Chuyển thể một truyện còn được bảo hộ thành kịch, truyện tranh, phim ngắn hay sách nói là làm tác phẩm phái sinh, cần sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả tác phẩm gốc, và sự đồng ý đó nên là một văn bản ghi rõ hình thức chuyển thể, phạm vi khai thác, thời hạn và cách ghi tên. Một lời "em cứ làm đi" qua tin nhắn là khởi đầu tốt nhưng chưa đủ khi bản chuyển thể thành công và có người muốn mua nó.
Bài này dành cho nhóm kịch, người vẽ truyện tranh, người làm phim ngắn độc lập muốn dựa trên truyện của tác giả khác. Bạn sẽ có danh sách những gì cần thoả thuận, cách hiểu quyền của chính bạn với bản chuyển thể, và cách đăng ký quyền tác giả cho bản chuyển thể khi đã có văn bản đồng ý.
Tình huống: nhóm kịch của Hưng muốn dựng một truyện ngắn
Hưng điều hành một nhóm kịch sinh viên ở Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng (ví dụ giả định). Nhóm đọc được một truyện ngắn đăng trên tạp chí văn nghệ, rất hợp để dựng thành vở kịch ngắn cho một liên hoan. Hưng nhắn cho tác giả qua trang cá nhân, tác giả trả lời vui vẻ: "Cứ dựng đi em, nhớ ghi tên chị."
Vở kịch đoạt giải, được mời diễn ở vài nơi có bán vé, rồi một đơn vị làm phim ngắn ngỏ ý mua kịch bản. Lúc này câu hỏi xuất hiện dồn dập: lời đồng ý qua tin nhắn có bao gồm diễn có bán vé không, kịch bản của nhóm có bán được không, phim chuyển thể từ kịch bản thì có phải hỏi lại tác giả truyện không.
Tác giả vẫn thiện chí, nhưng giờ có thêm một nhà xuất bản đang giữ quyền tuyển tập truyện của chị, và họ muốn biết phạm vi đã cho phép. Mọi chuyện sẽ đơn giản hơn nhiều nếu ngay từ đầu có một văn bản hai trang.
Chuyển thể là gì về mặt quyền
Tác phẩm phái sinh. Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), tác phẩm được dịch, phóng tác, cải biên, chuyển thể, biên soạn, chú giải, tuyển chọn từ tác phẩm khác là tác phẩm phái sinh. Bản chuyển thể được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm gốc.
Quyền làm tác phẩm phái sinh thuộc chủ sở hữu gốc. Làm bản chuyển thể từ tác phẩm còn bảo hộ cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả tác phẩm gốc. Đó có thể là tác giả, hoặc bên được chuyển nhượng như nhà xuất bản, hãng phim.
Bạn có quyền với phần của mình. Khi đã được phép, bạn là tác giả của bản chuyển thể với phần sáng tạo mới: lời thoại, phân cảnh, hình vẽ, dàn dựng. Nhưng mỗi lần khai thác bản chuyển thể vẫn phải nằm trong phạm vi tác giả gốc cho phép.
Ý tưởng chung thì không cần xin. Nếu bạn chỉ lấy cảm hứng từ một đề tài, một mô típ phổ biến, rồi viết câu chuyện của riêng mình với nhân vật, tình tiết khác hẳn, đó không phải chuyển thể. Ranh giới nằm ở việc có dùng cốt truyện, nhân vật, tình tiết cụ thể của truyện gốc hay không.
Văn bản đồng ý chuyển thể nên ghi những gì
Một văn bản ngắn, hai bên ký hoặc xác nhận rõ ràng, với các mục sau. Hợp đồng sử dụng quyền tác giả theo luật phải lập thành văn bản.
- Tác phẩm gốc: tên truyện, tác giả, nơi và năm đăng lần đầu.
- Người được phép: cá nhân hay nhóm, có pháp nhân hay không; nếu là nhóm, ai đại diện ký.
- Hình thức chuyển thể: kịch sân khấu, truyện tranh, phim ngắn, sách nói; hình thức nào không ghi thì không được làm.
- Phạm vi khai thác: diễn không bán vé hay có bán vé, số suất, khu vực; phát hành bản in, bản số; đăng lên nền tảng nào.
- Thời hạn: bao lâu, hết hạn thì bản chuyển thể còn được lưu hành không.
