Bạn là tác giả của cuốn hồi ký hay trang nhật ký mình viết, nhưng những người thật xuất hiện trong đó có các quyền riêng mà quyền tác giả của bạn không che được: quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình; quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín; quyền đối với hình ảnh. Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ những quyền này, và chúng có thể giới hạn những gì bạn được công bố, dù câu chuyện là đời bạn.
Bài này không khuyên bạn né mọi chuyện khó kể; hồi ký giá trị chính vì nó thật. Nó giúp bạn phân biệt chỗ nào là của bạn để kể, chỗ nào chạm vào quyền người khác, và những cách người viết hồi ký vẫn dùng để giữ sự thật mà không làm tổn thương hay vướng tranh chấp: xin đồng ý, đổi tên, bỏ chi tiết nhận dạng, chọn hình thức phát hành.
Câu chuyện là của bạn, người trong chuyện thì không
Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), bạn là tác giả của phần thể hiện: câu chữ, cách kể, cách sắp xếp ký ức. Người khác không thể chép hồi ký của bạn, và nếu ai đó trong chuyện không thích cách bạn kể, họ không vì thế mà trở thành đồng tác giả hay có quyền với tác phẩm.
Nhưng quyền tác giả là quyền đối với tác phẩm, không phải giấy phép để công bố mọi điều. Bộ luật Dân sự 2015 quy định đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm; việc thu thập, công khai thông tin về đời sống riêng tư của người khác phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác. Danh dự, nhân phẩm, uy tín cũng được bảo vệ: thông tin sai sự thật làm ảnh hưởng xấu tới người khác có thể buộc bạn gỡ bỏ, cải chính, bồi thường.
Ranh giới thường nằm ở câu hỏi: chuyện bạn kể là chuyện đời bạn có người khác đi qua, hay là chuyện riêng của người khác mà bạn tình cờ biết? Người mẹ chăm bạn qua cơn ốm là đời bạn. Bệnh án của người mẹ, chuyện hôn nhân của em gái, nợ nần của người bạn cũ thì nhiều phần là chuyện của họ.
Mức rủi ro theo loại chi tiết
Bảng dưới sắp các loại chi tiết hay gặp trong hồi ký theo mức cần thận trọng. Đây là gợi ý để tự soát, không phải kết luận pháp lý cho trường hợp cụ thể.
| Loại chi tiết | Mức thận trọng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Sự kiện công khai, ai cũng biết | Thấp | Kể đúng sự thật, tránh suy diễn động cơ của người khác |
| Cảm xúc, suy nghĩ của chính bạn về một người | Thấp đến vừa | Viết rõ đó là cảm nhận của bạn, không trình bày như sự thật về họ |
| Chuyện riêng tư của người khác: bệnh tật, hôn nhân, tài chính | Cao | Xin đồng ý, hoặc bỏ, hoặc bỏ chi tiết nhận dạng |
| Cáo buộc hành vi sai trái của người có tên | Rất cao | Chỉ viết khi có căn cứ vững, cân nhắc hỏi luật sư trước khi công bố |
| Ảnh chụp người khác | Vừa đến cao | Xin đồng ý người trong ảnh; ảnh do người khác chụp còn cần hỏi người chụp |
| Thư, tin nhắn người khác viết cho bạn | Vừa đến cao | Thư là tác phẩm của người viết thư và có thể chứa chuyện riêng của họ; diễn đạt lại hoặc xin phép trích |
Dòng cuối hay bị quên: lá thư người yêu cũ viết cho bạn là tác phẩm của người đó. Bạn giữ tờ giấy, nhưng quyền tác giả với nội dung thư là của người viết; trích dài để công bố cần cân nhắc cả quyền tác giả lẫn quyền riêng tư.
Đổi tên, gộp nhân vật, hư cấu hoá: giúp được đến đâu
Đổi tên chỉ đủ khi người đọc không nhận ra. Nếu bạn đổi tên nhưng giữ nghề nghiệp, nơi ở, quan hệ với bạn, những người quen vẫn nhận ra ngay. Đổi tên phải đi kèm bỏ hoặc thay các chi tiết nhận dạng.
