Trích dẫn hợp lý hình, bảng, đoạn văn của người khác để bình luận, minh hoạ, đối chiếu trong luận văn, có ghi đầy đủ tác giả và nguồn, thường không cần xin phép; nhưng khi luận văn được xuất bản thành sách, đăng tạp chí hay đưa lên kho mở cho ai cũng tải, nhà xuất bản và tạp chí thường yêu cầu bạn có văn bản cho phép với những hình, bảng dùng nguyên vẹn. Thêm vào đó, quy định trích dẫn của trường và liêm chính học thuật là một tầng riêng, chặt hơn quyền tác giả ở nhiều chỗ.
Bài này viết cho học viên cao học, nghiên cứu sinh, giảng viên viết bài nghiên cứu. Bạn sẽ tách được hai câu hỏi hay bị trộn lẫn: có vi phạm quyền tác giả không, và có đạt chuẩn trích dẫn học thuật không; kèm cách xử lý hình, bảng, sơ đồ theo từng mức dùng.
Tình huống: luận văn của Nhi có ba mươi hình lấy từ bài báo khác
Nhi học thạc sĩ ở Huế (ví dụ giả định). Luận văn của Nhi về quản lý nguồn nước có ba mươi hình: sơ đồ khung lý thuyết lấy từ một bài báo nước ngoài, bản đồ khu vực nghiên cứu chụp từ một báo cáo, các biểu đồ số liệu lấy từ niên giám, vài bức ảnh hiện trường chụp từ trang tin. Mỗi hình đều có dòng "Nguồn: ..." bên dưới.
Hội đồng chấm không có ý kiến gì về hình. Nửa năm sau, thầy hướng dẫn đề nghị Nhi viết một chương của luận văn thành bài cho một tạp chí quốc tế. Tạp chí yêu cầu tác giả xác nhận đã có quyền sử dụng mọi hình không phải của mình, kèm văn bản cho phép nếu hình được dùng nguyên vẹn. Nhi giật mình vì nhiều hình trong số đó chưa ai cho phép cả.
Nhi không làm sai khi dùng hình trong luận văn có trích dẫn. Nhưng mỗi bước đưa nội dung ra xa hơn, từ hồ sơ bảo vệ tới tạp chí, tới sách, yêu cầu về quyền tăng lên. Biết trước điều này từ lúc viết luận văn, bạn có thể chọn ngay cách xử lý hình phù hợp với bước xa nhất mình dự định, thay vì phải làm lại hàng chục hình khi thời hạn nộp bài tạp chí đã gần.
Hai câu hỏi khác nhau: quyền tác giả và liêm chính học thuật
Quyền tác giả hỏi: bạn có được phép dùng không. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) cho phép trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu, minh hoạ trong tác phẩm của mình, và tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân, không nhằm mục đích thương mại. Điều kiện chung: ghi tên tác giả và nguồn, không ảnh hưởng khai thác bình thường, không gây thiệt hại bất hợp lý.
Liêm chính học thuật hỏi: bạn có ghi công đầy đủ không. Quy định của trường, của tạp chí về trích dẫn, về đạo văn đặt chuẩn ghi công riêng. Một ý tưởng, một cách lập luận của người khác, dù không được bảo hộ quyền tác giả, vẫn phải được trích dẫn trong luận văn.
Có thể đạt cái này mà trượt cái kia. Tự vẽ lại một sơ đồ khung lý thuyết nhưng không ghi nguồn: không chép hình, nhưng vẫn là đạo ý tưởng về mặt học thuật. Dùng nguyên một hình có ghi nguồn đầy đủ khi đăng tạp chí: đạt chuẩn học thuật, nhưng có thể thiếu giấy phép.
Đạo văn có thể dẫn tới hậu quả nặng. Tuỳ quy chế của từng cơ sở đào tạo, việc vi phạm quy định trích dẫn có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng với kết quả học tập, kể cả sau khi đã bảo vệ. Hỏi kỹ quy định của trường bạn.
