Phổ nhạc một bài thơ là dùng bài thơ đó làm lời cho một tác phẩm âm nhạc, và việc này cần sự cho phép của người có quyền với bài thơ. Người làm thơ là tác giả phần lời của ca khúc phổ thơ, có quyền được ghi tên, có quyền phản đối việc sửa lời làm sai lệch ý thơ, và có quyền được trả tiền khi ca khúc được khai thác, trừ khi đã thoả thuận khác.
Chuyện thơ bị phổ nhạc mà không ai hỏi xảy ra nhiều hơn người ta tưởng, nhất là với thơ đăng trên mạng xã hội. Người phổ nhạc thường không có ác ý, họ thích bài thơ và nghĩ “phổ là để tôn vinh”. Bài này giúp người làm thơ hiểu mình có quyền gì, nên phản ứng thế nào, và thương lượng ra sao để cả hai bên cùng giữ được tác phẩm thay vì đi đến chỗ gỡ bỏ.
Vì sao phổ nhạc là sử dụng bài thơ
Theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), quyền tài sản của chủ sở hữu bao gồm quyền sao chép, quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền biểu diễn, quyền truyền đạt tác phẩm tới công chúng, cùng các quyền khác. Khi một nhạc sĩ lấy bài thơ làm lời bài hát, rồi ca sĩ thu âm, phát hành, biểu diễn, bài thơ được sao chép và truyền đạt tới công chúng dưới một hình thức mới. Mỗi bước đó là một cách sử dụng tác phẩm thơ.
Bài thơ đăng công khai trên mạng không có nghĩa là ai cũng được dùng. Công bố là việc đưa tác phẩm ra công chúng; nó không phải lời cho phép khai thác. Tương tự, việc ghi tên nhà thơ dưới bài hát là tôn trọng quyền nhân thân, nhưng không thay được sự đồng ý về quyền tài sản.
Cũng có những trường hợp luật cho phép dùng tác phẩm không cần xin phép, như trích dẫn hợp lý để bình luận, giảng dạy. Phổ trọn một bài thơ thành ca khúc phát hành thương mại khó nằm trong các ngoại lệ đó. Nếu bạn gặp lập luận ngược lại, hãy nhờ luật sư đánh giá vụ việc cụ thể thay vì tranh cãi trên mạng.
Ca khúc phổ thơ: ai giữ phần nào
Một ca khúc phổ thơ sau khi phát hành có nhiều lớp quyền. Hiểu rõ từng lớp giúp bạn biết mình đang nói chuyện với ai và đòi điều gì.
| Lớp quyền | Người nắm giữ thông thường | Liên quan đến bạn thế nào |
|---|---|---|
| Phần lời (bài thơ) | Người làm thơ, hoặc người đã được chuyển nhượng quyền | Đây là phần của bạn |
| Phần nhạc (giai điệu) | Nhạc sĩ phổ nhạc | Nhạc sĩ có quyền với giai điệu, không có quyền với lời nếu chưa được bạn cho phép |
| Bản phối khí | Người phối khí, nếu có tính sáng tạo | Không thay đổi quyền của bạn với phần lời |
| Cuộc biểu diễn | Ca sĩ, nhạc công | Ca sĩ cần ca khúc được phép sử dụng hợp pháp |
| Bản ghi âm, ghi hình | Nhà sản xuất bản ghi | Bản ghi phát hành trên nền tảng là nơi bạn có thể yêu cầu xử lý |
Nhạc sĩ có công sáng tạo phần nhạc, và công đó có giá trị. Nhưng giá trị của giai điệu không xoá đi việc phần lời là của người khác. Thương lượng tốt bắt đầu bằng việc thừa nhận cả hai điều.
Khi phát hiện thơ mình đã thành bài hát
Phản ứng đầu tiên thường là bất ngờ, rồi vui, rồi bực khi thấy không ai hỏi mình. Hãy làm theo thứ tự để giữ lựa chọn mở.
- Ghi nhận: lưu đường dẫn, quay màn hình, chụp phần mô tả ghi tên tác giả lời và nhạc, ngày phát hành, kênh phát hành.
- Tìm bằng chứng bài thơ là của bạn và có trước: bản đăng đầu tiên có ngày, bản thảo, tập thơ đã in, giấy chứng nhận nếu có.
- Đối chiếu lời bài hát với bài thơ: giữ nguyên, sửa vài chữ, cắt khổ, thêm điệp khúc. Ghi lại từng chỗ khác.
