In tranh hay ảnh của người khác lên cốc, áo, túi, tranh canvas để bán là sao chép và phân phối tác phẩm cho mục đích thương mại, cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả bằng một hợp đồng sử dụng ghi rõ sản phẩm, số lượng, thời hạn và cách trả tiền. Mua một bức tranh gốc, mua một tấm ảnh in, hay tải được tệp độ phân giải cao đều không cho bạn quyền này.
Bài này viết cho xưởng in quà tặng, shop bán sản phẩm in theo yêu cầu, người làm đồ lưu niệm muốn hợp tác với hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia một cách đàng hoàng. Bạn sẽ có các kiểu thoả thuận thường dùng, cách tính tiền cho người sáng tác mà không cần đoán giá, và những điều tránh để không biến một mối hợp tác tốt thành tranh chấp.
Tình huống: anh Vũ muốn làm bộ cốc in tranh phong cảnh
Anh Vũ có một xưởng in quà tặng nhỏ ở Vinh, tỉnh Nghệ An (ví dụ giả định). Anh thích tranh màu nước phong cảnh miền Trung của một hoạ sĩ trẻ, định in sáu bức lên cốc sứ và túi vải bán cho khách du lịch. Một người bạn khuyên: tải ảnh tranh trên trang của hoạ sĩ về in thử, bán được rồi tính. Anh Vũ thấy không ổn nên muốn liên hệ hoạ sĩ, nhưng không biết đề nghị thế nào cho hợp lý.
Câu hỏi của anh Vũ thực ra là ba câu: cần xin quyền gì, trả tiền theo kiểu nào, và ghi thoả thuận ra sao. Trước khi trả lời, cần thấy rõ vì sao cách "bán được rồi tính" là sai từ gốc.
In tranh lên cốc để bán là tạo bản sao tác phẩm và đưa bản sao ra thị trường. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), quyền sao chép và quyền phân phối là quyền tài sản của chủ sở hữu. Làm trước khi xin là xâm phạm ngay từ chiếc cốc đầu tiên, dù sau đó bạn có trả tiền hay không.
Ai có quyền cho phép
Thường là tác giả, nhưng không phải luôn luôn. Hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia tự sáng tác và chưa chuyển nhượng thì chính họ là chủ sở hữu. Nhưng tranh có thể đã bán kèm quyền cho một phòng tranh, ảnh có thể đã chuyển nhượng cho một tạp chí, nên hỏi rõ.
Người sở hữu bức tranh gốc không có quyền in. Người mua tranh gốc sở hữu vật thể, không sở hữu quyền tác giả, trừ khi có thoả thuận chuyển nhượng. Xin phép một nhà sưu tầm có bức tranh là xin nhầm người.
Ảnh có người trong ảnh. Nếu ảnh chụp chân dung, ngoài quyền của nhiếp ảnh gia còn quyền của người trong ảnh đối với hình ảnh của mình theo Bộ luật Dân sự 2015. In chân dung lên sản phẩm bán cần cả sự đồng ý của người đó.
Tác phẩm chụp lại tác phẩm khác. Một tấm ảnh chụp bức tượng, bức tranh tường, công trình kiến trúc có thể chứa tác phẩm của người khác nữa. In lên sản phẩm bán thì cần xem cả lớp đó.
Các kiểu thoả thuận thường gặp và cách trả tiền
Không có giá chuẩn; dưới đây là cách cấu trúc để hai bên dễ thương lượng.
| Kiểu thoả thuận | Cách trả cho người sáng tác | Hợp với |
|---|---|---|
| Trả theo mỗi sản phẩm bán ra | Một tỉ lệ trên giá bán hoặc một khoản cố định mỗi sản phẩm | Xưởng nhỏ chưa biết bán được bao nhiêu |
| Trọn gói theo số lượng | Một khoản cho một đợt in với số lượng tối đa | Đơn hàng sự kiện, quà tặng doanh nghiệp |
| Trọn gói theo thời hạn | Một khoản cho quyền in không giới hạn số lượng trong một thời gian | Sản phẩm bán chạy ổn định |
| Ứng trước cộng chia theo bản | Khoản ứng trước, sau đó chia theo bản khi vượt mức ứng | Hợp tác dài hạn, bộ sưu tập lớn |
| Hợp tác thương hiệu chung | Chia lợi nhuận, ghi tên hoạ sĩ trên sản phẩm | Dòng sản phẩm mang tên người sáng tác |
Với kiểu trả theo bản, bạn cần có cách để người sáng tác kiểm tra số lượng: báo cáo định kỳ, quyền xem sổ sách bán hàng liên quan. Minh bạch phần này là điều quyết định họ có muốn làm tiếp với bạn không.