Xử lý từng loại nội dung theo mức dùng
Bảng gợi ý theo nguyên lý; quy định cụ thể của trường, của tạp chí và nhà xuất bản có thể chặt hơn.
| Loại nội dung | Trong luận văn nộp trường | Khi đăng tạp chí, in sách, đưa lên kho mở |
|---|---|---|
| Đoạn văn trích ngắn để bình luận | Dùng được, ghi nguồn theo chuẩn trích dẫn | Thường vẫn dùng được, ghi nguồn |
| Số liệu thô | Số liệu không được bảo hộ quyền tác giả; ghi nguồn | Như trên; kiểm điều khoản của cơ sở dữ liệu nếu lấy từ nguồn có điều kiện |
| Bảng số liệu nguyên vẹn | Ghi nguồn; cách chọn lọc, sắp xếp có thể được bảo hộ | Nên tự dựng lại bảng từ số liệu, ghi "nguồn số liệu" |
| Biểu đồ, sơ đồ nguyên vẹn | Ghi nguồn; nên cân nhắc vẽ lại | Thường cần giấy phép, hoặc vẽ lại và ghi "điều chỉnh từ" |
| Ảnh chụp của người khác | Ghi nguồn; chỉ dùng khi thật sự cần cho phân tích | Thường cần giấy phép |
| Bản đồ từ báo cáo, ấn phẩm | Ghi nguồn | Cần giấy phép hoặc tự làm bản đồ từ dữ liệu được phép dùng |
| Hình có giấy phép mở | Dùng theo điều kiện giấy phép | Dùng theo điều kiện giấy phép, kiểm có cho thương mại không nếu sách bán |
Cách làm của Nhi: tự vẽ lại phần lớn biểu đồ từ số liệu niên giám, ghi "nguồn số liệu"; vẽ lại sơ đồ khung lý thuyết theo cách trình bày của mình, ghi "điều chỉnh từ" kèm trích dẫn; thay ảnh hiện trường bằng ảnh Nhi tự chụp trong đợt khảo sát; viết thư xin phép cho hai hình không thể thay thế.
Vẽ lại sơ đồ và biểu đồ: được đến đâu
Vẽ lại biểu đồ từ số liệu gốc là cách an toàn nhất, vì số liệu không được bảo hộ quyền tác giả và biểu đồ bạn tự vẽ là của bạn. Chỉ cần ghi rõ nguồn số liệu. Nếu số liệu lấy từ một cơ sở dữ liệu có điều khoản sử dụng, đọc điều khoản đó; một số cơ sở dữ liệu cho dùng trong nghiên cứu nhưng đặt điều kiện khi công bố.
Vẽ lại sơ đồ khái niệm, khung lý thuyết thì cần cẩn thận hơn. Nếu bạn sao lại y nguyên bố cục, hình khối, mũi tên, chỉ đổi phông chữ, bản vẽ lại vẫn là bản sao. Vẽ lại theo cách hiểu của bạn, thay đổi cách trình bày, thêm bớt cho phù hợp nghiên cứu của mình, ghi "điều chỉnh từ" kèm trích dẫn, là cách được giới học thuật dùng phổ biến. Ý tưởng của khung lý thuyết vẫn phải được ghi công đầy đủ.
Một điểm hay bị bỏ qua: tự vẽ lại không có nghĩa là bỏ trích dẫn. Trích dẫn ghi công cho ý tưởng; việc vẽ lại chỉ giải quyết câu chuyện quyền với hình. Hãy giữ lại tệp vẽ của mình cùng ghi chú nguồn số liệu, vì tạp chí có thể hỏi dữ liệu gốc của biểu đồ khi phản biện.
Xin phép dùng hình khi đăng tạp chí, in sách
Với những hình không thể thay thế, xin phép sớm, trước khi nộp bài, vì quá trình có thể mất thời gian.
- Xác định ai giữ quyền: với bài báo khoa học, quyền thường thuộc nhà xuất bản tạp chí hoặc vẫn ở tác giả, tuỳ thoả thuận khi đăng.
- Nhiều nhà xuất bản có quy trình xin phép tái sử dụng hình trực tuyến; đọc mục quyền và cấp phép trên trang tạp chí gốc.
- Nêu rõ: hình nào, dùng ở đâu, tạp chí hay sách nào, bản in hay trực tuyến, có truy cập mở không.
- Nếu bài gốc có giấy phép mở, đọc điều kiện: có thể chỉ cần ghi nguồn đúng cách, không cần xin.
- Lưu văn bản cho phép và nộp kèm theo yêu cầu của tạp chí hoặc nhà xuất bản.
Nếu không được phép hoặc không nhận được trả lời, thay hình bằng bản tự vẽ lại hoặc mô tả bằng lời kèm trích dẫn. Không nên để hình chưa có phép trong bản nộp và hy vọng không ai hỏi. Tạp chí có thể rút bài sau khi đăng nếu phát hiện vấn đề về quyền.
