bên thứ ba tạo ra.
Khó chứng minh: bên trong là đúng nội dung đó từ đầu. Bưu điện không kiểm nội dung bên trong. Phong bì có thể bị nghi đã mở ra rồi dán lại, hoặc gửi phong bì rỗng chưa dán rồi bỏ nội dung vào sau. Bên kia trong tranh chấp gần như luôn đặt câu hỏi này.
Không chứng minh: bạn là người sáng tạo. Một người chép kịch bản của bạn rồi gửi thư cho chính họ cũng có phong bì với dấu ngày. Phong bì chỉ cho biết ai có nội dung lúc nào, không cho biết ai viết ra nó.
Không thay được quá trình sáng tạo. Một phong bì là một điểm, còn quá trình sáng tạo là một đường: các bản nháp, ghi chép, tệp sửa đổi theo thời gian. Người chép chỉ có điểm cuối, người làm ra có cả đường. Bằng chứng về quá trình thường thuyết phục hơn mọi con dấu.
So sánh các cách ghi nhận thời điểm
Bảng dưới xếp các cách người sáng tạo hay dùng, theo điều chúng chứng minh và điểm yếu chính. Chi phí ghi tương đối, vì biểu phí mỗi nơi khác nhau và thay đổi.
| Cách làm | Chứng minh điều gì | Điểm yếu chính | Chi phí |
|---|---|---|---|
| Thư bảo đảm gửi chính mình | Một phong bì đi qua bưu điện vào ngày đó | Khó chứng minh nội dung chưa bị thay | Thấp |
| Email gửi chính mình hoặc người tin cậy | Thư điện tử có thời điểm gửi trên máy chủ của nhà cung cấp | Phụ thuộc nhà cung cấp, cần trích xuất đúng cách khi tranh chấp | Gần như không |
| Lưu trữ đám mây có lịch sử phiên bản | Chuỗi phiên bản theo thời gian | Lịch sử có thể bị xoá; cần chứng minh tài khoản là của bạn | Thấp |
| Ký số kèm dấu thời gian lên tệp | Tệp chưa bị sửa kể từ thời điểm ký | Cần hiểu cách kiểm, ít người dùng | Theo dịch vụ |
| Dịch vụ ghi dấu lên chuỗi khối | Một mã băm của tệp đã tồn tại vào thời điểm ghi | Giá trị chứng cứ tại toà ở Việt Nam chưa rõ ràng; dịch vụ có thể biến mất | Theo dịch vụ |
| Vi bằng của thừa phát lại | Thừa phát lại ghi nhận sự kiện, hành vi, nội dung một trang hay tệp vào thời điểm lập | Tốn chi phí, thường dùng khi đã có tranh chấp | Vừa |
| Đăng ký quyền tác giả | Cơ quan nhà nước ghi nhận tác giả, chủ sở hữu, tác phẩm | Không thẩm định nguyên gốc, có thể bị huỷ nếu khai sai | Theo biểu phí hiện hành |
Sáu hàng đầu chỉ trả lời "có từ lúc nào". Hàng cuối trả lời thêm "ai là tác giả, chủ sở hữu" theo lời khai đã được ghi nhận, và có hệ quả đổi gánh chứng minh. Đó là khác biệt cốt lõi.
Vì sao giấy chứng nhận vẫn khác hẳn
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), người đứng tên trong giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả không có nghĩa vụ chứng minh quyền của mình khi có tranh chấp, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại. Nói cách khác, giấy chứng nhận đặt chị Linh ở vị trí người được tin trước, bên kia phải đưa chứng cứ để lật lại.
Không có cách tự lưu nào cho bạn vị trí đó. Phong bì, email, dấu thời gian đều là chứng cứ bạn phải đưa ra và thuyết phục người xét xử rằng nó đáng tin. Chúng hữu ích, nhưng là chứng cứ cần chứng minh, không phải chứng cứ được mặc nhiên thừa nhận.
Mặt khác, giấy chứng nhận cũng có giới hạn. Cục Bản quyền tác giả không đi kiểm tra kịch bản của chị Linh có phải chị viết hay không; chị tự cam đoan và chịu trách nhiệm. Nếu có người đưa ra bằng chứng mạnh hơn rằng họ viết trước, giấy có thể bị huỷ. Lúc đó, chính những bản nháp, email, phong bì của người làm thật lại là thứ quyết định. Vì vậy đăng ký và tự lưu không loại trừ nhau, chúng bổ sung cho nhau.
Xếp lớp bằng chứng: cách làm cho người sáng tạo bận rộn
Không ai muốn mất cả buổi mỗi ngày cho thủ tục. Cách xếp lớp dưới đây chia việc theo mức giá trị của tác phẩm.
- Lớp nền, hằng ngày: làm việc trong thư mục được đồng bộ lên dịch vụ lưu trữ có lịch sử phiên bản. Không tốn thêm công sức, chỉ cần chọn đúng nơi lưu.
- Lớp mốc, mỗi khi xong một bản quan trọng: gửi tệp cho chính mình qua email, hoặc gửi cho một người cộng tác tin cậy, kèm vài dòng mô tả.
- Lớp sổ tay: ghi nhật ký sáng tác ngắn gọn, ngày nào làm phần nào, đổi gì, vì sao. Năm phút mỗi ngày.
