Nhân vật hoạt hình nổi tiếng là tác phẩm mỹ thuật được bảo hộ quyền tác giả, và thường còn được đăng ký nhãn hiệu; vẽ lại nhân vật đó thành nét tô màu rồi bán, dù tự tay vẽ từng nét, vẫn là sao chép hoặc làm tác phẩm phái sinh khi chưa được phép. Sách tô màu, tranh tô in sẵn, bộ thẻ tô màu cho bé là sản phẩm rất dễ làm và bán chạy, nên đây là chỗ nhiều người vẽ nghiệp dư và shop đồ chơi vướng nhất.
Bài này giải thích vì sao lý lẽ "tự tay vẽ mà" không phải là lý lẽ đứng được, những dạng sản phẩm hay bị khiếu nại, và các hướng làm thay thế vẫn bán được: tự sáng tạo nhân vật, dùng đề tài dân gian bằng nét vẽ của mình, hoặc tìm đường cấp phép chính thức. Phần nhãn hiệu chỉ nhắc ở mức người làm sản phẩm cần biết.
Tình huống: chị Trâm và bộ tranh tô bán chạy
Chị Trâm ở Long Xuyên, tỉnh An Giang, là giáo viên mầm non, thích vẽ (ví dụ giả định). Chị vẽ lại các nhân vật hoạt hình mà học trò mê thành tranh nét đen trắng, in cho lớp tô. Phụ huynh xin thêm, chị đóng thành tập, rồi mở một gian hàng nhỏ trên sàn thương mại điện tử. Tập tranh tô bán được vài trăm cuốn mỗi tháng.
Một ngày, sản phẩm bị gỡ, gian hàng nhận cảnh báo vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Chị Trâm bối rối: chị không chép hình từ đâu, chị tự vẽ từng nét bằng tay, thậm chí đơn giản hoá cho bé dễ tô. Chị nghĩ như vậy là sản phẩm của chị.
Đáng tiếc, việc tự vẽ không thay đổi bản chất: thứ khiến tập tranh bán được là hình dáng các nhân vật kia, và hình dáng đó thuộc về người sáng tạo ra chúng. Chị Trâm có công vẽ lại, nhưng công vẽ lại không biến nhân vật thành của chị.
Vì sao tự vẽ lại vẫn là dùng tác phẩm của người khác
Nhân vật là tác phẩm mỹ thuật. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), hình vẽ nhân vật với tạo hình, nét đặc trưng là tác phẩm được bảo hộ. Hãng phim, xưởng hoạt hình hay tác giả truyện tranh là chủ sở hữu.
Vẽ lại nhận ra được là sao chép. Quyền tác giả không chỉ bị xâm phạm khi chụp, quét hình. Vẽ lại bằng tay một hình đủ để người xem nhận ra ngay là nhân vật đó cũng là tạo bản sao, hoặc tạo tác phẩm phái sinh nếu có biến đổi.
Đơn giản hoá không làm mất nguồn gốc. Nét tô màu đơn giản vẫn giữ những đặc điểm khiến nhân vật được nhận ra. Chính vì giữ được những đặc điểm đó mà sản phẩm bán được.
Mục đích cho trẻ em không phải ngoại lệ. In tranh cho lớp mình tô trong giờ học, không bán, là một chuyện. Bán sách tô màu trên sàn là khai thác thương mại, không nằm trong các trường hợp giới hạn quyền.
Những dạng sản phẩm hay bị khiếu nại
Các bên nắm quyền nhân vật thường theo dõi các kênh bán hàng và gửi yêu cầu gỡ theo lô. Những dạng hay bị nhắm:
- Sách tô màu, tập tranh tô in sẵn với nhân vật nhận ra được, kể cả khi bìa không ghi tên nhân vật.
- Tệp tranh tô bán dạng tải về in tại nhà.
- Bộ thẻ học chữ, học số có nhân vật nổi tiếng đi kèm.
- Hình dán, khuôn vẽ, bảng tô màu cho bé có tạo hình nhân vật.
- Tranh tô màu kèm tên nhân vật trong tiêu đề sản phẩm để dễ tìm kiếm. Dùng tên nhân vật, tên phim để kéo lượt tìm còn có thể đụng tới nhãn hiệu đã đăng ký.
Sàn thương mại điện tử thường gỡ sản phẩm khi nhận được yêu cầu kèm giấy tờ chứng minh quyền, và có thể khoá gian hàng nếu vi phạm lặp lại. Mất gian hàng nghĩa là mất cả đánh giá, lịch sử bán, khách quen, thiệt hại lớn hơn nhiều so với doanh thu từ vài tập tranh.