Luận văn đưa lên kho mở, thư viện số
Nhiều trường đưa luận văn lên thư viện số, có khi cho truy cập mở. Lúc này luận văn của bạn được truyền đạt tới công chúng, và mọi hình, bảng của người khác trong đó cũng vậy. Trường thường yêu cầu bạn ký văn bản cho phép trường lưu và phổ biến luận văn, kèm cam kết về quyền với nội dung.
Đọc kỹ văn bản đó trước khi ký. Nếu luận văn có hình chưa được phép dùng rộng rãi, có thể đề nghị bản trực tuyến che hoặc bỏ những hình đó, kèm ghi chú nguồn để người đọc tự tra. Một số trường có tuỳ chọn hạn chế truy cập trong một thời gian khi bạn đang chuẩn bị đăng bài, nên hỏi phòng quản lý sau đại học.
Luận văn của chính bạn cũng là tác phẩm của bạn. Phần lớn văn bản của trường chỉ xin quyền lưu và phổ biến, không lấy quyền tác giả; bạn vẫn được dùng nội dung để viết bài báo, sách sau này. Kiểm lại câu chữ nếu có điều khoản chuyển nhượng.
Danh mục kiểm trước khi nộp luận văn
Dành một buổi rà toàn bộ hình, bảng trước khi nộp:
- Mọi hình, bảng không do bạn làm đều có trích dẫn đầy đủ theo chuẩn của trường.
- Hình vẽ lại có ghi "điều chỉnh từ" hoặc "nguồn số liệu" đúng với thực tế.
- Ảnh chụp của người khác chỉ giữ lại khi thật sự phục vụ phân tích.
- Lập một bảng riêng liệt kê hình nào cần xin phép nếu sau này đăng tạp chí hay in sách.
- Đọc văn bản cho phép phổ biến luận văn của trường trước khi ký.
- Kiểm phần mềm kiểm tra trùng lặp của trường, nhưng không coi kết quả thấp là bằng chứng không có vấn đề về hình.
Mục cuối quan trọng: phần mềm so trùng chữ không đọc được hình. Hình chép không ghi nguồn không hiện lên trong báo cáo trùng lặp, nhưng vẫn là vấn đề. Trường hợp cụ thể nên hỏi giảng viên hướng dẫn, phòng quản lý khoa học của trường, hoặc Cục Bản quyền tác giả khi liên quan quyền tác giả.
Câu hỏi thường gặp
Dùng hình của bài báo khác trong luận văn có cần xin phép không?
Trích dẫn hợp lý để minh hoạ, bình luận trong luận văn, có ghi đủ tác giả và nguồn, thường không cần xin phép. Khi đăng tạp chí, in sách hay đưa lên kho mở, nhà xuất bản và tạp chí thường yêu cầu giấy phép với hình dùng nguyên vẹn.
Số liệu lấy từ niên giám, báo cáo có được bảo hộ quyền tác giả không?
Số liệu thô không được bảo hộ quyền tác giả, nhưng cách chọn lọc, sắp xếp thành bảng có thể được bảo hộ, và một số cơ sở dữ liệu có điều khoản riêng. Tự dựng bảng, biểu đồ từ số liệu và ghi nguồn là cách an toàn.
Vẽ lại sơ đồ của người khác có cần ghi nguồn không?
Cần. Vẽ lại giải quyết chuyện quyền với hình nếu bạn thật sự trình bày theo cách của mình, nhưng ý tưởng của sơ đồ vẫn phải được trích dẫn theo chuẩn học thuật. Ghi "điều chỉnh từ" kèm trích dẫn.
Ghi nguồn đầy đủ thì có còn bị coi là đạo văn không?
Ghi nguồn đúng chuẩn là cách tránh đạo văn. Nhưng trích quá nhiều, ghép các đoạn của người khác thành phần lớn luận văn, vẫn có thể bị coi là thiếu đóng góp riêng theo quy chế của trường. Hỏi kỹ quy định của cơ sở đào tạo.
Luận văn đưa lên thư viện số có hình chưa xin phép thì làm sao?
Có thể đề nghị bản trực tuyến che hoặc bỏ những hình đó, kèm ghi chú nguồn để người đọc tự tra. Đọc kỹ văn bản cho phép phổ biến của trường trước khi ký và hỏi phòng quản lý sau đại học về các tuỳ chọn.
Phần mềm kiểm tra trùng lặp báo thấp có nghĩa là luận văn không có vấn đề không?
Không hẳn. Phần mềm so trùng chữ không đọc được hình, bảng, sơ đồ. Hình chép không ghi nguồn không hiện lên trong báo cáo nhưng vẫn là vấn đề về trích dẫn và có thể cả quyền tác giả.
