Đăng ký quyền tác giả là thủ tục mà nhiều người sáng tạo tự làm được, nhất là với tác phẩm một tác giả, một chủ sở hữu, loại hình rõ ràng. Thuê dịch vụ đáng tiền khi hồ sơ phức tạp, khi bạn ở xa hoặc không có thời gian, khi chủ sở hữu là doanh nghiệp, hoặc khi bạn cần ai đó nhìn ra trước những rủi ro mà bạn chưa biết để hỏi. Thứ bạn mua là thời gian và kinh nghiệm, không phải một lời bảo đảm được cấp giấy.
Thị trường dịch vụ này có người làm tử tế và có người sống bằng lời hứa. Bài này giúp bạn tự đánh giá có nên thuê không, nếu thuê thì hỏi gì, hợp đồng ghi gì, và những câu nói nào nghe xong nên đứng dậy đi về. Bài không giới thiệu đơn vị nào và không bàn giá cụ thể, vì giá dịch vụ tuỳ từng nơi và từng hồ sơ.
Tự làm hay thuê: so theo hồ sơ của bạn
Không có câu trả lời chung. Bảng dưới xếp các tình huống thường gặp theo mức độ nên tự làm hay nên có người hỗ trợ; điểm mấu chốt là hồ sơ có bao nhiêu quan hệ quyền cần làm rõ.
| Tình huống | Tự làm | Nên có người hỗ trợ |
|---|---|---|
| Một tác giả, tự là chủ sở hữu, một tác phẩm hoàn chỉnh | Hợp lý | Khi không có thời gian hoặc ở xa nơi nộp |
| Nhiều đồng tác giả, chưa có thoả thuận | Khó | Nên, vì cần soạn thoả thuận trước khi nộp |
| Công ty là chủ sở hữu, tác giả là nhân viên hoặc người làm thuê | Làm được nếu có pháp chế | Nên, nếu giấy tờ giao việc chưa rõ |
| Tác phẩm phái sinh: bản dịch, chuyển thể, bản phối | Khó | Nên, vì cần văn bản đồng ý của tác giả gốc đúng nội dung |
| Chương trình máy tính có dùng mã của bên thứ ba | Khó | Nên, cần tách phần tự viết với phần dùng lại |
| Người nộp ở nước ngoài | Có thể, nhưng mất nhiều công | Nên, uỷ quyền cho người ở Việt Nam |
Ngay cả khi tự làm, một buổi tư vấn ngắn với luật sư sở hữu trí tuệ trước khi nộp hồ sơ phức tạp thường rẻ hơn nhiều so với việc bị yêu cầu sửa đổi hai, ba lần.
Một đơn vị dịch vụ thực ra làm những việc gì
Biết dịch vụ làm gì giúp bạn so sánh các báo giá cho công bằng, vì có nơi báo giá thấp nhưng chỉ làm một phần nhỏ của danh sách sau:
- Nghe bạn mô tả tác phẩm và mục đích đăng ký, xác định loại hình, đối tượng, chủ thể đứng tên.
- Chỉ ra những giấy tờ còn thiếu: thoả thuận đồng tác giả, văn bản đồng ý của tác giả gốc, hợp đồng giao việc.
- Soạn tờ khai, giấy cam đoan, giấy uỷ quyền, phần tóm tắt nội dung tác phẩm.
- Chuẩn bị bản sao tác phẩm đúng dạng nơi nộp yêu cầu.
- Nộp hồ sơ, nộp phí thay bạn, giữ và chuyển cho bạn biên nhận.
- Theo dõi hồ sơ, nhận và trả lời thông báo sửa đổi bổ sung.
- Nhận giấy chứng nhận, kiểm tra thông tin, giao cho bạn.
Hỏi rõ báo giá bao gồm bước nào. Phí, lệ phí nộp nhà nước theo biểu phí hiện hành thường tách riêng với phí dịch vụ; báo giá gộp mà không ghi rõ dễ dẫn tới hiểu lầm.
Câu cần hỏi trước khi ký
Một cuộc trao đổi mười lăm phút với những câu hỏi dưới đây cho bạn biết khá nhiều về người đang ngồi đối diện. Ghi lại câu trả lời; đơn vị làm ăn đàng hoàng không ngại trả lời bằng văn bản.
- Hồ sơ của bạn sẽ đứng tên ai là tác giả, ai là chủ sở hữu, và vì sao họ đề xuất như vậy.
- Có giấy tờ nào bạn cần tự chuẩn bị hoặc xin chữ ký từ người khác, và nếu thiếu thì hồ sơ có bị yêu cầu sửa không.
