Một game indie là một tác phẩm nhiều lớp: mã chương trình, hình đồ hoạ, nhạc, hiệu ứng âm thanh, kịch bản, tên nhân vật; mỗi lớp có thể đến từ một nguồn với một điều kiện khác nhau, và chỉ cần một lớp thiếu giấy phép là cả game có nguy cơ bị gỡ. Sổ tài sản là một bảng kê đơn giản ghi lại từng thứ trong game đến từ đâu và được dùng theo điều kiện nào.
Bài này viết cho nhóm làm game nhỏ hai đến năm người, hoặc người làm một mình, chuẩn bị đưa game lên các chợ ứng dụng hay nền tảng phân phối game. Bạn sẽ có mẫu sổ tài sản, cách xử lý từng loại nguồn, và thoả thuận trong nhóm để không ai rời đi mang theo một phần game.
Tình huống: ba người, một game, hai trăm tệp tài sản
Ba bạn trẻ ở Đà Nẵng làm một game giải đố nhỏ (ví dụ giả định). Minh viết mã, Vy vẽ nhân vật và cảnh nền, Kiên làm nhạc. Để kịp tiến độ, Minh dùng một bộ khung mã có giấy phép mở, Vy mua một gói biểu tượng giao diện trên chợ tài sản, Kiên lấy vài hiệu ứng âm thanh từ một thư viện miễn phí. Một người bạn khác vẽ giúp ba màn chơi rồi bận việc nghỉ.
Trước ngày phát hành, nhà phát hành nhỏ muốn hợp tác hỏi nhóm: game có thành phần nào không thuộc nhóm không, giấy phép thế nào, ai là chủ sở hữu. Không ai trả lời được trọn vẹn. Gói biểu tượng mua bằng tài khoản cá nhân của Vy; thư viện âm thanh có điều kiện ghi nguồn mà chưa ai ghi; người bạn vẽ ba màn chưa ký gì cả.
Đây không phải chuyện hiếm. Hầu hết nhóm nhỏ chỉ nghĩ tới bản quyền khi bị hỏi, và lúc đó phải lần ngược lại từng tệp. Sổ tài sản làm từ đầu giải quyết việc này với chi phí gần như bằng không.
Mẫu sổ tài sản cho một game nhỏ
Một bảng tính đơn giản với các cột dưới đây. Mỗi tệp hoặc mỗi nhóm tệp cùng nguồn là một dòng.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tài sản | Tên tệp hoặc nhóm tệp | Bộ hình nhân vật chính, 40 tệp |
| Loại | Mã, hình, nhạc, âm thanh, phông chữ, chữ | Hình |
| Nguồn | Tự làm, mua, miễn phí, thuê làm | Tự làm — Vy |
| Giấy phép | Tên giấy phép hoặc hợp đồng | Thoả thuận nhóm |
| Điều kiện | Ghi nguồn, phi thương mại, giới hạn số bản, cấm sửa | Không |
| Người mua hoặc nhận | Tài khoản nào, ai ký | Không áp dụng |
| Bằng chứng | Nơi lưu hoá đơn, tệp giấy phép, tin nhắn | Thư mục giấy phép |
| Trạng thái | Dùng được, cần ghi nguồn, cần thay | Dùng được |
Điều quan trọng là cột trạng thái. Trước mỗi bản phát hành, lọc những dòng "cần thay" hoặc "cần ghi nguồn" và xử lý hết. Sổ này cũng là thứ nhà phát hành hay nhà đầu tư muốn xem.
Xử lý từng loại nguồn
Tài sản mua trên chợ tài sản. Đọc giấy phép của chợ: có cho dùng trong sản phẩm thương mại không, có giới hạn số người dùng trong nhóm không, có cho phép dùng tài sản làm biểu tượng, ảnh quảng bá không. Giấy phép thường gắn với tài khoản người mua; nếu Vy mua bằng tài khoản cá nhân, nên kiểm xem nhóm hoặc công ty sau này có được dùng tiếp không.
Tài sản miễn phí. "Miễn phí" không có nghĩa là không điều kiện. Nhiều thư viện yêu cầu ghi nguồn, cấm phân phối lại tệp gốc, hoặc chỉ cho phi thương mại. Game bán tiền hoặc có quảng cáo thường bị coi là thương mại.
Mã có giấy phép mở. Công cụ làm game, bộ khung, thư viện đều có giấy phép riêng. Một số chỉ yêu cầu giữ thông báo bản quyền; một số đặt điều kiện chia sẻ mã khi phân phối; công cụ thương mại có thể có điều kiện về doanh thu. Đọc trước khi chọn, không phải trước khi phát hành.
