Tác phẩm của bạn được bảo hộ ở các nước thành viên Công ước Berne mà không cần đăng ký ở từng nước, vì Việt Nam là thành viên từ năm 2004 và công ước đặt nguyên tắc bảo hộ tự động, đối xử như với tác phẩm của công dân nước đó. Đăng ảnh lên chợ ảnh nước ngoài hay truyện lên nền tảng quốc tế không làm bạn mất quyền.
Nhưng "được bảo hộ" chưa có nghĩa là "dễ đòi". Khi bị dùng trái phép ở nước khác, bạn phải đi theo luật và thủ tục của nơi đó, hoặc theo cơ chế của nền tảng. Bài này giải thích ba lớp bạn cần hiểu: nguyên tắc của công ước, điều khoản của nền tảng, và con đường xử lý thực tế cho người sáng tạo cá nhân.
Tình huống: ảnh ruộng bậc thang xuất hiện trên tờ rơi du lịch ở nước khác
Anh Đạt chụp ảnh phong cảnh vùng núi Lào Cai, bán giấy phép sử dụng qua một chợ ảnh quốc tế (ví dụ giả định). Một hôm khách quen gửi cho anh ảnh chụp tờ rơi của một công ty du lịch ở nước ngoài dùng bức ảnh ruộng bậc thang mờ sương của anh, không có trong danh sách người mua giấy phép. Anh không biết luật nước đó, không quen ai ở đó, và tự hỏi tác phẩm của một người Việt có được luật nước ngoài bảo vệ không.
Có. Theo Công ước Berne, nước thành viên phải bảo hộ tác phẩm của công dân nước thành viên khác như bảo hộ tác phẩm của công dân mình, và không được đặt điều kiện thủ tục như đăng ký. Ảnh của anh Đạt được bảo hộ ở nước đó theo luật của nước đó, mà không cần anh đã từng làm gì ở đó.
Vấn đề của anh nằm ở chỗ khác: làm sao chứng minh, gửi yêu cầu cho ai, và có đáng theo đuổi không so với công sức bỏ ra. Đó là phần bài này tập trung.
Ba nguyên tắc của Công ước Berne mà người sáng tạo cần biết
Đối xử quốc gia. Nước thành viên bảo hộ tác phẩm của bạn như tác phẩm của công dân họ. Nghĩa là mức bảo hộ, quyền được hưởng, cách xử lý vi phạm theo luật nước đó, không theo luật Việt Nam.
Bảo hộ tự động. Không cần đăng ký, không cần ghi ký hiệu, không cần nộp lưu chiểu ở nước đó để được bảo hộ. Một số nước có hệ thống đăng ký riêng có thể đem lại lợi thế khi tố tụng, việc này nên hỏi luật sư nước đó.
Bảo hộ độc lập. Việc tác phẩm được bảo hộ ở nước này không phụ thuộc vào việc được bảo hộ ở nước gốc. Mỗi nước một hệ thống, và thời hạn bảo hộ có thể khác nhau tuỳ nước, với những quy tắc so sánh thời hạn riêng.
Hệ quả thực tế. Không có "giấy chứng nhận bản quyền quốc tế" nào. Dịch vụ nào chào bán thứ đó đều đang bán một thứ không tồn tại theo nghĩa pháp lý. Giấy chứng nhận đăng ký ở Việt Nam là một chứng cứ có ích ở nước ngoài, nhưng giá trị cụ thể do cơ quan nước đó đánh giá.
Lớp thứ hai: điều khoản của nền tảng bạn đăng
Khi đăng lên một nền tảng nước ngoài, bạn ký một hợp đồng với họ bằng cách bấm đồng ý. Hợp đồng đó thường quy định ba điều quan trọng. Một là bạn cấp cho nền tảng giấy phép gì: chỉ để hiển thị, hay để phân phối, bán lại, cấp phép tiếp cho khách của họ. Với chợ ảnh, đây chính là mô hình kinh doanh, và bạn cần biết khách mua được làm gì với ảnh.
Hai là luật nào áp dụng và toà án nước nào giải quyết tranh chấp giữa bạn với nền tảng. Thường là luật và toà nơi nền tảng đặt trụ sở. Điều này không ảnh hưởng tới quan hệ giữa bạn với người vi phạm bên ngoài nền tảng, nhưng ảnh hưởng nếu bạn tranh chấp với chính nền tảng về tiền, về việc gỡ tài khoản.