- Ai trực tiếp làm hồ sơ của bạn, có luật sư hoặc người có chuyên môn sở hữu trí tuệ không.
- Nếu nhận thông báo sửa đổi bổ sung, việc trả lời có nằm trong phí dịch vụ không, hay tính thêm.
- Nếu hồ sơ bị từ chối vì lý do bạn không biết trước, đơn vị xử lý thế nào.
- Bạn sẽ nhận lại những gì: bản chụp hồ sơ đã nộp, biên nhận, giấy chứng nhận, bản tác phẩm đã nộp.
- Thông tin và tệp tác phẩm của bạn được giữ thế nào, ai xem được, xoá khi nào.
Câu cuối thường bị bỏ quên. Bạn đang giao cho người lạ bản thảo chưa công bố, tệp thiết kế gốc, mã nguồn. Đơn vị nghiêm túc sẽ có câu trả lời rõ, và nên sẵn sàng ký cam kết bảo mật.
Những lời hứa nghe xong nên dè chừng
“Cam kết chắc chắn cấp giấy.” Không ai hứa được kết quả của một thủ tục hành chính. Đơn vị tử tế nói được hồ sơ của bạn có điểm nào mạnh, điểm nào có nguy cơ bị hỏi lại, chứ không phát cam kết cấp.
“Có giấy sau đúng bấy nhiêu ngày.” Thời hạn xử lý do quy định và thực tế của cơ quan tiếp nhận quyết định, lại phụ thuộc hồ sơ có phải sửa không. Lời hứa ngày cố định, nhất là kèm phụ phí làm nhanh, là dấu hiệu cần hỏi kỹ.
“Đăng ký rồi là không ai chép được.” Giấy chứng nhận giúp chứng minh quyền, không ngăn ai chép. Người nói vậy hoặc không hiểu luật, hoặc đang bán cho bạn một cảm giác an toàn sai.
“Cứ để bên em đứng tên cho nhanh.” Người đứng tên chủ sở hữu trên giấy phải là người thật sự có quyền. Đứng tên hộ là tạo ra rủi ro tranh chấp và có thể khiến giấy bị huỷ bỏ hiệu lực.
“Khai lùi ngày hoàn thành cho chắc.” Khai không trung thực trong hồ sơ là căn cứ để huỷ bỏ hiệu lực giấy chứng nhận, và người cam đoan là bạn chứ không phải đơn vị dịch vụ.
“Logo thì đăng ký bản quyền là đủ, khỏi nhãn hiệu.” Logo có thể được bảo hộ quyền tác giả như tác phẩm mỹ thuật, nhưng muốn độc quyền dùng làm dấu hiệu kinh doanh thì cần đăng ký nhãn hiệu ở cơ quan khác. Đơn vị nói gộp làm một mà không giải thích là đang bỏ qua một phần quan trọng.
Hợp đồng dịch vụ nên ghi những gì
Hợp đồng dịch vụ không cần dài, nhưng phải đủ để hai bên biết ai làm gì. Tối thiểu nên có: tác phẩm cụ thể được đăng ký; tên người sẽ đứng tên tác giả, chủ sở hữu; danh sách công việc dịch vụ thực hiện, khớp với danh sách ở phần trên; phí dịch vụ và phí, lệ phí nhà nước tách riêng; việc gì làm thêm thì tính thế nào.
Thêm vào đó là trách nhiệm khi có sửa đổi bổ sung hay bị từ chối; cam kết bảo mật thông tin và tác phẩm; thời điểm và cách bàn giao kết quả, bao gồm bản chụp toàn bộ hồ sơ đã nộp và biên nhận; cách chấm dứt hợp đồng nếu bạn muốn dừng giữa chừng, và lúc đó hồ sơ, tài liệu được trả lại ra sao.
Nếu đơn vị dịch vụ đề nghị một gói kèm theo như đăng ký nhãn hiệu, soạn hợp đồng cấp phép, theo dõi vi phạm, hãy xem từng phần có thật sự cần cho bạn lúc này không. Gói nhiều việc không xấu, nhưng mỗi việc nên được giải thích vì sao cần, và bạn có quyền chỉ chọn phần mình cần.
Giấy uỷ quyền bạn ký cho đơn vị dịch vụ nên có phạm vi vừa đủ: nộp hồ sơ, nhận thông báo, sửa đổi bổ sung, nhận giấy chứng nhận cho đúng tác phẩm đó. Tránh ký uỷ quyền chung chung “thay mặt trong mọi việc liên quan đến sở hữu trí tuệ” không giới hạn thời gian.
