Ghi tên tác giả đúng cách nghĩa là ghi tên người sáng tác theo đúng tên họ muốn dùng, ghi tên tác phẩm và nguồn, đặt ở vị trí người xem thấy được cùng với tác phẩm; nó là điều kiện bắt buộc khi dùng tác phẩm theo các trường hợp giới hạn quyền, là phần của gần như mọi giấy phép, và là quyền nhân thân không ai tước được của tác giả. Ghi tên không thay cho xin phép, nhưng thiếu ghi tên thì một việc dùng hợp pháp cũng thành sai.
Bài này đi qua từng loại sản phẩm hay gặp: bài đăng mạng xã hội, trang web, video, sách, podcast, sản phẩm in, slide thuyết trình. Với mỗi loại, bạn có vị trí ghi, nội dung tối thiểu và những lỗi hay mắc.
Vì sao ghi tên quan trọng hơn nhiều người nghĩ
Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), tác giả có quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng. Đây là quyền nhân thân, không chuyển nhượng được, tồn tại kể cả khi tác giả đã bán đứt mọi quyền tài sản. Một tấm ảnh đã mua giấy phép đầy đủ mà không ghi tên người chụp vẫn có thể xâm phạm quyền của người chụp, trừ khi thoả thuận hoặc thông lệ cho phép không ghi.
Các trường hợp được dùng tác phẩm mà không phải xin phép, như trích dẫn để bình luận, giảng dạy, đưa tin, đều kèm điều kiện phải ghi tên tác giả và nguồn gốc tác phẩm. Bỏ ghi tên, bạn đánh mất chính điều kiện làm việc dùng đó hợp pháp.
Ngoài luật, ghi tên là cách trả công rẻ nhất và người sáng tác quan tâm nhất. Nhiều nhiếp ảnh gia, hoạ sĩ sẵn lòng cho dùng miễn phí cho việc phi thương mại, chỉ cần tên họ được ghi đúng. Ghi sai tên, ghi tên trang đăng lại thay vì tác giả, là cách nhanh nhất để biến một người thiện chí thành người khiếu nại.
Nội dung tối thiểu của một dòng ghi nguồn
Không có mẫu cố định trong luật, nhưng một dòng ghi nguồn tốt thường trả lời đủ các câu sau:
- Ai làm ra: tên tác giả theo đúng cách họ muốn, tên thật hoặc bút danh; với bản dịch, ghi cả dịch giả.
- Tác phẩm gì: tên tác phẩm nếu có, với ảnh có thể là mô tả ngắn.
- Từ đâu: tên sách, tạp chí, kênh, triển lãm nơi tác phẩm được công bố.
- Theo điều kiện nào: nếu dùng theo giấy phép, ghi tên giấy phép; nếu được tác giả cho phép riêng, có thể ghi "dùng với sự cho phép của tác giả".
- Có thay đổi gì không: "đã cắt khung", "đã dịch", "vẽ lại theo" nếu bạn đã biến đổi tác phẩm.
Dòng "Nguồn: internet" hay "Ảnh sưu tầm" không đáp ứng câu nào trong số này. Nó còn cho người đọc thấy bạn biết ảnh không phải của mình nhưng không tìm tác giả. Nếu không tìm được tác giả, cách đúng thường là không dùng tác phẩm đó, chứ không phải ghi nguồn mơ hồ.
Ghi ở đâu cho từng loại sản phẩm
Nguyên tắc chung: tên tác giả phải ở gần tác phẩm, đủ để người xem tác phẩm thấy được mà không phải đi tìm.
| Sản phẩm | Vị trí nên ghi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bài đăng mạng xã hội | Ngay trong phần chữ của bài, hoặc chữ nhỏ trên ảnh | Gắn thẻ tài khoản tác giả nếu họ đồng ý; thẻ không thay được tên |
| Trang web, blog | Chú thích ngay dưới ảnh, hoặc cuối đoạn trích | Không gom hết vào trang "nguồn tham khảo" ở cuối |
| Video | Chữ trên màn hình lúc tác phẩm xuất hiện, và trong phần mô tả | Danh sách cuối video là bổ sung, không thay chữ trên màn hình |
| Podcast | Nói trong tập lúc trích, và ghi trong phần mô tả tập | Người nghe không thấy chữ, nên phải nói |
| Sách | Chú thích dưới ảnh, chú thích cuối trang cho trích dẫn, trang bản quyền cho phần dùng theo giấy phép | Theo quy cách của nhà xuất bản |
| Sản phẩm in: cốc, áo, túi | Đáy sản phẩm, nhãn, thẻ treo, bao bì | Ghi theo thoả thuận với tác giả |
| Slide thuyết trình | Chữ nhỏ dưới mỗi hình | Không chỉ ghi ở slide cuối |
Với những nơi chật chỗ như ảnh đại diện, biểu tượng nhỏ, có thể ghi ở phần giới thiệu, nhưng nên thoả thuận trước với tác giả về vị trí đó.
