Quyền tác giả bảo vệ cách thể hiện sáng tạo như hoạ tiết, hình vẽ, bài viết và phát sinh tự động; kiểu dáng công nghiệp bảo vệ hình dáng bên ngoài của sản phẩm và phải đăng ký, phải mới; nhãn hiệu bảo vệ dấu hiệu phân biệt hàng hoá của bạn với người khác và phải đăng ký, ai nộp trước có lợi thế. Một sản phẩm thủ công có thể cùng lúc chứa cả ba.
Người sáng tạo bán sản phẩm thường nghe lẫn lộn ba khái niệm này, rồi đăng ký nhầm chỗ hoặc tưởng đã được bảo vệ khi chưa. Bài này đi từ một chiếc chén gốm cụ thể để tách từng lớp, rồi gợi ý thứ tự ưu tiên khi ngân sách có hạn.
Ba lớp trên một chiếc chén gốm
Chị Ngân làm gốm ở Vĩnh Long (ví dụ giả định). Dòng sản phẩm bán chạy của chị là bộ chén có miệng loe gợn sóng, thân thắt nhẹ ở giữa, mặt ngoài vẽ tay hoa lục bình theo nét riêng của chị. Sản phẩm bán dưới tên thương hiệu là tên một con sông quê, kèm logo hình chiếc xuồng. Gần đây chị thấy một xưởng khác bán chén có hình dáng gần giống, vẽ hoa lục bình theo kiểu na ná, dùng một cái tên nghe rất giống tên của chị.
Chị muốn biết mình được bảo vệ ở những điểm nào. Câu trả lời là ba điểm, với ba cơ chế khác nhau. Nét vẽ hoa lục bình của chị là tác phẩm, thuộc quyền tác giả. Hình dáng miệng loe gợn sóng, thân thắt là đối tượng có thể của kiểu dáng công nghiệp. Tên thương hiệu và logo chiếc xuồng là đối tượng của nhãn hiệu, trong đó logo đồng thời là một tác phẩm mỹ thuật.
Mỗi lớp được bảo vệ đến đâu phụ thuộc chị đã làm gì cho lớp đó. Lớp thứ nhất có sẵn. Hai lớp còn lại chỉ có khi đã đăng ký và được cấp văn bằng.
So sánh ba loại quyền
Bảng tóm tắt nguyên lý theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022). Thời hạn, lệ phí cụ thể nên kiểm văn bản hiện hành.
| Tiêu chí | Quyền tác giả | Kiểu dáng công nghiệp | Nhãn hiệu |
|---|---|---|---|
| Bảo vệ cái gì | Cách thể hiện sáng tạo: hình vẽ, hoạ tiết, văn bản, ảnh, nhạc | Hình dáng bên ngoài sản phẩm: đường nét, hình khối, màu sắc kết hợp | Dấu hiệu phân biệt hàng hoá, dịch vụ: tên, logo, kết hợp |
| Phát sinh | Tự động khi tác phẩm được thể hiện ra | Khi được cấp văn bằng | Khi được cấp văn bằng (trừ nhãn hiệu nổi tiếng) |
| Điều kiện chính | Do tác giả tự sáng tạo | Mới, có tính sáng tạo, áp dụng được để sản xuất hàng loạt | Có khả năng phân biệt, không trùng, gây nhầm lẫn với dấu hiệu có trước |
| Cơ quan | Cục Bản quyền tác giả (đăng ký tự nguyện) | Cục Sở hữu trí tuệ | Cục Sở hữu trí tuệ |
| Đăng trước, bán trước | Không ảnh hưởng | Có thể làm mất tính mới | Không mất, nhưng dễ bị người khác nộp trước |
| Thời hạn | Thường suốt đời tác giả và năm mươi năm sau khi mất | Có thời hạn giới hạn, gia hạn được một số lần | Có thời hạn, gia hạn được nhiều lần |
Hàng "đăng trước, bán trước" là hàng người sáng tạo hay bỏ qua nhất. Với quyền tác giả, bạn cứ đăng, cứ bán. Với kiểu dáng, nếu chị Ngân đã bán bộ chén ra thị trường từ lâu mà chưa nộp đơn, khả năng đăng ký kiểu dáng cho hình dáng đó có thể đã mất, trừ khi còn trong khoảng ân hạn ngắn mà luật cho phép.
Lớp hoạ tiết: quyền tác giả đã có, cần giữ bằng chứng
Nét vẽ của chị Ngân là tác phẩm mỹ thuật. Hoa lục bình là đề tài chung, ai cũng vẽ được. Thứ được bảo hộ là cách chị vẽ: dáng cánh, cách đi nét, cách bố trí quanh thân chén. Xưởng kia vẽ hoa lục bình theo kiểu riêng của họ thì không sao; đồ lại nét của chị thì là sao chép.
