Ca dao, tục ngữ, truyện cổ tích, dân ca và những tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ là chất liệu bạn được dùng mà không phải xin ai, nhưng bản kể lại của một nhà văn, bản dịch của một dịch giả, bản phối của một nhạc sĩ, bản thu của một ca sĩ dựa trên chất liệu đó lại là tác phẩm hoặc đối tượng quyền liên quan còn được bảo hộ. Người làm sản phẩm mới hay vướng không phải ở chất liệu gốc, mà ở chỗ lấy chất liệu đó qua một bản trung gian có chủ.
Bài này giúp bạn tách từng lớp trong một tác phẩm cổ, chỉ ra lớp nào tự do, lớp nào có chủ, và cách làm sản phẩm mới từ chất liệu dân gian sao cho phần sáng tạo của bạn cũng được bảo vệ. Phần thời hạn bảo hộ chỉ nêu nguyên lý; trường hợp cụ thể nên kiểm văn bản hiện hành.
Tình huống: chị Diễm làm album dân ca cho thiếu nhi
Chị Diễm dạy nhạc ở Cần Thơ (ví dụ giả định). Chị muốn làm một album dân ca Nam Bộ cho thiếu nhi, mỗi bài kèm một truyện cổ tích ngắn kể bằng giọng chị, phát hành trên các nền tảng nghe nhạc và bán bản in kèm tranh minh hoạ. Chị nghĩ dân ca và cổ tích là của chung nên không cần xin ai.
Khi bắt tay vào làm, chị lấy lời từ một tuyển tập dân ca đã in, dùng một bản phối quen thuộc mà chị học được từ một đĩa nhạc, kể truyện theo lời một cuốn truyện cổ tích quen thuộc, và nhờ học trò vẽ tranh dựa theo tranh trong cuốn sách đó. Mỗi bước nghe đều hợp lý, nhưng ở mỗi bước chị đã đi qua một bản trung gian có chủ.
Chị Diễm hoàn toàn có thể làm album này mà không xin ai, nếu chị đi thẳng tới chất liệu gốc và tự làm phần còn lại. Phần dưới chỉ ra cách tách. Cách tách này cũng áp dụng cho người làm sách tranh, phim hoạt hình ngắn, trò chơi giáo dục hay sản phẩm du lịch dựa trên truyện kể địa phương: chất liệu chung thì dùng, bản trung gian của người khác thì tránh hoặc xin.
Văn học, nghệ thuật dân gian: được dùng tự do nhưng có điều kiện
Không thuộc quyền riêng của ai. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) có quy định riêng về văn học, nghệ thuật dân gian: sáng tạo tập thể, lưu truyền qua nhiều thế hệ như ca dao, truyện kể, dân ca, điệu múa. Không cá nhân nào có quyền độc quyền khai thác chúng.
Phải dẫn chiếu xuất xứ. Khi sử dụng, cần ghi rõ đây là văn học, nghệ thuật dân gian của vùng, cộng đồng nào, ví dụ dân ca Nam Bộ, truyện cổ tích Việt Nam, không tự nhận là sáng tác của mình.
Giữ gìn giá trị đích thực. Luật đặt nguyên tắc bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của văn học, nghệ thuật dân gian. Biến tấu sáng tạo là được, nhưng xuyên tạc, bóp méo theo cách làm sai lệch giá trị văn hoá là điều cần tránh.
Bản sưu tầm, biên soạn có thể có quyền riêng. Một tuyển tập dân ca, một bộ sưu tầm truyện kể là công sức của người sưu tầm, biên soạn. Cách chọn lọc, sắp xếp, phần chú giải, phần ghi chép lại bằng lời của họ có thể được bảo hộ. Lấy nguyên cả bộ sưu tầm thì không còn là lấy chất liệu dân gian.