Ba là cơ chế báo vi phạm. Hầu hết nền tảng lớn có biểu mẫu để chủ sở hữu báo cáo nội dung vi phạm, và nhiều nền tảng có chính sách bảo vệ người đóng góp khi khách hàng của họ dùng sai giấy phép. Với anh Đạt, việc đầu tiên nên làm là liên hệ chợ ảnh, vì họ có hồ sơ giao dịch để xác định công ty kia có mua giấy phép hay không, và nhiều chợ ảnh có bộ phận xử lý việc này.
Đọc kỹ điều khoản trước khi đăng, nhất là phần độc quyền: một số nền tảng yêu cầu bạn không bán cùng tác phẩm ở nơi khác. Vi phạm điều này là vi phạm hợp đồng của chính bạn.
Đi đường nào theo từng tình huống
Không phải vụ vi phạm nào ở nước ngoài cũng phải ra toà nước ngoài. Phần lớn được giải quyết ở tầng nền tảng hoặc bằng thương lượng.
| Tình huống | Đường đi trước | Khi nào cần luật sư nước đó |
|---|---|---|
| Tác phẩm bị đăng lại trên mạng xã hội, nền tảng video lớn | Biểu mẫu báo vi phạm của nền tảng | Hiếm khi; trừ khi bên kia phản đối và kéo dài |
| Khách của chợ ảnh dùng sai giấy phép | Báo chợ ảnh, cung cấp bằng chứng | Khi chợ ảnh không xử lý và giá trị lớn |
| Trang web độc lập ở nước ngoài dùng tác phẩm | Thư yêu cầu chủ trang; báo nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ | Khi trang không phản hồi và có thiệt hại đáng kể |
| Doanh nghiệp nước ngoài in tác phẩm lên sản phẩm bán | Lưu chứng cứ, thư yêu cầu | Gần như luôn cần, vì liên quan bồi thường |
| Người ở Việt Nam lấy tác phẩm từ nền tảng nước ngoài dùng trong nước | Xử lý theo luật Việt Nam | Không cần luật sư nước ngoài |
Dòng cuối là điều nhiều người không nghĩ tới: tác phẩm đăng ở nền tảng nước ngoài nhưng người vi phạm ở Việt Nam, thì vụ việc vẫn có thể giải quyết theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) tại Việt Nam. Hãy hỏi luật sư trong nước trước khi nghĩ đến chuyện xa.
Chuẩn bị gì khi đưa tác phẩm ra nền tảng quốc tế
Làm một lần, dùng lâu dài. Những việc này giúp bất kỳ yêu cầu nào sau này của anh Đạt được xử lý nhanh hơn.
- Giữ tệp gốc độ phân giải cao nhất và thông tin chụp ở nơi riêng, không chỉ trên nền tảng.
- Ghi tên tác giả bằng cách viết thống nhất, có cả bản không dấu dễ đọc với người nước ngoài.
- Điền đầy đủ thông tin tác giả, năm, chủ sở hữu trong tệp trước khi tải lên.
- Đọc và lưu bản điều khoản nền tảng tại thời điểm bạn đăng ký tài khoản, vì điều khoản có thể đổi.
- Với bộ tác phẩm giá trị cao, cân nhắc đăng ký quyền tác giả tại Việt Nam để có một chứng cứ từ cơ quan nhà nước.
- Lưu lịch sử giao dịch, danh sách người mua giấy phép mà nền tảng cung cấp.
- Chuẩn bị sẵn một mẫu thư yêu cầu ngắn bằng tiếng Anh, viết điềm tĩnh, nêu tác phẩm, quyền của bạn, việc bên kia cần làm.
Với thu nhập từ nền tảng nước ngoài, nghĩa vụ thuế là chuyện riêng; hãy hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán để kê khai cho đúng.
Viết thư yêu cầu gửi bên nước ngoài: những gì nên có
Với tờ rơi của công ty du lịch kia, nếu chợ ảnh xác nhận họ không mua giấy phép, bước tiếp theo của anh Đạt thường là một thư yêu cầu bằng tiếng Anh. Thư ngắn, điềm tĩnh, đủ thông tin để bên kia kiểm tra được, thường hiệu quả hơn thư dài đe doạ.
- Giới thiệu ngắn bạn là ai, là tác giả và chủ sở hữu bức ảnh nào, chụp ở đâu, năm nào.
- Mô tả nơi bạn phát hiện ảnh bị dùng: tờ rơi, trang web, ngày bạn thấy, kèm ảnh chụp làm bằng chứng.
- Đưa bằng chứng quyền: trang bán ảnh của bạn trên chợ ảnh, bản xem trước của ảnh gốc độ phân giải cao kèm thông tin tệp, giấy chứng nhận đăng ký nếu có.