- Xác định người có trách nhiệm: nhạc sĩ phổ nhạc, ca sĩ, đơn vị sản xuất, kênh phát hành.
- Liên hệ nhạc sĩ trước, bằng tin nhắn hoặc thư lịch sự, nêu rõ bạn là tác giả bài thơ và muốn trao đổi về việc sử dụng.
- Nếu không có phản hồi hoặc bị từ chối, cân nhắc thư yêu cầu chính thức hoặc khiếu nại với nền tảng phát hành, có thể nhờ luật sư.
Bước năm thường quyết định tất cả. Một tin nhắn mở đầu bằng buộc tội khiến bên kia phòng thủ; một tin nhắn mở đầu bằng thông tin và mong muốn trao đổi để ngỏ đường cho thoả thuận.
Khi lời thơ bị sửa: ranh giới của quyền toàn vẹn
Sửa để vừa giai điệu là chuyện thường gặp. Thêm một chữ đệm, lặp một câu làm điệp khúc, đảo vị trí hai câu cho vần với nhạc. Những thay đổi này vẫn là sửa tác phẩm của bạn và về nguyên tắc cần sự đồng ý, nhưng thường dễ thoả thuận.
Sửa làm sai ý là chuyện khác. Đổi một bài thơ buồn thành lời vui, cắt bỏ khổ thơ chứa ý chính, thêm câu có nội dung bạn không đồng ý. Đây có thể là xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, một quyền nhân thân không chuyển nhượng được.
Đổi tên bài. Ca khúc có thể mang tên khác bài thơ. Thoả thuận nên ghi rõ tên ca khúc và cách ghi “phổ thơ” cùng tên bài thơ gốc.
Dùng một phần bài thơ. Có người chỉ lấy hai khổ đầu, hoặc mượn vài câu đặc sắc nhất làm điệp khúc rồi tự viết phần còn lại. Dùng ít hơn không có nghĩa là không cần hỏi: những câu thơ đặc sắc thường chính là phần mang dấu ấn sáng tạo rõ nhất. Ghi tên bạn ở mức nào cho phần lời hỗn hợp cũng nên được thoả thuận.
Ghi tên sai hoặc thiếu. Ghi “lời: sưu tầm” hay bỏ tên người làm thơ xâm phạm quyền đứng tên. Yêu cầu sửa phần ghi tên thường là yêu cầu đầu tiên và dễ được đáp ứng nhất.
Thương lượng: cho phép muộn vẫn hơn gỡ bỏ
Nhiều nhà thơ không muốn bài hát bị gỡ; họ chỉ muốn được hỏi, được ghi tên đúng, được phần của mình. Một thoả thuận cho phép sau khi đã phát hành hoàn toàn có thể làm: hai bên ký văn bản xác nhận bạn đồng ý cho dùng bài thơ làm lời cho ca khúc cụ thể, kèm điều kiện.
Văn bản nên có: tên bài thơ và tên ca khúc; phạm vi sử dụng (thu âm, phát hành số, biểu diễn, dùng trong quảng cáo hay phim thì có cần hỏi lại không); cách ghi tên tác giả lời; những chỗ sửa lời đã được chấp nhận và nguyên tắc cho lần sửa sau; cách chia tiền bản quyền giữa phần lời và phần nhạc, hoặc khoản tiền một lần; thời hạn; và việc xử lý những gì đã phát hành trước ngày ký.
Về tiền, một số nhà thơ và nhạc sĩ cùng uỷ thác cho tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả âm nhạc thu và chia theo tỷ lệ giữa phần nhạc và phần lời. Nếu bạn chưa là thành viên, hỏi tổ chức đó về cách đăng ký phần lời cho ca khúc; nếu không muốn uỷ thác, ghi rõ trong thoả thuận ai thu, chia thế nào. Tiền bản quyền nhận được có nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân theo nguyên lý của luật thuế; hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế khi số tiền đáng kể.
Đăng thơ lên mạng: vài cách để người muốn phổ nhạc tìm đến bạn
Không ai ngăn được người khác thích thơ mình. Nhưng bạn có thể khiến việc hỏi phép trở nên dễ dàng hơn việc không hỏi:
- Ghi rõ tên hoặc bút danh dưới mỗi bài, kèm dòng ngắn rằng muốn phổ nhạc, trích dùng thì liên hệ qua trang cá nhân.