Thuê rồi, phần nào vẫn là việc của bạn
Dịch vụ soạn hồ sơ, nhưng nội dung là của bạn. Tên tác phẩm, ngày hoàn thành, tình trạng công bố, ai cùng sáng tạo, có dùng thành phần của người khác không — đơn vị dịch vụ chỉ biết những gì bạn kể. Lời cam đoan trên hồ sơ là của bạn, và trách nhiệm nếu khai sai cũng thế. Đọc bản cuối của tờ khai trước khi ký, đừng ký vào chỗ trống.
Bạn cũng là người phải giữ bằng chứng sáng tạo. Đơn vị dịch vụ có thể quên, đóng cửa, đổi người; bộ tệp gốc và bản nháp của bạn thì không được phép mất. Khi nhận giấy chứng nhận, đối chiếu từng dòng với thông tin thật, và lưu bản chụp hồ sơ đã nộp cùng tác phẩm.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại; dù chọn ai, những câu hỏi trong bài này vẫn nên được hỏi.
Ví dụ giả định: một bộ phim hoạt hình ngắn ở Quy Nhơn
Anh Phong làm phim hoạt hình ngắn tự do ở Quy Nhơn, Gia Lai (ví dụ giả định), vừa hoàn thành một phim tám phút với nhạc nền do một người bạn sáng tác và lồng tiếng của hai diễn viên nghiệp dư. Anh muốn đăng ký để gửi liên hoan phim và chào bán cho một nền tảng.
Đơn vị thứ nhất anh hỏi báo giá thấp, hứa có giấy sau một số ngày cố định, và bảo cứ ghi anh là tác giả của toàn bộ phim. Đơn vị thứ hai hỏi lại: nhạc nền đã có văn bản cho phép dùng chưa, hai diễn viên lồng tiếng đã ký gì chưa, kịch bản do ai viết. Họ đề nghị anh lấy văn bản của người viết nhạc và hai diễn viên trước, rồi mới nộp hồ sơ cho tác phẩm điện ảnh, và nói rõ không hứa thời hạn.
Anh Phong chọn đơn vị thứ hai, dù mất thêm hai tuần xin chữ ký. Khi nền tảng hỏi về chuỗi quyền của phim, anh có đủ giấy tờ trong một thư mục. Khác biệt giữa hai đơn vị không nằm ở giá, mà ở câu hỏi họ đặt ra cho anh.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải qua tổ chức dịch vụ để đăng ký quyền tác giả không?
Không. Tác giả, chủ sở hữu có thể tự nộp hồ sơ hoặc uỷ quyền cho người khác nộp thay. Người nước ngoài, người ở nước ngoài thường uỷ quyền cho người hoặc tổ chức ở Việt Nam; chi tiết điều kiện, hỏi Cục Bản quyền tác giả.
Làm sao biết đơn vị dịch vụ có đáng tin không?
Xem cách họ đặt câu hỏi về hồ sơ của bạn, họ có giải thích rủi ro không, có hứa kết quả hay thời hạn cố định không, có hợp đồng rõ ràng và cam kết bảo mật không. Hỏi họ ai trực tiếp làm, có chuyên môn sở hữu trí tuệ không. Hỏi thêm người quen đã từng thuê.
Phí dịch vụ đã gồm lệ phí nhà nước chưa?
Tuỳ từng nơi. Hỏi rõ và yêu cầu ghi tách trong hợp đồng: phần nộp nhà nước theo biểu phí hiện hành, phần phí dịch vụ. Khi nhận kết quả, xin chứng từ nộp phí, lệ phí đứng tên người nộp.
Đơn vị dịch vụ có được giữ bản gốc tác phẩm của mình không?
Không cần thiết. Họ cần bản sao để nộp kèm hồ sơ, không cần bản gốc duy nhất của bạn. Nếu họ yêu cầu giữ bản gốc hoặc tệp gốc lâu dài, hỏi lý do và ghi trong hợp đồng thời điểm trả lại hoặc xoá.
Đã thuê dịch vụ, hồ sơ bị từ chối thì ai chịu?
Phụ thuộc hợp đồng và lý do từ chối. Nếu do bạn khai sai hoặc không cung cấp giấy tờ, trách nhiệm thuộc về bạn. Nếu do đơn vị soạn sai, chọn sai loại hình hay để quá hạn sửa đổi, bạn có cơ sở yêu cầu họ khắc phục theo hợp đồng. Đây là lý do phải có hợp đồng ghi rõ.