Những trường hợp đặc biệt
Tác giả dùng bút danh. Ghi đúng bút danh tác giả dùng khi công bố, đừng tự ý ghi tên thật dù bạn biết. Quyền chọn đứng tên thật hay bút danh là của tác giả.
Tác giả không muốn ghi tên. Một số người không muốn tên họ xuất hiện, ví dụ người viết thuê, người chụp ảnh nội bộ. Nếu thoả thuận không ghi tên, hãy giữ văn bản thoả thuận đó; nó là căn cứ bạn không thiếu sót.
Tác phẩm có nhiều tác giả. Ghi đủ các đồng tác giả, theo thứ tự họ thống nhất. Với ảnh có người mẫu, trang điểm, tạo mẫu tóc, việc ghi những người này là thông lệ nghề và lịch sự, nhưng tác giả của ảnh là người chụp.
Tác phẩm phái sinh. Bản dịch, bản phối, tranh vẽ lại theo: ghi cả tác giả gốc và người làm bản phái sinh, nói rõ quan hệ, ví dụ "dịch từ", "phối khí", "vẽ lại theo ảnh của".
Tác phẩm dân gian. Không có tác giả cá nhân, nhưng ghi xuất xứ: dân ca vùng nào, truyện kể của dân tộc nào, ai sưu tầm nếu dùng bản sưu tầm.
Ghi tên không thay cho xin phép
Đây là ngộ nhận phổ biến nhất: nhiều người nghĩ cứ ghi tên tác giả thì được dùng. Ghi tên là nghĩa vụ đi kèm việc dùng hợp pháp, không phải là cái tạo ra sự hợp pháp. Dùng ảnh của người khác cho bài quảng cáo, có ghi tên người chụp, mà không xin phép, vẫn là dùng không phép; ghi tên chỉ cho thấy bạn biết rõ đó là tác phẩm của ai.
Chỉ khi việc dùng rơi vào trường hợp giới hạn quyền, như trích dẫn hợp lý để bình luận, hay khi giấy phép của tác giả cho phép dùng với điều kiện ghi tên, thì ghi tên mới là thứ duy nhất bạn cần làm. Hai trường hợp này có điều kiện riêng của chúng; đọc kỹ trước khi kết luận.
Một cách tự kiểm đơn giản: nếu bỏ dòng ghi tên đi, việc bạn làm còn có cơ sở nào để không phải xin không? Nếu không có, dòng ghi tên không cứu được bạn. Ngược lại, nếu đã có cơ sở, dòng ghi tên là phần không được thiếu; hai thứ đi cùng nhau chứ không thay thế nhau.
Thói quen ghi tên cho người làm nội dung thường xuyên
Với người đăng bài, làm video hằng ngày, ghi tên chuẩn chỉ cần vài thói quen:
- Mỗi khi lưu một tác phẩm định dùng, lưu kèm tên tác giả, nguồn, điều kiện dùng vào cùng thư mục.
- Có một mẫu dòng ghi nguồn cố định cho từng kênh, chỉ thay thông tin.
- Kiểm dòng ghi nguồn trước khi bấm đăng, như kiểm lỗi chính tả.
- Khi tác giả nhắn sửa cách ghi tên, sửa ngay ở mọi nơi đã đăng.
- Không xoá hình mờ, chữ ký, thông tin tác giả gắn trên tác phẩm. Xoá thông tin quản lý quyền là hành vi riêng bị pháp luật cấm.
Thói quen cuối đáng nhấn mạnh: cắt bỏ hình mờ để ảnh "sạch" hơn, rồi ghi tên ở dưới, vẫn là xoá thông tin quản lý quyền. Nếu hình mờ làm hỏng bố cục, xin tác giả bản không hình mờ. Với nhóm nhiều người cùng đăng bài, đưa mẫu dòng ghi nguồn vào tài liệu hướng dẫn chung để ai mới vào cũng làm giống nhau.