Nội dung tối thiểu của hợp đồng sử dụng
Hợp đồng sử dụng quyền tác giả phải lập thành văn bản. Một hợp đồng hai trang với các mục sau là đủ cho một xưởng nhỏ:
- Danh sách tác phẩm, có hình thu nhỏ, tên, năm sáng tác.
- Loại sản phẩm được in: cốc, áo, túi, canvas, lịch; loại nào không có trong danh sách thì không được in.
- Độc quyền hay không độc quyền: hoạ sĩ có được cho xưởng khác in cùng tranh lên cùng loại sản phẩm không.
- Lãnh thổ và kênh bán: chỉ bán tại cửa hàng, trên sàn thương mại điện tử, xuất khẩu.
- Thời hạn và việc xử lý hàng tồn khi hết hạn.
- Cách trả tiền, kỳ báo cáo, quyền kiểm tra số lượng.
- Ghi tên tác giả trên sản phẩm hoặc bao bì, vị trí và cách ghi.
- Được sửa đến đâu: cắt khung, đổi tỉ lệ, đổi màu cho hợp chất liệu; mọi sửa đổi lớn cần duyệt mẫu.
- Duyệt mẫu in đầu tiên trước khi in hàng loạt.
Mục duyệt mẫu thường bị xem nhẹ nhưng lại giữ quan hệ tốt nhất. Hoạ sĩ màu nước rất nhạy với chuyện màu in sai; cho họ xem mẫu thật trước khi in loạt là cách tôn trọng tác phẩm và tránh tranh cãi về sự toàn vẹn của tác phẩm.
Viết lời đề nghị hợp tác gửi người sáng tác
Phần lớn hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia độc lập nhận được nhiều tin nhắn xin dùng tác phẩm miễn phí "để quảng bá tên tuổi". Một đề nghị nghiêm túc nổi bật ngay vì nó nói rõ bạn là ai, bạn muốn làm gì và bạn trả thế nào. Không cần dài; vài đoạn ngắn là đủ.
Đoạn đầu giới thiệu xưởng, sản phẩm bạn đang làm, kênh bán, kèm ảnh vài sản phẩm thật. Đoạn hai nêu tác phẩm bạn muốn dùng, loại sản phẩm, số lượng dự kiến đợt đầu, khu vực bán. Đoạn ba đề xuất cách trả tiền, cách báo cáo, việc ghi tên tác giả, và việc gửi mẫu in để duyệt. Đoạn cuối mời họ đặt câu hỏi hoặc đề xuất điều kiện khác.
Ví dụ giả định của anh Vũ: anh đề nghị trả cho hoạ sĩ một khoản cố định cho mỗi chiếc cốc bán ra, báo cáo theo quý, in tên hoạ sĩ dưới đáy cốc và trên thẻ kèm túi, gửi mẫu in đầu tiên qua bưu điện để duyệt. Hoạ sĩ đồng ý cho bốn trên sáu bức, giữ hai bức vì đã cấp phép độc quyền cho một bên làm lịch. Nếu anh Vũ không hỏi mà tự in cả sáu, anh đã vô tình đụng vào hợp đồng độc quyền của người khác.
Nền tảng in theo yêu cầu: ai chịu trách nhiệm
Nhiều shop dùng nền tảng in theo yêu cầu: người bán tải hình lên, khách đặt hàng, nền tảng in và giao. Trong mô hình này, người tải hình lên thường cam kết với nền tảng là mình có quyền với hình, và chịu trách nhiệm nếu bị khiếu nại. Nền tảng có quy trình gỡ sản phẩm khi chủ sở hữu báo vi phạm và có thể khoá gian hàng vi phạm nhiều lần.
Vì vậy, nếu anh Vũ bán qua nền tảng loại này, giấy phép từ hoạ sĩ phải bao gồm việc tải hình lên nền tảng đó và cho nền tảng in thay. Nếu giấy phép chỉ ghi "xưởng in của bên được cấp phép in", việc giao cho bên thứ ba in có thể vượt phạm vi.
Đổi lại, nếu bạn là người sáng tác, bạn cũng có thể chủ động mở gian hàng in theo yêu cầu cho tác phẩm của mình. Khi đó bạn kiểm soát được hình nào được in lên sản phẩm nào, và dễ chứng minh đâu là hàng chính chủ khi thấy hàng chép.