Tách lớp trong một sản phẩm từ chất liệu cổ
Mỗi sản phẩm của chị Diễm có nhiều lớp. Bảng dưới chỉ ra lớp nào tự do, lớp nào cần xem lại.
| Lớp | Thường tự do | Thường có chủ, cần xin hoặc tự làm |
|---|---|---|
| Lời dân ca, ca dao | Lời truyền miệng của dân gian | Lời đã được một tác giả cụ thể đặt lại, soạn mới |
| Giai điệu dân ca | Làn điệu truyền thống | Bản ký âm, bản soạn lại có phần sáng tạo của người soạn |
| Bản phối | Bản phối của nhạc sĩ cụ thể | |
| Bản thu | Bản thu của ca sĩ, nhạc công, nhà sản xuất bản ghi | |
| Cốt truyện cổ tích | Cốt truyện dân gian | |
| Lời kể truyện | Bản kể lại bằng văn của một nhà văn | |
| Tranh minh hoạ | Tranh của hoạ sĩ trong một cuốn sách đã in |
Cách làm của chị Diễm sau khi tách lớp: lấy lời và làn điệu dân ca từ nguồn truyền miệng, đối chiếu nhiều bản để chọn bản phổ biến; tự phối mới hoặc nhờ người phối có hợp đồng; tự thu âm; tự kể truyện bằng lời của mình dựa trên cốt truyện; nhờ học trò vẽ tranh hoàn toàn mới, không nhìn tranh cũ.
Nhạc cổ điển và tác phẩm hết thời hạn bảo hộ
Một bản giao hưởng của nhà soạn nhạc đã mất từ hai trăm năm trước không còn được bảo hộ quyền tác giả. Thời hạn bảo hộ quyền tài sản trong trường hợp thông thường là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả mất; hết thời hạn này, tác phẩm thuộc về công chúng. Bạn có thể biểu diễn, phối lại, thu âm bản nhạc đó mà không xin phép ai.
Nhưng bản thu bạn nghe trên mạng là của một dàn nhạc, một nghệ sĩ và một hãng ghi âm cụ thể. Quyền liên quan của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi có thời hạn riêng, tính từ khi biểu diễn hoặc công bố bản ghi, và nhiều bản thu vẫn còn được bảo hộ. Lấy một bản thu nhạc cổ điển làm nhạc nền video là dùng bản thu đó, không phải dùng tác phẩm cổ.
Tương tự, bản tổng phổ in mới với phần biên tập, chỉnh sửa của người biên tập, hay bản chuyển soạn cho nhạc cụ khác, có thể có phần sáng tạo được bảo hộ. Với văn học, một tiểu thuyết nước ngoài đã hết bảo hộ thì bản gốc tự do, nhưng bản dịch tiếng Việt là tác phẩm phái sinh của dịch giả, được bảo hộ theo thời hạn của dịch giả.
Nguyên tắc rút ra: đi càng gần bản gốc càng an toàn. Muốn dùng nhạc cổ điển, hãy tự chơi hoặc thuê người chơi; muốn dùng văn học nước ngoài đã hết bảo hộ, hãy tự dịch từ bản gốc hoặc dùng bản dịch đã hết bảo hộ.
Kiểm một tác phẩm cổ trước khi dùng
Trước khi đưa một tác phẩm vào sản phẩm của bạn, đi qua các bước sau:
- Xác định tác phẩm là dân gian không rõ tác giả, hay có tác giả cụ thể.
- Nếu có tác giả, tìm năm mất và loại hình tác phẩm để ước thời hạn bảo hộ; một số loại hình như nhiếp ảnh, điện ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh có cách tính riêng.
- Xác định bạn đang lấy tác phẩm qua bản nào: bản gốc, bản dịch, bản phối, bản thu, bản sưu tầm.
- Với mỗi bản trung gian, kiểm xem bản đó có còn được bảo hộ không.
- Nếu bản trung gian còn bảo hộ, hoặc xin phép, hoặc thay bằng bản gốc hay bản tự làm.
- Ghi lại nguồn và kết luận cho từng tác phẩm vào một bảng, để sau này trả lời khi có khiếu nại.
Bước ba là bước hay bị bỏ qua nhất. Hầu hết mọi người không lấy dân ca từ dân gian; họ lấy từ một cuốn sách, một đĩa nhạc, một trang mạng, và chính nguồn đó quyết định có vướng hay không. Khi có thể, hãy tìm tới người còn hát, còn kể ở địa phương, ghi âm có sự đồng ý của họ; đó vừa là nguồn gốc sạch, vừa là tư liệu quý cho sản phẩm.