- Nêu việc bạn muốn: ngừng sử dụng, hoặc mua giấy phép hợp lệ theo điều kiện bạn đưa ra. Đề nghị cấp phép thay vì chỉ đòi gỡ thường dễ được hồi đáp hơn.
- Cho một khoảng thời gian hợp lý để phản hồi, không dùng lời lẽ đe doạ mà bạn không định làm.
- Gửi qua kênh có lưu vết như thư điện tử tới địa chỉ công khai của công ty, giữ bản sao.
Nếu bên kia không phản hồi và giá trị vụ việc đủ lớn, lúc đó mới cần cân nhắc luật sư tại nước họ. Với nhiều người sáng tạo cá nhân, chi phí luật sư nước ngoài có thể lớn hơn số tiền đòi được, nên hãy hỏi báo giá trước và tự đánh giá.
Chiều ngược lại: tác phẩm nước ngoài đăng trên mạng không phải đồ tự do
Nguyên tắc của Công ước Berne áp dụng cả hai chiều. Ảnh của một nhiếp ảnh gia nước ngoài đăng trên mạng, bài hát của nhạc sĩ nước ngoài, minh hoạ của hoạ sĩ nước ngoài đều được bảo hộ tại Việt Nam như tác phẩm của người Việt. Ý nghĩ "ảnh nước ngoài, họ không biết đâu" vừa sai về pháp lý vừa ngày càng rủi ro, vì các công cụ tìm ảnh ngược giúp chủ sở hữu ở bất kỳ đâu phát hiện tác phẩm của mình.
Người sáng tạo Việt muốn tác phẩm của mình được tôn trọng ở nước ngoài thì cũng nên tôn trọng tác phẩm nước ngoài ở trong nước. Khi cần dùng, hãy tìm giấy phép, xin phép, hoặc dùng tác phẩm có giấy phép mở phù hợp và tuân thủ điều kiện ghi tên. Khi không chắc, hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc luật sư sở hữu trí tuệ về tình huống cụ thể.
Với anh Đạt, điều này cũng có nghĩa là khi làm sách ảnh về vùng núi, nếu muốn dùng một tấm bản đồ cổ hay một bức ảnh tư liệu của nhiếp ảnh gia nước ngoài, anh cần kiểm tình trạng quyền của chúng như kiểm ảnh của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Nước không phải thành viên Công ước Berne thì sao?
Phần lớn các nước đã là thành viên. Với những nơi hiếm hoi chưa tham gia, việc bảo hộ phụ thuộc vào các hiệp định khác, như các cam kết về sở hữu trí tuệ trong khuôn khổ thương mại quốc tế, hoặc luật riêng của nước đó. Trường hợp này cần hỏi luật sư.
Có cần đăng ký quyền tác giả ở từng nước mình bán ảnh không?
Không bắt buộc để được bảo hộ. Một số nước có hệ thống đăng ký tự nguyện với lợi ích về tố tụng, chủ yếu đáng cân nhắc khi bạn có thị trường lớn ở đó. Với phần lớn người sáng tạo cá nhân, giữ bằng chứng tốt và đăng ký ở Việt Nam là đủ.
Giấy chứng nhận Việt Nam có tiếng Anh không, dùng ở nước ngoài thế nào?
Giấy chứng nhận do cơ quan Việt Nam cấp bằng tiếng Việt. Khi cần dùng ở nước ngoài, bạn thường phải dịch và có thể phải hợp pháp hoá lãnh sự tuỳ yêu cầu nơi tiếp nhận. Hỏi cơ quan hoặc nền tảng nơi bạn nộp xem họ cần gì.
Nền tảng nước ngoài đóng cửa thì tác phẩm của mình ra sao?
Quyền tác giả của bạn không phụ thuộc nền tảng. Nhưng các giấy phép đã bán qua nền tảng vẫn có hiệu lực theo điều khoản đã ký, và dữ liệu giao dịch có thể mất. Vì vậy hãy tự lưu lịch sử giao dịch và tệp gốc, không trông vào nền tảng.
Tác phẩm nước ngoài đăng trên nền tảng Việt Nam bị người Việt dùng thì ai xử lý?
Chủ sở hữu nước ngoài có quyền yêu cầu xử lý tại Việt Nam theo luật Việt Nam, giống chủ sở hữu trong nước, nhờ nguyên tắc đối xử quốc gia. Họ thường làm qua đại diện hoặc luật sư tại Việt Nam.