Bằng chứng là bản phác và mẫu đầu tiên. Chị nên giữ các bản phác hoạ tiết trên giấy, ảnh chụp những chiếc chén đầu tiên có ngày, và nếu có thể, đăng ký quyền tác giả cho bộ hoạ tiết dưới dạng tác phẩm mỹ thuật.
Quyền tác giả không bảo vệ hình dáng chiếc chén theo cách kiểu dáng làm. Một số hình dáng có tính thẩm mỹ cao có thể được xem là tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, nhưng ranh giới này phức tạp, phụ thuộc từng trường hợp. Đừng trông cậy quyền tác giả để ngăn người khác làm chén cùng dáng.
Lớp hình dáng và lớp tên: hai thứ phải đăng ký
Kiểu dáng công nghiệp phù hợp với những sản phẩm mà hình dáng là lý do khách mua: một mẫu chén, một chiếc đèn, một dáng túi. Điều kiện quan trọng nhất là tính mới so với những gì đã được bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn. Vì vậy với dòng sản phẩm mới, người làm thủ công có kế hoạch kinh doanh lâu dài nên hỏi về kiểu dáng trước khi tung sản phẩm hoặc đăng ảnh rộng rãi. Với dòng đã bán lâu, kiểu dáng có thể không còn khả thi, và chị Ngân nên tập trung vào hai lớp còn lại.
Nhãn hiệu bảo vệ cái tên và logo khi gắn với loại sản phẩm cụ thể. Nếu xưởng kia dùng một cái tên gây nhầm lẫn với tên của chị trên cùng loại hàng gốm, nhãn hiệu đã được cấp văn bằng là công cụ mạnh nhất. Chưa đăng ký thì chị đang ở thế yếu, và nguy hiểm hơn, người khác có thể nộp đơn cho chính cái tên đó trước.
Logo chiếc xuồng là trường hợp đặc biệt: nó vừa là tác phẩm mỹ thuật thuộc quyền tác giả của người vẽ, vừa là dấu hiệu có thể đăng ký nhãn hiệu. Nếu chị thuê người khác vẽ logo, cần chắc chắn quyền tác giả với logo đã được chuyển cho chị bằng văn bản, nếu không chính người vẽ có thể đặt vấn đề khi chị đăng ký nhãn hiệu.
Sắp thứ tự ưu tiên khi ngân sách có hạn
Người sáng tạo nhỏ hiếm khi đăng ký được mọi thứ cùng lúc. Thứ tự sau dựa trên câu hỏi: lớp nào dễ mất nhất và lớp nào mang tiền về nhiều nhất.
- Giữ bằng chứng cho mọi tác phẩm từ hôm nay: bản phác, tệp gốc, ảnh sản phẩm đầu tiên. Không tốn tiền.
- Tra cứu và nộp đơn nhãn hiệu cho tên thương hiệu chính, ở những nhóm sản phẩm đang bán. Đây là lớp dễ bị người khác giành nhất.
- Với dòng sản phẩm mới mà hình dáng là điểm bán chính, hỏi về kiểu dáng trước khi công bố.
- Đăng ký quyền tác giả cho bộ hoạ tiết, logo, hình minh hoạ có giá trị cao, nhất là trước khi cấp phép cho xưởng khác hoặc bán sỉ.
- Rà lại hợp đồng với người vẽ thuê, thợ phụ, để chắc chắn quyền tác giả với những thứ họ làm cho bạn đã thuộc về bạn.
Thủ tục, lệ phí và thời gian xử lý của từng loại đơn theo quy định hiện hành. Với nhãn hiệu và kiểu dáng, người sáng tạo thường làm việc với tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư; với quyền tác giả, nhiều người tự nộp được.
Khi xưởng kia làm giống: xử lý từng lớp một
Quay lại chuyện xưởng bán chén na ná sản phẩm của chị Ngân. Thay vì gửi một lời tố cáo chung chung rằng xưởng kia đạo sản phẩm, chị nên tách theo lớp, vì mỗi lớp có căn cứ và sức nặng khác nhau. Một yêu cầu gọn, đúng căn cứ khiến bên kia khó phớt lờ hơn một bức thư giận dữ.
Ở lớp hoạ tiết, chị so nét vẽ hoa lục bình của mình với nét trên chén của xưởng kia. Nếu nét của họ là đồ lại, có những chi tiết riêng của chị như cách uốn cuống, cách điểm nhuỵ, chị có căn cứ quyền tác giả, kèm bản phác cũ làm chứng cứ. Nếu họ vẽ hoa lục bình theo kiểu khác, chỉ cùng đề tài, chị nên dừng ở đây với lớp này.