Phần sáng tạo của bạn trên chất liệu cổ là của bạn
Khi chị Diễm tự phối mới một làn điệu dân ca, bản phối đó là tác phẩm của chị. Khi chị kể lại truyện cổ tích bằng lời văn của mình, bản kể đó là tác phẩm của chị. Khi chị và học trò vẽ tranh mới, tranh là tác phẩm của người vẽ. Những phần này được bảo hộ, và người khác muốn dùng phải xin chị, dù chất liệu gốc là của chung.
Đây là lý do nhiều người làm sản phẩm văn hoá dân gian chọn đăng ký quyền tác giả cho bản phối, bản kể, bộ tranh của mình. Khi đăng ký, phần tóm tắt nên ghi rõ chất liệu dân gian nào được dùng và phần nào là sáng tạo mới, để không ai hiểu nhầm bạn nhận độc quyền với làn điệu hay cốt truyện chung. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Cũng vì vậy, đừng lo khi thấy người khác làm sản phẩm từ cùng một bài dân ca. Họ có quyền như bạn với chất liệu gốc; điều họ không được làm là lấy bản phối, bản kể, bản thu của bạn.
Những bẫy hay gặp khi làm sản phẩm từ chất liệu cổ
Gom lại các tình huống dễ vướng mà người làm nội dung văn hoá hay gặp:
- Dùng bản thu nhạc cổ điển trên mạng làm nhạc nền, tưởng là nhạc hết bản quyền.
- Dùng bản dịch thơ Đường quen thuộc của một dịch giả còn trong thời hạn bảo hộ, tưởng thơ cổ là tự do.
- Chép nguyên lời kể truyện cổ tích từ một cuốn sách thiếu nhi đã in.
- Vẽ tranh minh hoạ nhìn theo tranh của một hoạ sĩ trong sách cổ tích.
- Dùng bài hát mà nhiều người tưởng là dân ca nhưng thực ra có tác giả, phổ biến tới mức tên tác giả bị quên.
- Ghi "dân gian" cho phần lời do chính bạn hay một người cụ thể soạn mới, làm mất dấu tác giả thật.
Mục áp chót đáng chú ý: không ít ca khúc mang âm hưởng dân ca, được hát rộng khắp, lại là sáng tác có tác giả. Trước khi ghi "dân ca", hãy tra nguồn. Trường hợp cụ thể nên hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Dùng ca dao, dân ca cho sản phẩm thương mại có phải xin phép không?
Văn học, nghệ thuật dân gian không thuộc quyền riêng của ai nên không cần xin phép ai. Bạn cần dẫn chiếu xuất xứ và giữ gìn giá trị đích thực của tác phẩm dân gian, đồng thời tránh lấy qua bản sưu tầm, bản phối, bản thu còn có chủ.
Nhạc cổ điển đã hết bản quyền thì bản thu trên mạng dùng được không?
Tác phẩm có thể hết bảo hộ nhưng bản thu là đối tượng quyền liên quan của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi, có thời hạn riêng và nhiều bản thu còn được bảo hộ. Muốn an toàn, tự chơi hoặc thuê người chơi và thu âm.
Bản dịch tiếng Việt của tiểu thuyết cổ điển nước ngoài có còn bản quyền không?
Bản dịch là tác phẩm phái sinh của dịch giả và được bảo hộ theo thời hạn tính theo dịch giả, dù tác phẩm gốc đã hết bảo hộ. Bạn có thể tự dịch từ bản gốc hoặc dùng bản dịch đã hết thời hạn bảo hộ.
Kể lại truyện cổ tích bằng lời mình rồi bán sách có được không?
Được. Cốt truyện dân gian là chất liệu chung, bản kể bằng lời văn của bạn là tác phẩm của bạn. Điều cần tránh là chép nguyên lời kể của một cuốn sách đã in hoặc vẽ tranh theo tranh trong sách đó.
Bản phối mới của một làn điệu dân ca có được bảo hộ không?
Có, phần sáng tạo của người phối được bảo hộ như tác phẩm phái sinh từ chất liệu dân gian. Người khác vẫn dùng được làn điệu gốc, nhưng không được dùng bản phối của bạn khi chưa được phép.
Làm sao biết một bài hát là dân ca hay có tác giả?
Tra nhiều nguồn: tuyển tập có ghi chú xuất xứ, tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc, các bản in có ghi tên tác giả. Nhiều ca khúc mang âm hưởng dân ca thực ra có tác giả; khi phân vân, hỏi trước khi ghi là dân ca.
