Với người thiết kế phông chữ, có ba thứ cần tách riêng: tệp phông (phần mềm chứa các nét chữ và lệnh hiển thị), hình dáng bộ chữ, và tên phông; ba thứ này được pháp luật nhìn theo ba cách khác nhau, và giấy phép bạn bán cũng nên viết dựa trên sự khác nhau đó. Điều hay bị hiểu nhầm nhất là nghĩ cứ vẽ ra một bộ chữ là có quyền tác giả chắc chắn với mọi bản giống nó.
Bài này dành cho designer tự thiết kế phông chữ có dấu tiếng Việt, hoặc nhận Việt hoá phông cho khách. Bạn sẽ thấy phần nào có cơ sở bảo vệ rõ, phần nào còn bỏ ngỏ, Việt hoá phông người khác cần điều kiện gì, và một cấu trúc giấy phép đủ dùng cho người bán nhỏ.
Tình huống: anh Quân vẽ một bộ chữ thư pháp hiện đại
Anh Quân ở Huế dành gần một năm vẽ một bộ chữ lấy cảm hứng từ nét bút lông, đủ chữ hoa, chữ thường, dấu tiếng Việt, số và ký tự đặc biệt (ví dụ giả định). Anh đóng gói thành tệp phông, bán trên trang cá nhân và một chợ tài nguyên thiết kế. Vài tháng sau, anh thấy một bộ phông khác trên mạng có nét gần như giống hệt, đặt tên khác, phát miễn phí.
Đồng thời, một khách hàng nhờ anh Việt hoá một phông Latin họ tải được trên mạng để dùng cho bao bì. Anh Quân băn khoăn hai chuyện: anh có cách gì bảo vệ bộ chữ của mình, và nhận Việt hoá phông người khác có rủi ro gì.
Hai câu hỏi đều quay về cùng một điểm: tệp phông khác hình dáng chữ, và quyền với mỗi thứ không giống nhau. Hiểu được điểm này, anh Quân sẽ biết nên giữ bằng chứng gì cho bộ chữ của mình và nên hỏi khách điều gì trước khi nhận việc.
Ba lớp của một bộ phông và cách pháp luật thường nhìn
Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý; cách áp dụng ở Việt Nam với từng vụ cụ thể còn phụ thuộc đánh giá của cơ quan có thẩm quyền, nên hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc luật sư khi cần.
| Lớp | Là gì | Cơ sở bảo vệ thường gặp |
|---|---|---|
| Tệp phông | Tệp chứa đường viền từng ký tự, khoảng cách, lệnh hiển thị | Thường được coi là chương trình máy tính; sao chép, phân phối tệp không phép là xâm phạm |
| Hình dáng bộ chữ | Nét, tỉ lệ, phong cách của các ký tự | Ở nhiều nước được bảo hộ hạn chế hoặc không, vì chữ cái có chức năng; ở Việt Nam chưa có hướng dẫn riêng rõ ràng |
| Tên phông | Tên thương mại của bộ phông | Không phải tác phẩm; có thể bảo vệ qua nhãn hiệu nếu đăng ký |
| Chữ vẽ tay nghệ thuật | Một tác phẩm chữ cụ thể, như câu thư pháp, logo chữ | Có thể là tác phẩm mỹ thuật hoặc mỹ thuật ứng dụng nếu mang dấu ấn sáng tạo |
Điểm thực tế rút ra: người vẽ lại bộ chữ của anh Quân từ đầu, không dùng tệp của anh, là tình huống khó xử nhất. Người tải tệp của anh, đổi tên rồi phát lại là tình huống rõ ràng nhất. Vì vậy bằng chứng quan trọng là chứng minh tệp phông kia có nguồn gốc từ tệp của bạn.
Dấu vết giúp chứng minh tệp phông bị sao chép
Đường viền giống đến từng điểm neo. Hai người vẽ cùng phong cách vẫn ra số điểm neo, vị trí điểm khác nhau. Nếu mở hai tệp ra và thấy điểm neo trùng khớp trên nhiều ký tự, đó là dấu hiệu mạnh của sao chép tệp chứ không phải vẽ lại.
Khoảng cách và cặp chữ. Bảng khoảng cách giữa các cặp chữ là công việc tỉ mỉ, mỗi người làm một kiểu. Trùng hàng loạt giá trị là dấu hiệu khó giải thích bằng trùng hợp.
