Phần tiểu thuyết bạn đã viết ra, kể cả khi truyện còn dở, đã được bảo hộ quyền tác giả từ lúc nó được thể hiện thành câu chữ; bạn không cần chờ viết xong mới có quyền. Với việc đăng ký, có hai cách hợp lý: đăng ký phần đã hoàn thành rồi đăng ký tiếp từng phần hoặc từng tập, hoặc chờ trọn bộ rồi đăng ký một lần. Chọn cách nào tuỳ truyện của bạn đang ở giai đoạn nào, có đang được khai thác thương mại không, và có ai đang nhòm ngó không.
Người viết truyện mạng, tiểu thuyết đăng báo dài kỳ hay viết theo mùa thường gặp câu hỏi này. Bài này giúp bạn chọn cách đăng ký, khai hồ sơ cho một tác phẩm còn dở sao cho rõ, và giữ bằng chứng liên tục giữa các lần. Cách khai cụ thể cho trường hợp của bạn, nên hỏi lại Cục Bản quyền tác giả khi nộp.
Truyện còn dở đã có quyền chưa
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) không đặt điều kiện tác phẩm phải hoàn chỉnh mới được bảo hộ. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định. Mỗi chương bạn đã viết là câu chữ cụ thể, nên phần đó đã có quyền tác giả, dù câu chuyện còn chưa có kết.
Thứ chưa có quyền là những gì còn trong đầu bạn: hướng đi của các chương sau, cái kết bạn đã định, bản đồ nhân vật chưa viết thành chữ. Đó là ý tưởng. Nếu bạn kể chúng cho người khác, họ viết ra trước, bạn khó đòi theo quyền tác giả. Đây là lý do người viết truyện dài nên ghi chép đề cương, ghi chú nhân vật thành văn bản có ngày, kể cả khi chưa định công bố.
Đăng ký là tự nguyện. Giấy chứng nhận giúp bạn không phải chứng minh quyền khi tranh chấp, trừ khi có chứng cứ ngược lại; nó không làm cho phần đã viết có quyền hơn, và không bao phủ những gì bạn viết sau ngày nộp hồ sơ.
Ba cách đăng ký cho truyện dài kỳ
Không có cách nào đúng cho mọi người. Bảng dưới so sánh ba cách thường được dùng, kèm tình huống phù hợp.
| Cách làm | Phù hợp khi | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đăng ký phần đã hoàn thành, rồi đăng ký tiếp từng phần, từng tập | Truyện đang được nhiều người đọc, đang ký kết hay sắp khai thác | Mỗi lần là một hồ sơ; giữ tên tác phẩm nhất quán, ghi rõ phần nào |
| Đăng ký theo tập khi truyện chia tập rõ | Truyện có cấu trúc tập, mỗi tập trọn một mạch | Mỗi tập có thể được coi như một tác phẩm; hỏi cách khai quan hệ giữa các tập |
| Chờ trọn bộ rồi đăng ký một lần | Truyện còn ít người biết, chưa có giao dịch, bạn giữ bằng chứng tốt | Trong thời gian chờ, dựa hoàn toàn vào bằng chứng tự giữ |
Phí, lệ phí cho mỗi hồ sơ theo biểu phí hiện hành; đăng ký nhiều lần nghĩa là chi phí nhiều lần. Đó là lý do không nên đăng ký mỗi tuần một chương, mà chọn những mốc có ý nghĩa.
Khai hồ sơ cho một tác phẩm còn dở: những chỗ cần rõ
Phần hồ sơ chung có bài riêng trong danh mục chuẩn bị hồ sơ. Ở đây chỉ là những điểm đặc thù khi tác phẩm đang viết dở, để người xử lý hồ sơ hiểu đúng thứ bạn đăng ký:
- Tên tác phẩm: dùng tên truyện, kèm cách ghi phần như “phần một”, “tập một”, “chương một đến chương bốn mươi”, thống nhất trên tờ khai và bản sao.
- Tóm tắt nội dung: tóm tắt phần đã viết, không tóm tắt những gì bạn định viết.
- Ngày hoàn thành: ngày hoàn thành phần đang đăng ký.
- Tình trạng công bố: nếu các chương đã đăng mạng, khai đã công bố, ngày và nơi công bố lần đầu.
- Bản sao tác phẩm: đúng phần đăng ký, sắp đúng thứ tự chương, không kèm bản nháp chương sau.
- Ghi chú về các lần đăng ký trước cho cùng truyện, nếu có, để nơi xử lý nhìn thấy mạch.
Nếu chưa chắc phải khai phần tiếp theo như một tác phẩm mới hay như phần tiếp nối, hỏi nơi nộp trước. Mỗi cách khai có thể dẫn đến giấy chứng nhận ghi khác nhau, và bạn muốn giấy phản ánh đúng thực tế.
Giấy cũ có bao phủ các chương viết sau không
Không. Giấy chứng nhận ghi nhận tác phẩm như bạn đã nộp. Các chương viết sau ngày nộp vẫn có quyền tác giả tự động, nhưng không nằm trong giấy. Nếu có ai chép chương bốn mươi lăm mà giấy của bạn chỉ phủ tới chương bốn mươi, phần bốn mươi lăm bạn chứng minh bằng bằng chứng tự giữ.