- Quyền tiếp theo: người chuyển thể có được bán, cấp phép bản chuyển thể cho bên khác không; nếu có thì có phải hỏi lại và chia tiền không.
- Mức độ thay đổi: được đổi kết thúc, thêm bớt nhân vật đến đâu; có cần tác giả duyệt kịch bản không.
- Ghi tên: cách ghi tên tác giả gốc trên áp phích, bìa, phần giới thiệu.
- Thù lao: miễn phí, một khoản cố định, hay phần trăm doanh thu.
Mục "quyền tiếp theo" là mục cứu nhóm của Hưng nếu có. Khi một đơn vị muốn mua kịch bản để làm phim, phim đó là tác phẩm phái sinh của cả kịch bản và truyện gốc; đơn vị làm phim sẽ hỏi giấy tờ của cả hai lớp.
Ai cần xin khi chuyển thể qua nhiều tầng
Chuyển thể chồng chuyển thể là chuyện thường: truyện thành kịch, kịch thành phim. Mỗi tầng cần sự cho phép của các tầng trước.
| Bạn làm | Dựa trên | Cần sự cho phép của |
|---|---|---|
| Vở kịch | Truyện ngắn | Chủ sở hữu quyền truyện ngắn |
| Truyện tranh | Truyện ngắn | Chủ sở hữu quyền truyện ngắn |
| Phim ngắn | Kịch bản sân khấu chuyển thể từ truyện | Tác giả kịch bản và chủ sở hữu quyền truyện gốc |
| Bản dịch tiếng Anh của truyện tranh | Truyện tranh chuyển thể | Tác giả truyện tranh và chủ sở hữu quyền truyện gốc |
| Kịch từ truyện dịch | Bản dịch tiếng Việt của truyện nước ngoài | Chủ sở hữu truyện gốc và dịch giả nếu dùng lời dịch |
Dòng cuối hay bị quên: nếu bạn dùng lời văn của bản dịch tiếng Việt, bạn dùng cả tác phẩm của dịch giả. Muốn tránh tầng này, phải làm việc với bản gốc và có phép dịch riêng, điều thường khó hơn.
Diễn ở trường, không bán vé: có cần xin không
Nhiều nhóm nghĩ diễn trong trường, không thu tiền thì khỏi xin. Luật có các trường hợp giới hạn quyền, như biểu diễn tác phẩm trong hoạt động văn hoá, tuyên truyền cổ động không thu tiền dưới bất kỳ hình thức nào, nhưng các trường hợp này nói về biểu diễn tác phẩm, không phải làm một tác phẩm mới bằng cách chuyển thể. Kịch bản chuyển thể là tác phẩm phái sinh, và việc làm ra nó đã là việc cần phép.
Trên thực tế, tác giả hiếm khi từ chối một nhóm sinh viên dựng truyện của mình cho liên hoan trong trường; nhiều người còn vui vì có thêm độc giả. Xin phép trong trường hợp này thường đơn giản, nhanh, và giúp nhóm có văn bản để dùng tiếp nếu vở diễn được mời đi xa hơn.
Điều nên tránh là coi "diễn ở trường" là giấy thông hành vĩnh viễn. Khi vở diễn ra khỏi trường, có vé, có nhà tài trợ, có bản ghi hình đưa lên mạng, mỗi bước đều là một phạm vi mới mà văn bản ban đầu cần bao trùm.
Tác giả đã chuyển quyền cho nhà xuất bản
Nhiều truyện đã in thành sách, và hợp đồng xuất bản có thể đã giao cho nhà xuất bản hoặc công ty phát hành một số quyền, kể cả quyền chuyển thể. Lúc đó tác giả không còn tự quyết được, dù rất muốn giúp bạn. Trước khi nhận lời đồng ý của tác giả, hỏi thẳng: quyền chuyển thể hình thức này có đang thuộc về ai khác không.
Nếu quyền nằm ở nhà xuất bản, bạn làm việc với họ, thường có biểu phí và quy trình riêng. Tác giả có thể giúp bạn giới thiệu. Một số nhà xuất bản sẵn lòng cấp phép cho dự án nhỏ, phi thương mại với điều kiện đơn giản vì nó giúp quảng bá sách.
Với tác phẩm của tác giả đã mất, quyền tài sản thường do người thừa kế nắm trong thời hạn bảo hộ; trường hợp thông thường là suốt đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả mất. Kiểm thời hạn cụ thể và người thừa kế trước khi bắt tay vào làm.