Gộp nhân vật làm mờ người thật. Ghép đặc điểm của hai, ba người thành một nhân vật là kỹ thuật người viết hồi ký hay dùng. Nên ghi một dòng ở đầu sách rằng một số tên và chi tiết đã được thay đổi.
Hư cấu hoá không phải tấm khiên tuyệt đối. Gọi tác phẩm là tiểu thuyết nhưng ai cũng nhận ra người thật, và kể chuyện sai sự thật xúc phạm họ, vẫn có thể bị coi là xâm phạm danh dự, uy tín.
Bối cảnh lịch sử không xoá được người cụ thể. Kể về một thời kỳ, một biến cố chung là chuyện ai cũng làm được. Nhưng khi đặt một người có thể nhận ra vào giữa biến cố đó với vai trò tiêu cực, bạn đang nói về người đó, không chỉ về thời kỳ.
Người đã mất vẫn có người thân. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người thân bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đã chết trong một số trường hợp. Viết về người đã khuất cũng cần sự tôn trọng như với người đang sống.
Xin đồng ý: khi nào cần và hỏi thế nào
Không phải mọi người được nhắc tên đều phải ký đồng ý. Nhưng với những người có chuyện riêng xuất hiện trong sách, xin đồng ý vừa giảm rủi ro vừa thường làm cuốn sách tốt hơn, vì họ có thể bổ sung, sửa chỗ bạn nhớ sai.
- Liệt kê người xuất hiện trong bản thảo, đánh dấu ai có chuyện riêng tư được kể.
- Gửi cho từng người đoạn liên quan đến họ, không cần gửi cả bản thảo.
- Hỏi rõ: có đồng ý cho công bố đoạn này không, muốn dùng tên thật hay tên khác, có chỗ nào cần sửa vì sai sự thật.
- Ghi nhận câu trả lời bằng văn bản hoặc tin nhắn, lưu cùng bản thảo.
- Tôn trọng lời từ chối: bỏ đoạn đó, hoặc viết lại theo cách không nhận ra được người đó.
- Với ảnh, xin đồng ý của người trong ảnh, và của người chụp nếu ảnh không do bạn chụp.
Có những người bạn không thể hỏi, vì đã mất liên lạc hay quan hệ đã đổ vỡ. Với họ, hướng an toàn là chỉ kể những gì thuộc về đời bạn, giảm chi tiết nhận dạng, và tránh khẳng định về đời tư của họ.
Đăng mạng hay in sách: khác nhau ở đâu
Nhật ký đăng trên mạng xã hội cũng là công bố. Bài viết lan nhanh hơn sách, khó thu hồi hơn, và người được nhắc đến có thể đọc ngay trong ngày. Nhiều tranh chấp về đời tư bắt đầu từ một bài đăng trút giận chứ không phải từ một cuốn hồi ký được biên tập kỹ.
Khi in sách, Luật Xuất bản 2012 đặt nội dung xuất bản phẩm dưới quy trình biên tập của nhà xuất bản, và nhà xuất bản chịu trách nhiệm cùng tác giả về nội dung. Biên tập viên thường hỏi bạn về những đoạn nhạy cảm, có khi đề nghị bỏ hoặc sửa. Đừng coi đó là kiểm duyệt gây khó; đó là một lượt đọc của người có kinh nghiệm về rủi ro.
Nếu bạn viết hồi ký chỉ để lại cho con cháu, in vài bản trong gia đình, rủi ro thấp hơn nhiều so với phát hành rộng. Nhưng một bản in trong gia đình vẫn có thể bị chụp, chia sẻ. Viết với giả định một ngày nào đó người được kể sẽ đọc là cách giữ mình tốt nhất.
Khi người được nhắc đến phản đối
Nếu sau khi công bố, có người cho rằng bạn xâm phạm đời tư hay danh dự của họ, đừng tranh luận công khai. Nghe họ phản đối điều gì cụ thể: một chi tiết sai, một chuyện riêng họ không muốn công khai, một cách gọi họ thấy xúc phạm.