- Lớp chính thức, trước khi tác phẩm ra khỏi tay bạn: với tác phẩm sắp gửi dự thi, gửi đối tác, đem bán, cân nhắc đăng ký quyền tác giả.
- Lớp tranh chấp, khi phát hiện bị chép: lưu chứng cứ trang vi phạm, cân nhắc lập vi bằng nếu tranh chấp nghiêm trọng, rồi hỏi luật sư.
Phong bì niêm phong có thể là một phần của lớp mốc nếu bạn thích cách làm này, nhưng không nên là lớp duy nhất.
Áp vào việc của chị Linh: gửi kịch bản dự thi
Quay lại kịch bản chị Linh sắp gửi quỹ hỗ trợ làm phim. Rủi ro chị lo là kịch bản bị người trong hội đồng hoặc người đọc sơ tuyển lấy ý, rồi một phim khác ra đời với câu chuyện na ná. Trước hết, cần nói thật: nếu người khác chỉ lấy ý tưởng cốt truyện rồi tự viết lại, quyền tác giả khó can thiệp, dù chị có phong bì hay giấy chứng nhận. Những gì chị bảo vệ được là kịch bản cụ thể: lời thoại, cấu trúc cảnh, nhân vật được xây dựng chi tiết.
Với mục tiêu đó, chị Linh làm được mấy việc trong một buổi. Đọc kỹ thể lệ của quỹ xem bài dự thi được dùng vào việc gì, có điều khoản nào về quyền với bài dự thi không. Lưu bản kịch bản đúng như bản gửi đi, kèm thư nộp bài có ngày giờ, vì thư nộp bài gửi đến một tổ chức là chứng cứ mạnh hơn thư gửi chính mình. Giữ toàn bộ các bản nháp từ đề cương đến bản cuối. Nếu kịch bản là tác phẩm chị đặt nhiều kỳ vọng, cân nhắc đăng ký quyền tác giả trước hạn nộp.
Thêm một thói quen nhỏ: ghi lại danh sách những người đã đọc kịch bản, ngày họ nhận bản nào. Nếu sau này có chuyện, danh sách này cho biết ai đã tiếp cận tác phẩm, một yếu tố thường được xem xét khi đánh giá sao chép.
Cẩn thận với dịch vụ "đăng ký bản quyền" tư nhân
Trên mạng có nhiều dịch vụ mời bạn trả tiền để "đăng ký bản quyền quốc tế" hay "chứng nhận bản quyền vĩnh viễn". Trước khi trả tiền, kiểm những điểm sau.
- Đó là cơ quan nhà nước có thẩm quyền hay chỉ là một công ty lưu trữ tệp kèm ngày tháng. Phần lớn là trường hợp thứ hai.
- Họ có hứa những điều không thể như "bảo vệ ở mọi quốc gia", "không ai được dùng tác phẩm của bạn nữa".
- Nếu công ty đó ngừng hoạt động, bằng chứng của bạn còn không và lấy ra bằng cách nào.
- Dịch vụ có cho bạn tải về một bản xác nhận độc lập mà không phụ thuộc vào trang của họ không.
- Với dịch vụ làm hồ sơ đăng ký tại Việt Nam: họ nộp ở đâu, giấy chứng nhận do cơ quan nào cấp, có hứa chắc chắn cấp hay hứa số ngày cố định không. Lời hứa chắc chắn là dấu hiệu nên dè chừng.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở phong bì niêm phong ra khi bị tranh chấp không?
Không nên tự mở. Nếu phong bì là chứng cứ quan trọng, việc mở nên diễn ra trước người có thẩm quyền hoặc có thừa phát lại ghi nhận, để không bị nghi ngờ bạn đã can thiệp vào nội dung. Hỏi luật sư trước khi xử lý vật chứng này.
Email gửi cho chính mình có được toà chấp nhận làm chứng cứ không?
Thông điệp dữ liệu có thể được xem là chứng cứ theo pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng, nhưng giá trị phụ thuộc vào độ tin cậy của cách tạo, lưu trữ và trích xuất. Email ở nhà cung cấp lớn, chưa bị xoá, kèm thông tin máy chủ thường đáng tin hơn. Hỏi luật sư về cách thu thập đúng.
Lập vi bằng có thay được đăng ký không?
Không. Vi bằng ghi nhận một sự kiện, ví dụ nội dung trang web hay tệp vào một thời điểm. Nó mạnh cho việc chứng minh hành vi vi phạm hoặc trạng thái nội dung, nhưng không xác nhận ai là tác giả. Thường dùng khi đã có tranh chấp.
Đã đăng ký rồi thì có cần giữ bản nháp nữa không?
Có. Giấy chứng nhận có thể bị yêu cầu huỷ nếu ai đó đưa chứng cứ ngược lại. Khi đó, bản nháp và quá trình sáng tạo của bạn là thứ bảo vệ chính giấy chứng nhận của bạn. Đừng xoá tệp làm việc sau khi đăng ký.
Ghi dấu lên chuỗi khối có phải là đăng ký quyền tác giả không?
Không. Đây là một cách ghi nhận thời điểm một tệp tồn tại, do tư nhân vận hành. Nó không phải thủ tục của cơ quan nhà nước và không có hệ quả pháp lý của giấy chứng nhận. Giá trị chứng cứ cần đánh giá theo từng vụ việc.