Ghi tên người làm cho bạn: nhân viên, cộng tác viên, khách hàng
Ghi tên không chỉ là chuyện khi dùng tác phẩm của người lạ. Trong một shop, một agency, một kênh nội dung, ảnh do nhân viên chụp, bài do cộng tác viên viết, video do người dựng thuê làm, đều có tác giả. Dù quyền tài sản thuộc doanh nghiệp theo hợp đồng hay theo nhiệm vụ, quyền được nêu tên vẫn là của người làm.
Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp không ghi tên từng người trên mỗi bài đăng, và người làm chấp nhận đó là thông lệ. Để tránh hiểu lầm, nên ghi rõ trong hợp đồng hoặc thoả thuận cách ghi tên: ghi tên trên mọi sản phẩm, chỉ ghi ở trang giới thiệu đội ngũ, hay người làm đồng ý không ghi. Người làm vẫn được dùng sản phẩm trong hồ sơ năng lực theo thoả thuận.
Với nội dung khách hàng gửi, như ảnh khách chụp sản phẩm, bài nhận xét của khách, hãy hỏi trước khi đăng lại và hỏi luôn khách muốn được ghi tên thế nào. Có khách thích được nêu tên, có khách chỉ muốn ghi chữ cái đầu. Ghi lại câu trả lời của khách cùng tệp ảnh để lần sau dùng lại khỏi phải hỏi.
Khi chính bạn là tác giả bị ghi sai tên
Ở chiều ngược lại, nếu thấy tác phẩm của mình được dùng mà ghi sai tên, ghi tên trang đăng lại, hoặc không ghi gì, hãy bắt đầu bằng một tin nhắn lịch sự đề nghị sửa, kèm cách ghi đúng. Phần lớn trường hợp là sơ suất và được sửa nhanh.
Nếu bên kia không sửa, hoặc việc dùng là thương mại mà bạn chưa cho phép, câu chuyện không còn là ghi tên mà là dùng không phép. Lưu bằng chứng, rồi cân nhắc các bước tiếp theo, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc Cục Bản quyền tác giả khi vụ việc có giá trị lớn.
Để người dùng ghi tên mình dễ hơn, bạn có thể chủ động: đặt một dòng ngắn ở trang cá nhân nói rõ cách ghi tên mong muốn, gắn thông tin tác giả vào tệp ảnh, thêm hình mờ nhỏ ở góc. Người thiện chí sẽ làm theo; người cố tình thì những dấu vết này là bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Ghi tên tác giả có phải là nghĩa vụ bắt buộc không?
Tác giả có quyền được nêu tên khi tác phẩm được công bố, sử dụng; đây là quyền nhân thân. Các trường hợp dùng không cần xin phép cũng đều kèm điều kiện ghi tên tác giả và nguồn. Trừ khi tác giả đồng ý không ghi, bạn nên luôn ghi.
Ghi "Nguồn: internet" có được coi là ghi nguồn không?
Không. Dòng này không cho biết tác giả, tác phẩm hay nơi công bố, nên không đáp ứng nghĩa vụ ghi tên. Nếu không tìm được tác giả, cách đúng thường là không dùng tác phẩm đó.
Ghi tên tác giả rồi thì có cần xin phép nữa không?
Vẫn cần, trừ khi việc dùng rơi vào trường hợp giới hạn quyền hoặc giấy phép đã cho phép. Ghi tên là nghĩa vụ đi kèm việc dùng hợp pháp, không tạo ra sự hợp pháp.
Trong video nên ghi tên tác giả ảnh, nhạc ở đâu?
Nên có chữ trên màn hình lúc tác phẩm xuất hiện và ghi đầy đủ trong phần mô tả. Danh sách cuối video là bổ sung, vì nhiều người không xem tới cuối.
Tác giả dùng bút danh thì có nên ghi tên thật cho rõ không?
Không nên. Quyền đứng tên thật hay bút danh là của tác giả, và nhiều người có lý do riêng để dùng bút danh. Ghi đúng bút danh họ dùng khi công bố tác phẩm, trừ khi chính họ yêu cầu ghi khác.
Cắt bỏ hình mờ trên ảnh rồi ghi tên tác giả bên dưới có được không?
Không nên. Xoá hình mờ, chữ ký là xoá thông tin quản lý quyền, một hành vi bị pháp luật cấm riêng. Nếu hình mờ ảnh hưởng bố cục, hãy xin tác giả bản không hình mờ.