Tài sản thuê người ngoài làm. Người bạn vẽ ba màn là tác giả của ba màn đó. Không có văn bản, nhóm chỉ có thể dựa vào sự đồng ý ngầm, rất mong manh khi game thành công. Cần một văn bản chuyển nhượng hoặc cấp phép, có chữ ký, kể cả khi người đó làm không công.
Tài sản do thành viên nhóm làm. Mỗi thành viên là tác giả phần mình làm. Nếu không có thoả thuận, game có thể là tác phẩm có nhiều đồng chủ sở hữu, và mọi quyết định khai thác lớn cần sự đồng ý chung. Xem phần thoả thuận nhóm bên dưới.
Thoả thuận nhóm: nên ký trước khi có doanh thu
Thoả thuận nhóm không cần dài. Điều quan trọng là ký khi mọi người còn vui vẻ và chưa có tiền để chia.
- Xác định ai góp gì: mã, hình, nhạc, kịch bản, thiết kế màn chơi.
- Chọn người hoặc pháp nhân giữ quyền sở hữu game: một thành viên đại diện, hoặc công ty do nhóm lập. Các thành viên chuyển nhượng hoặc cấp phép phần mình cho người hoặc công ty đó.
- Thoả thuận cách chia doanh thu, độc lập với chuyện ai giữ quyền.
- Quy định khi một người rời nhóm: phần đã góp vẫn được dùng trong game, người rời đi giữ quyền dùng tác phẩm của mình ở hồ sơ năng lực, có được chia doanh thu tiếp hay không.
- Quy định về phần tiếp theo, bản chuyển thể, hàng lưu niệm: ai quyết định, chia thế nào.
- Quy định ghi tên trong phần danh sách người làm của game.
Thoả thuận này cũng là căn cứ khi nhóm muốn đăng ký quyền tác giả cho game hoặc cho từng phần. Với chương trình máy tính và tác phẩm có nhiều đồng tác giả, hồ sơ đăng ký thường cần văn bản thể hiện sự đồng ý của các đồng tác giả, đồng chủ sở hữu; kiểm danh mục giấy tờ hiện hành với Cục Bản quyền tác giả.
Tên game, tên nhân vật và chuyện nhãn hiệu
Tên game và tên nhân vật ngắn thường không được bảo hộ quyền tác giả, vì quá ngắn để là cách thể hiện sáng tạo. Nếu muốn giữ tên game như một thương hiệu, con đường là nhãn hiệu, một thủ tục khác hẳn và nên hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp. Trước khi chốt tên, nên tra xem đã có trò chơi hay thương hiệu nào cùng tên trong cùng lĩnh vực chưa để tránh phải đổi tên sau khi phát hành.
Hình nhân vật thì khác: nhân vật được vẽ là tác phẩm mỹ thuật và được bảo hộ quyền tác giả. Nếu game của bạn có nhân vật đặc trưng, đó là tài sản có thể khai thác tiếp qua hàng lưu niệm, truyện tranh, và cần được ghi rõ chủ sở hữu trong thoả thuận nhóm.
Chiều ngược lại cũng cần chú ý: đặt tên game na ná một trò chơi nổi tiếng, hay vẽ nhân vật gợi rõ nhân vật của hãng khác để hút người tải, là cách nhanh nhất để nhận khiếu nại. Lợi ích có được trong vài tuần đầu không bù nổi rủi ro bị gỡ khỏi chợ ứng dụng.
Nhạc và âm thanh trong game: lớp quyền dễ sót nhất
Nhạc nền trong game thường có ít nhất hai lớp quyền: quyền tác giả của người sáng tác bản nhạc và quyền của người, đơn vị làm ra bản thu. Nếu Kiên tự sáng tác và tự thu, cả hai lớp thuộc Kiên. Nếu Kiên phối lại một giai điệu có sẵn, hoặc dùng bản thu mẫu từ một thư viện, mỗi lớp phải được kiểm riêng.
Thư viện nhạc dành cho người làm game và video thường bán giấy phép theo loại sản phẩm. Một giấy phép cho video trên mạng chưa chắc bao gồm việc nhúng nhạc vào phần mềm được phân phối hàng nghìn bản. Đọc kỹ mục phạm vi: có cho dùng trong ứng dụng, trò chơi không, có giới hạn số bản phát hành không, có cho dùng trong đoạn giới thiệu quảng bá không.
Hiệu ứng âm thanh, tiếng bước chân, tiếng mở cửa, nghe nhỏ nhưng cũng có giấy phép. Nhiều nhóm ghi nguồn đầy đủ cho nhạc nền mà quên mất vài chục hiệu ứng lấy từ đủ nơi. Đưa chúng vào sổ tài sản như mọi tệp khác.