Ở lớp hình dáng, nếu chị chưa có văn bằng kiểu dáng, khả năng ngăn họ làm chén cùng dáng là thấp. Đây là bài học cho dòng sản phẩm sau, không phải trận để đánh bây giờ. Ở lớp tên, nếu tên của họ gây nhầm lẫn với tên của chị trên cùng loại hàng, việc cần làm ngay là tra xem chị hoặc họ đã nộp đơn nhãn hiệu chưa, rồi hỏi tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp. Nếu chưa ai nộp, nộp càng sớm càng tốt.
Sắp xếp như vậy giúp chị dồn sức vào lớp có cơ hội, thay vì tốn công cho lớp không có căn cứ.
Những nhầm lẫn hay gặp
Các câu dưới đây nghe ở chợ, ở hội chợ thủ công nhiều đến mức thành "kiến thức chung", nhưng đều sai hoặc thiếu.
- "Đăng ký quyền tác giả cho logo là có nhãn hiệu." Sai. Giấy chứng nhận quyền tác giả không cho bạn độc quyền dùng logo làm dấu hiệu thương mại theo cách nhãn hiệu làm.
- "Có nhãn hiệu rồi thì ai vẽ hoa giống mình cũng vi phạm." Sai. Nhãn hiệu bảo vệ dấu hiệu phân biệt, không bảo vệ hoạ tiết trang trí trên sản phẩm.
- "Đăng ký kiểu dáng là bảo vệ luôn hoạ tiết vẽ tay." Không hẳn. Kiểu dáng bảo vệ hình dáng bên ngoài như được thể hiện trong đơn; hoạ tiết vẽ tay khác nhau trên từng chiếc là chuyện của quyền tác giả.
- "Sản phẩm thủ công thì không cần lo, ai cũng làm thủ công." Sai. Chính vì dễ bắt chước, người làm thủ công càng cần biết mình có gì trong tay.
- "Bán lâu rồi thì là của mình, khỏi đăng ký." Với quyền tác giả thì có, với nhãn hiệu và kiểu dáng thì không đơn giản như vậy.
Gặp tình huống cụ thể như của chị Ngân, nơi cả ba lớp cùng bị đụng, hãy mang sản phẩm, bản phác, giấy tờ đăng ký nếu có đến hỏi luật sư sở hữu trí tuệ, để xác định lớp nào có căn cứ mạnh nhất mà đi trước.
Câu hỏi thường gặp
Một hình vẽ có thể vừa được bảo hộ quyền tác giả vừa là nhãn hiệu không?
Có. Logo là ví dụ điển hình: là tác phẩm mỹ thuật của người vẽ, đồng thời có thể được đăng ký làm nhãn hiệu cho chủ doanh nghiệp. Hai quyền này có thể thuộc hai người khác nhau nếu không có văn bản chuyển giao, nên cần làm rõ.
Kiểu dáng đã bị người khác đăng ký trước thì mình có làm tiếp được không?
Nếu bạn đã sản xuất từ trước ngày người kia nộp đơn, luật có cơ chế về quyền của người sử dụng trước với điều kiện nhất định, và bạn cũng có thể yêu cầu huỷ văn bằng nếu kiểu dáng thiếu tính mới. Đây là việc cần luật sư đánh giá cụ thể.
Nhãn hiệu đăng ký ở Việt Nam có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Không tự động. Nhãn hiệu có tính lãnh thổ, muốn bảo hộ ở nước nào phải nộp đơn ở nước đó hoặc qua hệ thống đăng ký quốc tế. Khác với quyền tác giả, vốn được bảo hộ tự động ở các nước thành viên Công ước Berne.
Sản phẩm thủ công mỗi chiếc một khác có đăng ký kiểu dáng được không?
Kiểu dáng cần một hình dáng xác định để thể hiện trong đơn và áp dụng được để làm hàng loạt. Nếu các sản phẩm của bạn có chung một dáng cơ bản, dáng đó có thể là đối tượng. Còn sự khác nhau do làm tay thường không ảnh hưởng nếu dáng chính thống nhất.
Có nên đăng ký cả ba loại cho mọi sản phẩm không?
Không cần. Hãy đăng ký theo giá trị và nguy cơ: tên thương hiệu chính gần như luôn đáng đăng ký nhãn hiệu, kiểu dáng chỉ cho dòng sản phẩm mới có hình dáng là điểm bán, quyền tác giả cho hoạ tiết, hình minh hoạ có giá trị cao.