Lỗi và ký tự lạ. Một ký tự bạn vẽ chưa đẹp, một dấu đặt lệch ở chữ hiếm, một ký tự riêng bạn thêm vào cho vui: những chi tiết này xuất hiện ở tệp bên kia là bằng chứng rất có giá trị.
Thông tin trong tệp. Tệp phông có các trường thông tin như tên người thiết kế, năm, ghi chú bản quyền. Người sao chép đôi khi quên xoá hết. Hãy luôn điền đủ những trường này khi xuất tệp.
Việt hoá phông của người khác: được hay không
Việt hoá là thêm hoặc sửa các ký tự có dấu vào một phông vốn chỉ có chữ Latin cơ bản. Về bản chất, đây là sửa đổi tệp phông và tạo ra một bản phái sinh. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), làm tác phẩm phái sinh từ tác phẩm của người khác cần sự cho phép của chủ sở hữu, trừ khi giấy phép đã cho phép.
Nhiều phông thương mại có giấy phép cấm sửa đổi. Việt hoá phông loại này mà không xin phép nhà phát hành là vi phạm giấy phép, và nếu bản Việt hoá được phát tán thì có thể xâm phạm quyền tác giả với tệp phông. Một số giấy phép mở cho phép sửa đổi, nhưng kèm điều kiện, chẳng hạn bản sửa phải dùng cùng giấy phép và không được dùng lại tên gốc dành riêng của phông.
Với khách của anh Quân, câu hỏi đầu tiên là phông đó lấy từ đâu và theo giấy phép nào. Phông tải từ trang chia sẻ không rõ nguồn thì đừng nhận Việt hoá. Phông có giấy phép mở cho sửa thì làm được, giữ đúng điều kiện. Phông thương mại thì khách cần xin phép nhà phát hành, hoặc mua bản đã có tiếng Việt nếu nhà phát hành có.
Ghi lại trong hợp đồng với khách rằng khách cung cấp phông và cam kết có quyền cho phép sửa đổi. Câu này không miễn trách hoàn toàn cho bạn, nhưng cho thấy bạn đã hỏi.
Cấu trúc giấy phép khi bán phông tự thiết kế
Giấy phép phông thường chia theo cách dùng, vì mỗi cách dùng có mức phân phối khác nhau. Một cấu trúc gọn cho người bán nhỏ:
- Giấy phép máy tính: cài trên một số máy nhất định để thiết kế ấn phẩm, in ấn, làm hình ảnh; sản phẩm đầu ra như tờ rơi, bao bì được dùng tự do.
- Giấy phép web: nhúng tệp phông vào trang web, giới hạn theo số tên miền hoặc lượt xem.
- Giấy phép ứng dụng: đóng gói tệp phông trong ứng dụng điện thoại, trò chơi.
- Giấy phép logo: dùng phông làm chữ trong logo đăng ký nhãn hiệu, thường cần điều khoản riêng vì khách muốn dùng không giới hạn.
- Điều cấm chung: không phân phối lại tệp phông, không bán lại, không sửa tệp để phát hành dưới tên khác.
- Thông tin bắt buộc: tên người thiết kế, năm, phiên bản trong tệp; giấy phép kèm trong gói tải.
Giấy phép logo đáng chú ý: khi khách dùng phông của bạn làm logo, chữ trong logo đã được biến thành hình. Hãy nói rõ khách được dùng hình chữ đó vô thời hạn cho thương hiệu, nhưng giấy phép không chuyển cho khách quyền với cả bộ phông.
Làm phông theo đơn đặt hàng cho một thương hiệu
Ngoài bán phông đại trà, nhiều người thiết kế chữ nhận làm phông riêng cho thương hiệu: một bộ chữ dùng cho bao bì, biển hiệu, ứng dụng của một chuỗi cửa hàng. Đây là quan hệ đặt hàng sáng tác, và câu hỏi quyền cần được trả lời ngay trong hợp đồng.
Thương hiệu thường muốn độc quyền: không ai khác được dùng bộ chữ. Có hai cách đáp ứng. Cách thứ nhất là chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản với tệp phông và bộ hình chữ cho thương hiệu; bạn không được bán lại, không được dùng bộ chữ cho khách khác. Cách thứ hai là cấp phép độc quyền trong một thời hạn, hết hạn thì bạn được thương mại hoá bộ chữ, có thể sau khi đổi tên.
