Bản vẽ thiết kế công trình là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả dưới dạng tác phẩm kiến trúc; việc chủ đầu tư được dùng bản vẽ tới đâu phụ thuộc chủ yếu vào hợp đồng thiết kế, không phải vào việc ai đã trả tiền. Trả phí thiết kế cho một căn nhà không tự động cho phép xây mười căn giống hệt, nhưng cũng không ngăn chủ nhà thuê bất kỳ nhà thầu nào thi công căn nhà đó.
Bài này viết cho kiến trúc sư làm việc độc lập hoặc văn phòng thiết kế nhỏ, những người thường ký hợp đồng thiết kế nhà ở theo mẫu đơn giản. Bạn sẽ thấy tình huống nào là bình thường, tình huống nào vượt phạm vi, và vài điều khoản giúp bạn khỏi rơi vào thế phải đi đòi quyền sau khi công trình đã mọc lên.
Tình huống: anh Phong thấy căn nhà của mình mọc lên lần thứ hai
Anh Phong là kiến trúc sư ở Huế (ví dụ giả định). Anh thiết kế một căn nhà phố hai tầng cho một gia đình, gồm hồ sơ thiết kế cơ sở, bản vẽ kỹ thuật thi công và phối cảnh. Hợp đồng là mẫu một trang: tên công trình, địa điểm, phí thiết kế, thời gian giao hồ sơ. Gia đình trả đủ tiền, rồi thuê một nhà thầu khác thi công thay vì nhà thầu anh giới thiệu. Anh Phong hơi tiếc nhưng không nói gì.
Một năm sau, đi qua một khu dân cư mới cách đó không xa, anh thấy một căn nhà giống gần như nguyên bản: mặt đứng, tỉ lệ ô cửa, chi tiết lam che nắng, cả màu vật liệu. Hỏi ra mới biết nhà thầu năm trước đã dùng bộ bản vẽ đó để xây cho một khách khác, chỉ đổi lại vài chi tiết nội thất.
Hai sự việc này khác nhau hoàn toàn về mặt quyền. Gia đình thuê nhà thầu khác thi công đúng căn nhà đã đặt thiết kế là việc họ được làm. Nhà thầu dùng lại bộ bản vẽ để xây một công trình khác là sao chép tác phẩm kiến trúc ngoài phạm vi được phép.
Tác phẩm kiến trúc được bảo hộ những gì
Bản vẽ và thiết kế, không phải công năng. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ tác phẩm kiến trúc, gồm bản vẽ thiết kế thể hiện ý tưởng sáng tạo về ngôi nhà, công trình. Thứ được bảo hộ là cách thể hiện cụ thể: tổ hợp hình khối, mặt đứng, chi tiết trang trí, cách tổ chức không gian khi chúng mang dấu ấn sáng tạo.
Ý tưởng chung thì không. Nhà phố hai tầng có sân trước, cầu thang giữa, giếng trời là giải pháp phổ biến, ai cũng dùng được. Kích thước lô đất, quy chuẩn xây dựng và nhu cầu sử dụng buộc nhiều căn nhà giống nhau về bố cục chung. Quyền tác giả không ngăn những sự giống nhau đến từ điều kiện chung.
Tiêu chuẩn kỹ thuật không phải sáng tạo riêng. Phần kết cấu tính theo tiêu chuẩn, chi tiết lắp đặt theo quy chuẩn thường không phải phần mang dấu ấn riêng. Khi so hai công trình, người ta nhìn vào phần sáng tạo, không nhìn vào chỗ cột dầm nằm đúng tiêu chuẩn.
Công trình đã xây là một hình thức thể hiện. Căn nhà xây xong là sự thể hiện của tác phẩm kiến trúc. Người khác chụp ảnh căn nhà ở nơi công cộng thường không phải xin phép theo nguyên lý giới hạn quyền, nhưng dựng lại một công trình y hệt là chuyện khác.
Việc nào chủ nhà được làm, việc nào cần hỏi kiến trúc sư
Bảng dưới là cách nghĩ theo nguyên lý khi hợp đồng không nói rõ. Hợp đồng ghi khác thì theo hợp đồng.
| Việc | Thường được làm | Thường cần đồng ý của người giữ quyền |
|---|---|---|
| Thuê nhà thầu bất kỳ thi công đúng công trình đã đặt thiết kế | Có | |
| Nộp bản vẽ để xin giấy phép xây dựng cho công trình đó | Có | |
| Sửa chữa, cải tạo nhỏ trong quá trình sử dụng | Có, theo nhu cầu sử dụng | Thay đổi lớn mặt đứng có thể cần trao đổi, tuỳ hợp đồng |
| Xây công trình thứ hai giống hệt ở chỗ khác | Có | |
| Đưa bản vẽ cho bên khác làm mẫu bán cho nhiều khách | Có | |
| Đăng ảnh căn nhà lên mạng | Có | Nếu đăng kèm bản vẽ chi tiết, nên hỏi |
| Ghi tên công ty khác là đơn vị thiết kế | Không được, vì là quyền đứng tên của tác giả |
Chỗ hay mơ hồ là cải tạo lớn: chủ nhà muốn nâng thêm tầng, đổi hẳn mặt tiền. Pháp luật quyền tác giả có quy định về quyền của tác giả với tác phẩm kiến trúc khi công trình bị sửa đổi, nhưng cách áp dụng trong từng trường hợp nên hỏi luật sư; đồng thời Luật Xây dựng và Luật Kiến trúc 2019 có những yêu cầu riêng về hồ sơ và trách nhiệm thiết kế.