Còn xuất bản sách thì sao
Nếu chị Trâm muốn đưa tập tranh tô thành sách có giấy phép xuất bản để phát hành qua nhà sách, Luật Xuất bản 2012 đặt việc xuất bản sách qua nhà xuất bản hoặc hình thức liên kết xuất bản. Nhà xuất bản sẽ hỏi về quyền đối với nội dung, và một tập tranh tô nhân vật của hãng khác sẽ không qua được khâu này nếu không có giấy phép của chủ sở hữu.
Trên thị trường vẫn thấy sách tô màu nhân vật nổi tiếng trong nhà sách, và phần lớn là sản phẩm có li-xăng chính thức: đơn vị phát hành ký hợp đồng với bên nắm quyền nhân vật, trả tiền bản quyền, tuân theo quy định về hình ảnh. Đó là quy trình dài, đòi quy mô và thường thông qua đại lý cấp phép, không phải con đường cho một người làm nhỏ.
Hiểu điều này giúp tránh một ngộ nhận phổ biến: thấy nhà sách bán thì nghĩ là ai cũng làm được. Nếu thật sự muốn đi đường cấp phép, hãy bắt đầu bằng việc tìm đơn vị đại diện cấp phép của nhân vật tại Việt Nam hoặc khu vực, hỏi điều kiện tối thiểu, và chuẩn bị một kế hoạch sản phẩm cụ thể; đừng in thử trước rồi mới hỏi.
Hướng làm thay thế vẫn bán được
Nhu cầu tranh tô cho bé là thật. Thứ cần đổi là nguồn nhân vật. Các hướng thường dùng:
- Tự sáng tạo bộ nhân vật riêng: một chú voi, một bạn mèo, một nhóm bạn nhỏ với tên và tính cách riêng. Ban đầu ít người biết, nhưng dần thành thương hiệu của bạn và bạn có toàn quyền.
- Đề tài chung vẽ bằng nét của bạn: con vật, phương tiện, nghề nghiệp, rau củ, cảnh quê. Đề tài không thuộc riêng ai; nét vẽ của bạn là tác phẩm của bạn.
- Truyện cổ tích, truyền thuyết Việt Nam: nhân vật dân gian không thuộc quyền riêng của ai, nhưng hãy tự tạo hình, đừng chép tạo hình từ một cuốn truyện tranh hay phim hoạt hình đã có.
- Chủ đề theo mùa, lễ hội: Tết, Trung thu, mùa hè, đi học, kết hợp với bộ nhân vật riêng.
- Sản phẩm giáo dục: tranh tô kết hợp học chữ, học số, học từ vựng, dùng nhân vật riêng.
Nhân vật riêng còn mở ra những sản phẩm khác: hình dán, truyện ngắn, video. Khi bộ nhân vật bắt đầu có người biết, bạn có thể cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho tạo hình nhân vật và hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp về nhãn hiệu cho tên bộ sản phẩm.
Đã lỡ bán thì xử lý thế nào
Nếu bạn đang ở vị trí của chị Trâm, việc đầu tiên là ngừng bán, gỡ hết các sản phẩm có nhân vật của người khác, kể cả những sản phẩm chưa bị khiếu nại. Đừng đăng lại dưới tên khác hay xoá tên nhân vật khỏi tiêu đề rồi để nguyên hình; đó là hành vi lách và làm tình hình xấu hơn.
Nếu nhận được thư yêu cầu từ bên nắm quyền, đọc kỹ nội dung yêu cầu, giữ lại số liệu bán hàng trung thực, và nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi trả lời. Thông thường, việc hợp tác, ngừng vi phạm nhanh, không tái phạm là cách giảm thiệt hại tốt nhất.
Sau đó, chuyển hướng sang bộ nhân vật riêng. Kỹ năng vẽ nét đơn giản, dễ tô cho bé của bạn là tài sản thật; chỉ cần đặt nó vào nhân vật của chính mình.
Trường hợp vẽ cho lớp học, không bán
Nhiều giáo viên mầm non hỏi: vẽ nhân vật hoạt hình cho học trò tô trong lớp có vi phạm không. Việc dùng trong lớp, không thu tiền, số lượng giới hạn cho học sinh của mình gần với tinh thần giới hạn quyền cho giảng dạy hơn nhiều so với việc bán ra thị trường. Dù vậy, đây không phải lời khẳng định tuyệt đối, và nên tránh phát tán tệp tranh đó ra ngoài phạm vi lớp.