Dù chọn cách nào, nên ghi rõ: phiên bản giao, tập ký tự đã bao gồm, ai chịu trách nhiệm bổ sung ký tự sau này, thương hiệu có được thuê người khác sửa tệp phông không, và bạn có được giới thiệu bộ chữ trong hồ sơ năng lực không. Với phông riêng, việc thương hiệu đem tệp cho đối tác in ấn, làm ứng dụng dùng là chuyện thường; giấy phép nên cho phép điều đó trong phạm vi phục vụ thương hiệu.
Khi phát hiện phông của mình bị phát tán miễn phí
Phông bị đổi tên rồi đưa lên trang chia sẻ là chuyện người làm chữ gặp thường xuyên. Trình tự xử lý gợi ý:
- Tải tệp bị phát tán về một thư mục riêng, không cài vào máy làm việc, ghi lại nơi tải và ngày.
- Mở hai tệp bằng phần mềm làm phông, so điểm neo, bảng khoảng cách, các ký tự đặc trưng; chụp màn hình so sánh.
- Kiểm các trường thông tin bên trong tệp bị phát tán xem còn sót tên của bạn hay không.
- Gửi yêu cầu gỡ theo quy trình báo vi phạm của trang chia sẻ hoặc chợ tài nguyên, kèm bằng chứng so sánh và bằng chứng bạn phát hành trước.
- Nếu người phát tán là người từng mua giấy phép, đối chiếu điều khoản cấm phân phối lại trong giấy phép đã bán.
Phần lớn trang chia sẻ có nhận yêu cầu gỡ; tốc độ và cách xử lý khác nhau theo chính sách của họ. Với trường hợp bị bán lại thương mại, có thiệt hại rõ, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ về bước tiếp theo.
Đăng ký quyền tác giả cho bộ phông: có nên không
Một số người thiết kế phông chọn đăng ký quyền tác giả cho tệp phông như một chương trình máy tính, hoặc cho bộ hình chữ như tác phẩm mỹ thuật ứng dụng. Việc tiếp nhận và cách khai loại hình cho phông chữ ở Việt Nam nên hỏi trực tiếp Cục Bản quyền tác giả, vì đây là đối tượng có nhiều cách hiểu.
Nếu được cấp, giấy chứng nhận giúp bạn khi gửi yêu cầu gỡ tới các chợ tài nguyên hay trang chia sẻ, vì họ thường hỏi bằng chứng quyền sở hữu. Nhưng giấy chứng nhận không thay được dấu vết kỹ thuật ở phần trên khi tranh chấp thực sự xảy ra. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Còn tên phông, nếu bộ chữ bán chạy và bạn muốn giữ tên như thương hiệu, hãy hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp về đăng ký nhãn hiệu, một thủ tục khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Bộ chữ tự vẽ có được bảo hộ quyền tác giả không?
Tệp phông thường được coi là chương trình máy tính và được bảo hộ. Riêng hình dáng chữ thì ở nhiều nước được bảo hộ hạn chế, ở Việt Nam chưa có hướng dẫn riêng rõ ràng. Nên hỏi Cục Bản quyền tác giả về cách khai loại hình khi đăng ký.
Việt hoá phông chữ của người khác có vi phạm không?
Việt hoá là sửa đổi tệp phông, tạo bản phái sinh, nên cần giấy phép cho phép sửa đổi hoặc sự đồng ý của chủ sở hữu. Phông thương mại cấm sửa thì phải xin phép; phông có giấy phép mở thì làm theo đúng điều kiện của giấy phép.
Người khác vẽ lại bộ chữ của mình từ đầu thì có cách gì không?
Đây là tình huống khó nhất, vì nếu không dùng tệp của bạn thì phải chứng minh họ chép hình dáng chữ, vốn được bảo hộ hạn chế. Bằng chứng về nguồn cảm hứng, bản phác và chi tiết đặc trưng giúp ích, nên hỏi luật sư.
Làm sao chứng minh tệp phông bị sao chép?
So điểm neo của đường viền, bảng khoảng cách cặp chữ, những lỗi hoặc ký tự riêng chỉ có trong tệp của bạn, và các trường thông tin bên trong tệp. Trùng nhiều chi tiết kỹ thuật là dấu hiệu mạnh của sao chép tệp.
Khách dùng phông của mình làm logo thì cần giấy phép gì?
Nên có giấy phép logo riêng, cho phép khách dùng hình chữ trong logo vô thời hạn cho thương hiệu và đăng ký nhãn hiệu. Giấy phép này không chuyển cho khách quyền với cả bộ phông.