Đăng ký quyền tác giả cho game: đăng ký phần nào
Một game có thể đăng ký quyền tác giả theo nhiều cách: đăng ký chương trình máy tính cho phần mã, đăng ký tác phẩm mỹ thuật cho bộ nhân vật, đăng ký tác phẩm âm nhạc cho nhạc nền. Không có cách nào bắt buộc, vì quyền phát sinh tự động. Câu hỏi là phần nào có giá trị khai thác riêng và có nguy cơ bị chép riêng.
Với nhóm nhỏ, bộ nhân vật thường đáng đăng ký nhất, vì nhân vật là thứ dễ bị in lên áo, làm hình dán, đưa vào game khác. Phần mã ít bị chép nguyên văn hơn, và nếu bị chép thì bằng chứng thường nằm ở lịch sử kho mã. Khi đăng ký, hồ sơ phải phản ánh đúng chủ sở hữu theo thoả thuận nhóm; người nộp tự cam đoan và chịu trách nhiệm về thông tin khai.
Trước khi nộp, đối chiếu sổ tài sản: phần nào không phải của nhóm thì không khai là của nhóm. Một hồ sơ khai cả gói biểu tượng mua sẵn là của mình có thể bị huỷ hiệu lực sau này nếu có người khiếu nại.
Kiểm lần cuối trước khi đẩy lên chợ ứng dụng
Trước mỗi lần phát hành lớn, chạy qua danh sách sau:
- Sổ tài sản không còn dòng nào ở trạng thái "cần thay".
- Màn hình danh sách người làm có đủ tên thành viên, người góp sức và ghi nguồn cho mọi tài sản yêu cầu.
- Tệp giấy phép của các thư viện mã mở được đính kèm theo đúng yêu cầu của giấy phép.
- Ảnh quảng bá, biểu tượng ứng dụng chỉ dùng tài sản có giấy phép cho phép dùng trong quảng bá.
- Thoả thuận nhóm và văn bản với người góp sức bên ngoài đã ký đủ.
- Mô tả trên chợ ứng dụng không dùng tên, hình của trò chơi hay thương hiệu khác để thu hút.
Các chợ ứng dụng thường có quy trình nhận khiếu nại bản quyền và có thể gỡ ứng dụng trong lúc xem xét. Một game bị gỡ vài tuần ngay sau khi ra mắt có thể mất phần lớn sức hút ban đầu. Sổ tài sản đầy đủ giúp bạn phản hồi khiếu nại nhanh và chính xác. Tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản miễn phí trên mạng có dùng được cho game bán tiền không?
Tuỳ giấy phép của từng tài sản. Nhiều tài sản miễn phí chỉ cho phi thương mại hoặc yêu cầu ghi nguồn. Game bán tiền hoặc có quảng cáo thường bị coi là thương mại, nên đọc kỹ điều kiện trước khi dùng.
Bạn bè vẽ giúp vài màn chơi không lấy tiền có cần ký giấy không?
Cần. Người vẽ là tác giả phần mình làm; không có văn bản chuyển nhượng hoặc cấp phép, nhóm chỉ dựa vào sự đồng ý ngầm, rất dễ tranh chấp khi game có doanh thu. Một văn bản ngắn có chữ ký là đủ.
Ai là chủ sở hữu game khi cả nhóm cùng làm?
Nếu không có thoả thuận, game có thể thuộc đồng sở hữu của các thành viên góp phần sáng tạo. Nên ký thoả thuận chỉ định người hoặc công ty giữ quyền, các thành viên chuyển nhượng hoặc cấp phép phần mình.
Tên game có được bảo hộ quyền tác giả không?
Tên ngắn thường không được bảo hộ quyền tác giả. Muốn giữ tên như thương hiệu thì xem xét đăng ký nhãn hiệu, một thủ tục khác, và nên hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp.
Thành viên rời nhóm có được mang phần mình làm đi không?
Tuỳ thoả thuận. Nếu đã chuyển nhượng hoặc cấp phép cho nhóm, phần đó vẫn được dùng trong game. Người rời đi giữ quyền đứng tên tác giả và thường được dùng trong hồ sơ năng lực. Nên ghi rõ trong thoả thuận nhóm từ đầu.
Sổ tài sản game nên lập lúc nào?
Từ ngày đầu tiên đưa tài sản vào dự án. Lập ngay khi thêm tệp chỉ mất vài giây; lần ngược lại hàng trăm tệp trước ngày phát hành tốn nhiều ngày và dễ sót.