Ranh giới bị vượt khi tệp tranh được chia sẻ trong các nhóm phụ huynh rộng, đăng lên trang cá nhân cho ai cũng tải, hay đóng tập bán. Mỗi bước mở rộng là một bước xa hơn khỏi lớp học. Một bộ tranh tô với nhân vật do chính cô giáo vẽ thì không có giới hạn nào như vậy, và học trò cũng thích không kém.
Nhiều cô giáo đã làm như vậy: mỗi tháng một nhân vật mới do cô vẽ, đặt tên cùng học trò, kể một câu chuyện ngắn về nhân vật trước khi phát tranh tô. Trẻ gắn bó với nhân vật của lớp mình, và cô có một bộ tranh hoàn toàn thuộc về mình để sau này in thành tập nếu muốn.
Nhân vật tự sáng tạo có vô tình giống nhân vật nổi tiếng không
Tự soát trước khi in. Người vẽ lớn lên cùng phim hoạt hình dễ vô thức lặp lại tạo hình quen thuộc: đôi tai, kiểu mắt, phối màu trang phục. Trước khi in, đặt nhân vật của bạn cạnh những nhân vật nổi tiếng cùng loài, cùng kiểu, và hỏi người khác xem họ có liên tưởng ngay tới nhân vật nào không.
Đổi những chi tiết nhận diện. Nếu thấy giống, đổi chính những chi tiết khiến người ta nhận ra: tỉ lệ đầu thân, hình dạng mắt, phụ kiện đặc trưng, bảng màu. Đổi màu một chiếc nơ không đủ; đổi cả cách nhân vật đứng, cười, mặc là có.
Đặt tên riêng, không gợi tên có sẵn. Tên nhân vật na ná tên một nhân vật nổi tiếng, cộng với tạo hình hơi giống, là công thức của khiếu nại. Một cái tên thuần Việt, dễ gọi, gắn với tính cách nhân vật vừa an toàn vừa dễ nhớ.
Giữ bản phác quá trình. Lưu các bản phác từ lúc nhân vật còn là vài nét nguệch ngoạc. Nếu ai đó cho rằng bạn chép, quá trình biến đổi qua nhiều phiên bản là bằng chứng bạn tự sáng tạo.
Câu hỏi thường gặp
Tự tay vẽ lại nhân vật hoạt hình để bán sách tô màu có vi phạm không?
Có thể vi phạm. Nhân vật là tác phẩm mỹ thuật được bảo hộ, vẽ lại đủ để nhận ra là sao chép hoặc làm tác phẩm phái sinh. Bán sách tô màu là khai thác thương mại, cần sự cho phép của chủ sở hữu nhân vật.
Đơn giản hoá nét vẽ nhân vật cho bé tô thì có còn vi phạm không?
Nếu người xem vẫn nhận ra nhân vật thì đặc điểm được bảo hộ vẫn còn đó. Sản phẩm bán được chính vì nhận ra nhân vật, nên đơn giản hoá không làm mất nguồn gốc.
Giáo viên vẽ nhân vật hoạt hình cho học sinh tô trong lớp có sao không?
Dùng trong lớp, không thu tiền, chỉ cho học sinh của mình gần với tinh thần giới hạn quyền cho giảng dạy hơn. Nên tránh phát tán tệp ra ngoài lớp và tuyệt đối không bán.
Vẽ nhân vật cổ tích Việt Nam làm sách tô màu có cần xin phép không?
Nhân vật dân gian không thuộc quyền riêng của ai. Nhưng bạn nên tự tạo hình, không chép tạo hình từ truyện tranh hay phim hoạt hình đã có, vì những tạo hình đó là tác phẩm của người vẽ ra chúng.
Thấy nhà sách bán sách tô màu nhân vật nổi tiếng thì mình làm được không?
Những sách đó thường có li-xăng chính thức từ bên nắm quyền nhân vật, qua hợp đồng và trả tiền bản quyền. Việc nhà sách bán không có nghĩa là ai cũng tự làm được.
Đã bán tranh tô nhân vật nổi tiếng và bị khiếu nại thì làm gì?
Ngừng bán ngay, gỡ mọi sản phẩm tương tự, không đăng lại dưới tên khác. Nếu nhận thư yêu cầu, giữ số liệu bán trung thực và hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi trả lời.