Khi nhà thầu dùng lại bộ bản vẽ: xử lý từng bước
Trường hợp như của anh Phong, người có lỗi trước hết là nhà thầu, không phải gia đình đã thuê anh. Việc đầu tiên là thu thập bằng chứng: ảnh chụp công trình thứ hai ở nhiều góc, ghi ngày và vị trí; nếu được, xin xem hồ sơ xin phép xây dựng công khai ở công trình. So sánh với bộ bản vẽ gốc, đánh dấu những chi tiết mang dấu ấn riêng của anh, như tỉ lệ ô cửa, lam che nắng, cách xử lý mái.
Tiếp theo là tập hợp chứng cứ quyền: hồ sơ thiết kế có ngày, hợp đồng, bản phác ý tưởng, các phiên bản trao đổi với gia đình. Nếu hợp đồng ghi rõ bản vẽ chỉ dùng cho một công trình tại một địa điểm, đó là căn cứ mạnh. Nếu hợp đồng im lặng, vẫn có thể lập luận theo mục đích của hợp đồng thiết kế, nhưng sẽ phải giải thích nhiều hơn.
Bước tiếp theo thường là trao đổi trực tiếp hoặc gửi thư yêu cầu tới nhà thầu, đề nghị chấm dứt việc dùng bản vẽ và thoả thuận khoản đền bù hoặc phí sử dụng. Nhiều trường hợp kết thúc ở đây bằng một thoả thuận cấp phép muộn. Nếu không, các con đường hành chính và dân sự đều có, nhưng chi phí và thời gian không nhỏ; nên có luật sư sở hữu trí tuệ đánh giá trước.
Một điểm cần thận trọng: đừng tự kết luận chỉ vì hai căn nhà nhìn giống nhau. Nhà phố trong cùng khu thường giống nhau vì cùng lô đất, cùng quy định chiều cao, cùng thói quen thiết kế địa phương. Chỉ khi những chi tiết sáng tạo riêng xuất hiện trùng khớp, bạn mới có cơ sở.
Điều khoản nên có trong hợp đồng thiết kế nhà ở
Hợp đồng thiết kế nhà ở cho cá nhân thường rất ngắn. Thêm các câu sau không làm khách khó chịu, mà còn cho thấy bạn làm việc chuyên nghiệp:
- Ghi rõ tên công trình, địa chỉ lô đất và mục đích: hồ sơ thiết kế chỉ dùng để xây dựng một công trình tại địa điểm này.
- Nêu rằng quyền tác giả đối với thiết kế thuộc về kiến trúc sư hoặc văn phòng, chủ đầu tư được quyền sử dụng hồ sơ cho việc xin phép, thi công, sửa chữa, vận hành công trình.
- Cấm chủ đầu tư và nhà thầu dùng hồ sơ cho công trình khác, trừ khi có thoả thuận bằng văn bản và phí sử dụng bổ sung.
- Quy định việc ghi tên đơn vị thiết kế trên hồ sơ, bảng thông tin công trình và khi chủ đầu tư giới thiệu công trình.
- Quy định việc kiến trúc sư được chụp ảnh, dùng hình ảnh công trình trong hồ sơ năng lực.
- Nêu cách xử lý khi chủ đầu tư muốn cải tạo lớn: báo cho kiến trúc sư, mời tham gia hoặc chấp nhận để đơn vị khác làm.
- Nếu thi công do nhà thầu khác, đề nghị chủ đầu tư đưa câu "hồ sơ thiết kế chỉ dùng cho công trình này" vào hợp đồng thi công.
Điều khoản cuối là chi tiết ít ai nghĩ tới nhưng hiệu quả: nhà thầu biết rõ phạm vi ngay từ khi nhận hồ sơ, và chủ đầu tư cũng có căn cứ nếu nhà thầu tự ý dùng lại.
Kiến trúc sư làm cho văn phòng: bản vẽ đứng tên ai
Tác giả vẫn là người vẽ. Khi bạn là nhân viên của một văn phòng thiết kế và vẽ theo nhiệm vụ được giao, bạn vẫn là tác giả của phần sáng tạo mình làm. Quyền đứng tên tác giả là quyền nhân thân, không mất đi vì bạn được trả lương.