- Lưu lại bản đăng đầu tiên kèm ngày, và bản thảo nếu có.
- Với những bài bạn quý nhất, cân nhắc in thành tập hoặc đăng ký quyền tác giả.
- Khi có người hỏi phổ nhạc, trả lời bằng văn bản ngắn nêu điều kiện, đừng chỉ “ok em cứ phổ”.
- Giữ một danh sách những bài đã cho phép, cho ai, điều kiện gì.
Nếu bạn muốn khuyến khích người khác phổ nhạc thơ mình, cũng có thể ghi rõ điều đó kèm điều kiện tối thiểu: ghi tên, báo cho bạn biết, không sửa ý thơ. Thông báo công khai như vậy không thay được thoả thuận đầy đủ cho việc khai thác thương mại, nhưng cho thấy thiện chí và giúp người thật lòng tìm đến bạn.
Một lời đồng ý qua tin nhắn vẫn là bằng chứng có ích, nhưng một văn bản ngắn có chữ ký nêu rõ phạm vi giúp cả hai bên yên tâm khi bài hát bất ngờ được nhiều người nghe.
Ví dụ giả định: bài thơ về mẹ và ca khúc trên mạng
Bà Lan, một giáo viên về hưu ở Thái Nguyên (ví dụ giả định), đăng bài thơ về mẹ trên trang cá nhân. Một năm sau, con gái bà nghe thấy bài hát có lời gần như nguyên bài thơ trên một kênh âm nhạc, ghi “lời: sưu tầm”, ca khúc đã có lượng nghe lớn. Nhạc sĩ phổ nhạc là một người trẻ, đã thêm một điệp khúc tự viết.
Bà Lan nhờ con gái lưu lại bài đăng gốc có ngày, bản thảo viết tay, rồi nhắn cho nhạc sĩ. Nhạc sĩ xin lỗi, nói tìm thấy bài thơ qua một trang chia sẻ không ghi tên. Hai bên ký một thoả thuận ngắn: sửa phần ghi tên thành tên bà Lan, ghi “phổ thơ” kèm tên bài gốc; bà đồng ý với điệp khúc nhạc sĩ thêm vào, nhưng không đồng ý một câu sửa làm đổi ý khổ cuối, nhạc sĩ thu lại câu đó; tiền bản quyền chia theo tỷ lệ hai bên thống nhất.
Bài hát không bị gỡ, bà Lan có tên trên bài hát, nhạc sĩ có văn bản cho phép để làm việc với nền tảng. Không có toà án nào, chỉ có hai người chịu ngồi xuống nói chuyện với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Thơ đăng công khai trên mạng thì người khác có được tự do phổ nhạc không?
Không. Công bố tác phẩm không đồng nghĩa với cho phép khai thác. Phổ nhạc rồi phát hành là sử dụng bài thơ, cần sự đồng ý của chủ sở hữu quyền với bài thơ, trừ những trường hợp ngoại lệ hẹp mà luật quy định.
Nhạc sĩ ghi đầy đủ tên mình là tác giả lời thì có còn vi phạm không?
Ghi tên là tôn trọng quyền nhân thân, đó là điều tốt. Nhưng việc sử dụng bài thơ làm lời ca khúc để phát hành vẫn cần sự cho phép về quyền tài sản. Ghi tên đúng là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ.
Thơ đã hết thời hạn bảo hộ thì phổ nhạc có cần xin phép ai không?
Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản thì có thể sử dụng mà không cần xin phép chủ sở hữu, nhưng vẫn phải ghi tên tác giả và không được xuyên tạc tác phẩm. Cần kiểm chắc thời hạn đã hết, vì cách tính phụ thuộc năm tác giả mất.
Có thể yêu cầu gỡ bài hát dù chỉ muốn được ghi tên không?
Bạn có quyền yêu cầu, nhưng không bắt buộc phải yêu cầu gỡ. Bạn có thể chỉ yêu cầu sửa ghi tên và ký thoả thuận cho phép kèm điều kiện. Chọn cách nào là quyền của bạn; nhiều người chọn thoả thuận để bài hát tiếp tục sống.
Một bài thơ có thể cho nhiều nhạc sĩ cùng phổ không?
Có, nếu bạn không cấp phép độc quyền cho ai. Mỗi nhạc sĩ có ca khúc riêng với phần nhạc của mình, còn phần lời vẫn của bạn. Nếu đã hứa độc quyền với một người, ghi rõ để tránh cho phép trùng.