Đăng ký quyền tác giả cho bản chuyển thể
Khi đã có văn bản đồng ý, bạn có thể đăng ký quyền tác giả cho bản chuyển thể như một tác phẩm phái sinh. Hồ sơ thường cần kèm văn bản đồng ý của chủ sở hữu tác phẩm gốc; phần tóm tắt nội dung nên nêu rõ đây là tác phẩm chuyển thể từ tác phẩm nào, và phần sáng tạo của bạn là gì. Danh mục giấy tờ cụ thể nên kiểm với Cục Bản quyền tác giả.
Giấy chứng nhận cho bản chuyển thể không cho bạn quyền gì với truyện gốc; nó chỉ ghi nhận quyền với phần bạn sáng tạo. Nhưng nó giúp ích khi bạn làm việc với đơn vị muốn mua kịch bản hay bản truyện tranh, vì họ thấy ngay chuỗi quyền rõ ràng. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Những lỗi hay gặp khi chuyển thể
Từ các nhóm kịch, người vẽ truyện tranh từng gặp rắc rối, có vài lỗi lặp lại:
- Dựa vào lời đồng ý miệng hoặc một câu nhắn ngắn, không ghi phạm vi.
- Xin phép cho diễn một lần rồi mặc nhiên diễn nhiều lần, có bán vé.
- Đổi tên nhân vật, đổi bối cảnh để khỏi phải xin, trong khi cốt truyện và tình tiết vẫn nguyên.
- Không ghi tên tác giả gốc trên áp phích, chỉ ghi tên đạo diễn và nhóm.
- Bán kịch bản chuyển thể cho bên thứ ba mà không hỏi tác giả gốc.
- Đưa bản ghi hình vở diễn lên mạng khi văn bản chỉ cho phép diễn trực tiếp.
Mọi lỗi trên đều tránh được bằng văn bản đồng ý đầy đủ. Khi soạn, hãy hình dung vở diễn hay cuốn truyện tranh thành công ngoài mong đợi, rồi tự hỏi lúc đó mình sẽ muốn làm thêm gì; những việc đó nên có mặt trong văn bản ngay từ đầu, kể cả khi bây giờ nghe còn xa. Tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển thể truyện ngắn thành kịch có cần xin phép tác giả không?
Cần, nếu truyện còn trong thời hạn bảo hộ. Chuyển thể là làm tác phẩm phái sinh, quyền này thuộc chủ sở hữu quyền tác giả tác phẩm gốc, có thể là tác giả hoặc nhà xuất bản được chuyển giao.
Tác giả đồng ý qua tin nhắn thì có đủ để dựng kịch không?
Tin nhắn là chứng cứ về sự đồng ý nhưng thường thiếu phạm vi. Hợp đồng sử dụng quyền tác giả theo luật phải lập thành văn bản, nên bổ sung văn bản ghi rõ hình thức, phạm vi, thời hạn, ghi tên và quyền tiếp theo.
Đổi tên nhân vật và bối cảnh thì có phải xin phép không?
Nếu cốt truyện, tình tiết, quan hệ nhân vật vẫn là của truyện gốc thì vẫn là chuyển thể và cần xin phép. Chỉ khi bạn viết câu chuyện riêng, chỉ dùng ý tưởng chung, mới không cần.
Bản chuyển thể có được bảo hộ quyền tác giả không?
Có, với phần sáng tạo mới của bạn, nếu việc chuyển thể được phép và không gây phương hại tới quyền tác giả tác phẩm gốc. Mỗi lần khai thác vẫn phải nằm trong phạm vi tác giả gốc cho phép.
Làm phim từ kịch bản chuyển thể cần xin phép những ai?
Cần sự cho phép của tác giả kịch bản và chủ sở hữu quyền truyện gốc. Phim là tác phẩm phái sinh của cả hai lớp, và đơn vị làm phim sẽ hỏi giấy tờ của từng lớp.
Đăng ký quyền tác giả cho bản chuyển thể cần giấy tờ gì đặc biệt?
Thường cần kèm văn bản đồng ý của chủ sở hữu tác phẩm gốc, và phần tóm tắt nêu rõ tác phẩm gốc cùng phần sáng tạo của bạn. Danh mục cụ thể nên kiểm với Cục Bản quyền tác giả.