Chủ sở hữu thường là văn phòng. Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 về tác phẩm tạo ra theo nhiệm vụ hoặc hợp đồng giao việc, tổ chức giao việc là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi có thoả thuận khác. Bạn không tự đem bộ bản vẽ đi bán cho khách khác, kể cả sau khi nghỉ việc.
Hồ sơ năng lực cá nhân cần thoả thuận. Nhiều kiến trúc sư muốn đưa công trình đã làm ở văn phòng cũ vào hồ sơ cá nhân. Hãy hỏi văn phòng và ghi rõ vai trò của mình, chẳng hạn chủ trì phương án hay tham gia triển khai, thay vì để người xem hiểu là bạn làm một mình.
Nhóm thiết kế nhiều người. Một công trình thường có nhiều người cùng làm. Nếu có tranh chấp về việc ai là tác giả phương án, những bản phác có ngày và biên bản họp nội bộ là chứng cứ quan trọng. Văn phòng nên ghi rõ chủ trì thiết kế trên hồ sơ để tránh nhập nhằng về sau.
Giữ hồ sơ thiết kế để chứng minh khi cần
Một kiến trúc sư làm vài chục công trình mỗi năm hiếm khi nghĩ đến việc lưu bằng chứng sáng tạo. Nhưng chính những phác thảo ý tưởng ban đầu, các phương án bị loại, bản trình bày với khách mới là thứ cho thấy bạn đi từ đâu tới thiết kế cuối cùng. Bản vẽ kỹ thuật hoàn chỉnh thì nhà thầu cũng có; quá trình sáng tạo thì chỉ bạn có.
Cách đơn giản: mỗi công trình một thư mục, gồm bản phác ý tưởng chụp lại, các phiên bản tệp có ngày tạo, biên bản các buổi làm việc với khách, hồ sơ cuối cùng đã giao và biên bản bàn giao. Sao lưu ra một nơi thứ hai. Với những mẫu nhà bạn tâm đắc và có thể dùng lại cho nhiều khách theo hình thức cấp phép, việc đăng ký quyền tác giả cho bộ bản vẽ giúp bạn có giấy chứng nhận làm căn cứ ban đầu khi có tranh chấp; Cục Bản quyền tác giả không thẩm định tính nguyên gốc, người nộp tự cam đoan.
Mọi câu hỏi cụ thể về quyền tác giả kiến trúc trong vụ việc của bạn, nhất là khi công trình đã xây, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc Cục Bản quyền tác giả và kiểm văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà trả tiền thiết kế rồi có được thuê thầu khác thi công không?
Thông thường là được. Hợp đồng thiết kế nhằm để chủ nhà xây công trình đó, và việc chọn nhà thầu là quyền của chủ nhà. Điều chủ nhà và nhà thầu không được làm, nếu không có thoả thuận, là dùng bản vẽ cho công trình khác.
Nhà thầu dùng bản vẽ của mình xây cho khách khác thì có vi phạm không?
Nếu bản vẽ có phần sáng tạo riêng và việc dùng lại không được phép, đó là sao chép tác phẩm kiến trúc ngoài phạm vi. Bạn cần chứng cứ về quyền và về sự trùng khớp ở những chi tiết sáng tạo, rồi nên hỏi luật sư trước khi gửi yêu cầu.
Hai căn nhà phố trông giống nhau có phải là sao chép thiết kế không?
Chưa chắc. Nhà phố cùng khu thường giống nhau vì cùng lô đất, cùng quy định và giải pháp phổ biến. Chỉ khi các chi tiết mang dấu ấn sáng tạo riêng trùng khớp mới có cơ sở để nói là sao chép.
Chủ nhà muốn cải tạo lớn ngôi nhà có cần hỏi kiến trúc sư cũ không?
Tuỳ hợp đồng và mức độ thay đổi. Sửa chữa thông thường để sử dụng là quyền của chủ nhà; thay đổi lớn mặt đứng có thể liên quan quyền của tác giả. Nên ghi cách xử lý trong hợp đồng thiết kế và hỏi luật sư khi có tranh cãi.
Hợp đồng thiết kế nhà ở nên ghi gì về quyền tác giả?
Nên ghi bản vẽ chỉ dùng cho một công trình tại một địa điểm, quyền tác giả thuộc người thiết kế, chủ đầu tư được dùng hồ sơ để xin phép, thi công, sửa chữa, cấm dùng cho công trình khác khi chưa có thoả thuận bổ sung.
Có nên đăng ký quyền tác giả cho bản vẽ thiết kế nhà không?
Không bắt buộc, vì quyền phát sinh tự động. Với mẫu nhà bạn định cấp phép cho nhiều khách, giấy chứng nhận giúp bạn có căn cứ ban đầu khi tranh chấp. Cục Bản quyền tác giả không thẩm định tính nguyên gốc, nên vẫn cần giữ hồ sơ sáng tạo.