Tác giả đã mất hoặc không liên lạc được
Với tranh, ảnh của tác giả đã mất, quyền tài sản thường vẫn còn hiệu lực một thời gian dài sau khi tác giả mất, trong trường hợp thông thường là 50 năm, do người thừa kế nắm giữ. Cần tìm người thừa kế, có khi là gia đình, có khi là một quỹ hoặc tổ chức được giao quản lý. Một số loại hình như tác phẩm nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng có cách tính thời hạn riêng; kiểm kỹ trước khi kết luận tác phẩm đã hết bảo hộ.
Với tác giả còn sống nhưng không liên lạc được, không có cơ chế nào cho phép bạn tự coi là được phép. Im lặng không phải đồng ý. Bạn có thể thử qua phòng tranh từng trưng bày, tạp chí từng đăng ảnh, hội nghề nghiệp, nhưng nếu vẫn không được, cách an toàn là chọn tác phẩm khác.
Đừng ghi chú kiểu "đã cố liên hệ nhưng không được" trên sản phẩm rồi bán. Ghi chú này không có giá trị pháp lý, và cho thấy bạn biết tác phẩm có chủ mà vẫn dùng.
Những cách làm cần tránh
Có vài thói quen trong nghề in quà tặng nhìn thì tiện nhưng đặt xưởng vào thế sai:
- Nhận in theo hình khách mang tới mà không hỏi gì, kể cả khi hình rõ ràng là tranh của một hoạ sĩ có tên. Xưởng in là người tạo bản sao, nên cũng có thể bị liên đới.
- Lấy ảnh từ trang của nhiếp ảnh gia, xoá hình mờ, in bán. Xoá thông tin quản lý quyền là hành vi riêng bị pháp luật cấm, ngoài việc sao chép.
- Vẽ lại tranh của người khác bằng tay hoặc bằng phần mềm rồi coi là tranh mới. Bản vẽ lại bám sát là bản sao hoặc tác phẩm phái sinh, vẫn cần phép.
- Đưa tranh của tác giả nổi tiếng đã mất vào sản phẩm mà không kiểm thời hạn bảo hộ. Quyền tài sản thường còn trong một khoảng thời gian dài sau khi tác giả mất, do người thừa kế nắm.
Một xưởng có danh tiếng làm việc tử tế với người sáng tác thường được các hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia giới thiệu cho nhau. Đó là lợi thế kinh doanh thật, không chỉ là chuyện tuân thủ. Tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh gốc rồi có được in tranh lên cốc, áo để bán không?
Không, trừ khi có thoả thuận chuyển nhượng hoặc cấp phép. Người mua tranh gốc sở hữu vật thể, còn quyền sao chép và phân phối thuộc chủ sở hữu quyền tác giả, thường là hoạ sĩ.
Trả tiền cho hoạ sĩ theo kiểu nào khi chưa biết bán được bao nhiêu?
Kiểu trả theo mỗi sản phẩm bán ra thường hợp với xưởng nhỏ, kèm báo cáo định kỳ để hoạ sĩ kiểm tra. Khi đã ổn định, hai bên có thể chuyển sang trọn gói theo thời hạn.
In ảnh chân dung lên sản phẩm bán cần xin phép những ai?
Cần sự cho phép của nhiếp ảnh gia hoặc chủ sở hữu quyền tác giả ảnh, và sự đồng ý của người trong ảnh đối với hình ảnh của mình theo Bộ luật Dân sự 2015.
Khách mang hình tới nhờ in thì xưởng in có chịu trách nhiệm không?
Xưởng in là bên tạo bản sao nên có thể bị liên đới khi hình xâm phạm quyền của người khác. Nên có quy định hỏi khách về quyền với hình và từ chối các hình rõ ràng là tác phẩm của người khác.
Bán qua nền tảng in theo yêu cầu thì giấy phép cần ghi gì thêm?
Giấy phép nên cho phép tải hình lên nền tảng cụ thể và để nền tảng in thay. Nếu giấy phép chỉ cho bên được cấp phép tự in, việc giao bên thứ ba in có thể vượt phạm vi.
Vẽ lại tranh của hoạ sĩ khác để in lên sản phẩm có phải xin phép không?
Có, nếu bản vẽ lại bám sát tác phẩm gốc. Bản vẽ lại khi đó là bản sao hoặc tác phẩm phái sinh, vẫn cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả.