Nếu chi tiết sai sự thật, sửa hoặc gỡ phần đó, với sách đã in thì đính chính ở lần tái bản và trên các kênh của bạn. Nếu chi tiết đúng nhưng là chuyện riêng của họ, cân nhắc bỏ ở các bản sau; quyền riêng tư không phụ thuộc chuyện đúng hay sai. Nếu bạn tin mình có quyền kể vì đó là đời bạn và chi tiết là sự thật, hãy hỏi luật sư trước khi quyết giữ nguyên.
Giữ lại bản thảo, các bản đồng ý, tin nhắn hỏi ý kiến đã có. Nếu sự việc đi xa, đây là bằng chứng cho thấy bạn đã viết có trách nhiệm, đã hỏi những người cần hỏi.
Phần lớn phản đối được giải quyết bằng một cuộc nói chuyện và một chỉnh sửa nhỏ. Những vụ thành kiện tụng thường là những vụ mà hai bên đều không chịu nghe nhau từ tin nhắn đầu tiên.
Ví dụ giả định: hồi ký của một thầy giáo về hưu
Ông Sáu, thầy giáo về hưu ở Bến Tre, nay thuộc Vĩnh Long (ví dụ giả định), viết hồi ký về bốn mươi năm đứng lớp, định in qua một nhà xuất bản để tặng học trò cũ và bán ở hội sách tỉnh. Bản thảo có nhiều học trò được nêu tên thật, trong đó có một chương kể về một học trò từng bỏ học vì gia đình gặp chuyện, sau này thành đạt.
Biên tập viên hỏi ông về chương đó. Ông nhờ người quen liên lạc với học trò cũ, gửi đoạn văn liên quan. Người học trò đồng ý cho kể chuyện vượt khó nhưng đề nghị bỏ chi tiết về chuyện của cha mẹ, và dùng tên khác. Ông sửa theo, thêm dòng ở đầu sách rằng một số tên đã được thay đổi. Những học trò được kể bằng tên thật trong các chuyện vui, ông nhắn hỏi từng người, ai cũng hào hứng.
Ảnh lớp học cũ, ông chỉ dùng những tấm ông tự chụp hoặc được học trò gửi kèm lời đồng ý. Cuốn sách ra đời chậm hơn dự tính hai tháng, nhưng không ai cảm thấy bị kể chuyện của mình mà không được hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Viết về chính cha mẹ mình trong hồi ký có cần xin phép không?
Chuyện đời bạn có cha mẹ đi qua thì bạn kể được. Những chuyện thuộc đời tư riêng của cha mẹ, như bệnh tật, tài chính, chuyện hôn nhân, nên hỏi ý kiến nếu họ còn sống; nếu đã mất, cân nhắc ý kiến của những người thân khác.
Đổi tên nhân vật rồi thì có còn rủi ro không?
Vẫn có nếu người đọc nhận ra người thật qua các chi tiết khác. Đổi tên phải đi cùng việc thay hoặc bỏ chi tiết nhận dạng như nghề nghiệp, nơi ở, sự kiện đặc biệt chỉ người đó có.
Có được dùng ảnh cũ chụp chung với bạn bè trong hồi ký không?
Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh; dùng hình ảnh người khác thường cần sự đồng ý của họ, trừ một số trường hợp luật cho phép. Ngoài ra, nếu ảnh do người khác chụp, người chụp có quyền tác giả với bức ảnh.
Nhật ký viết trên mạng xã hội để chế độ bạn bè có được coi là công bố không?
Việc đăng cho một nhóm người xem đã là đưa nội dung tới người khác, và có thể bị chụp lại, lan rộng. Đừng coi chế độ riêng tư là bảo đảm; viết như thể nội dung có thể đến tay người được nhắc tên.
Hồi ký có được đăng ký quyền tác giả không?
Có. Hồi ký là tác phẩm văn học và bạn có thể đăng ký như mọi tác phẩm khác. Giấy chứng nhận bảo vệ quyền của bạn với tác phẩm, nhưng không làm thay đổi nghĩa vụ tôn trọng quyền riêng tư, danh dự của người được kể.