Điều này không làm giấy cũ vô dụng. Khi tranh chấp, giấy cho thấy bạn là tác giả của phần đầu truyện, của nhân vật, bối cảnh, giọng văn đã định hình. Với người đọc ngoài cuộc, một tác giả có giấy chứng nhận cho nửa đầu bộ truyện và có bản nháp liên tục cho nửa sau là một tác giả có hồ sơ mạnh.
Chương cũ được bạn sửa lại sau khi đăng ký thì sao? Sửa nhỏ như chính tả, câu chữ không làm mất ý nghĩa của giấy. Viết lại đáng kể, đổi tình tiết, thì phiên bản mới có thể là một tác phẩm khác so với bản đã đăng ký; nếu phiên bản mới là bản bạn sẽ khai thác, cân nhắc đăng ký cho nó.
Truyện có người cùng viết, người góp ý cốt truyện
Truyện dài kỳ hay có người đi cùng: một người bạn cùng nghĩ cốt truyện, một người viết hộ vài chương khi bạn bận, một biên tập viên tự do sửa văn, một độc giả thân thiết gợi ý cái kết. Trước khi đăng ký, hãy tách rõ ai đã làm gì. Góp ý tưởng, nhận xét, gợi ý không làm người góp ý thành đồng tác giả; viết ra những chương cụ thể thì có thể.
Nếu có người thật sự viết một phần truyện, phần đó là của họ, và hồ sơ đăng ký cho phần có chương của họ cần thể hiện đúng: hoặc họ là đồng tác giả, hoặc họ đã chuyển quyền cho bạn bằng văn bản và bạn khai là chủ sở hữu. Đừng khai mình là tác giả duy nhất của những chương người khác viết; đó là khai không trung thực, có thể khiến giấy bị huỷ bỏ hiệu lực.
Với người góp ý, người biên tập, một lời cảm ơn trong lời tựa là đủ về mặt tình cảm. Nếu họ kỳ vọng nhiều hơn, như được chia tiền khi truyện được mua, hãy nói chuyện và ghi lại thoả thuận sớm, đừng để tới lúc có hợp đồng mới bàn.
Những mốc nên đăng ký
Trước khi ký hợp đồng với nền tảng hay nhà xuất bản. Hợp đồng sẽ nói về một tác phẩm cụ thể; có giấy chứng nhận cho phần đã viết giúp xác định rõ bạn mang gì vào giao dịch.
Khi truyện bắt đầu được nhiều người đọc. Lượng đọc tăng là lúc nguy cơ bị chép, bị đăng lại, bị làm audio tăng theo.
Trước khi chuyển nền tảng. Rời một nền tảng, có khi các chương cũ bị gỡ hay khó truy xuất; đăng ký trước khi chuyển giúp giữ một mốc chính thức.
Khi kết thúc một tập hay một phần lớn. Mốc tự nhiên của truyện cũng là mốc hợp lý cho hồ sơ. Một phần trọn mạch dễ tóm tắt, dễ khai tên, và khi cần đối chiếu cũng dễ chỉ ra phần nào thuộc lần đăng ký nào hơn là một khúc cắt ngẫu nhiên giữa chừng.
Khi phát hiện có người chép. Đăng ký lúc này không xoá được việc đã bị chép, nhưng giúp các bước tiếp theo vững hơn. Đừng chỉ đăng ký phần bị chép; đăng ký phần tác phẩm có ý nghĩa.
Giữ bằng chứng liên tục giữa các lần đăng ký
Giữa hai lần đăng ký là khoảng trống mà bằng chứng tự giữ phải lấp. Vài thói quen dưới đây giúp khoảng trống đó kín:
- Viết trong một công cụ có lịch sử phiên bản, hoặc lưu mỗi chương thành tệp riêng đặt tên theo số chương và ngày.
- Sao lưu định kỳ ra nơi thứ hai, không chỉnh sửa tệp đã sao lưu.
- Giữ đề cương, ghi chú nhân vật, bản đồ thế giới truyện, mỗi lần cập nhật lưu một bản có ngày.
- Lưu bản đăng mỗi chương lên nền tảng: ảnh chụp hoặc tệp lưu trang có ngày đăng.
- Ghi một sổ đơn giản: chương nào, viết xong ngày nào, đăng ngày nào, ở đâu.
- Khi tới mốc đăng ký tiếp theo, dùng chính sổ này để khai cho đúng.
Bộ bằng chứng này còn có ích ngoài chuyện tranh chấp: khi đàm phán với nhà xuất bản hay nền tảng, bạn biết chính xác mình đã có gì, đã công bố gì, ở đâu.
Ví dụ giả định: tiểu thuyết trinh thám đăng hai chương mỗi tuần
Chị Hà viết truyện mạng (ví dụ giả định), lần này là một tiểu thuyết trinh thám lấy bối cảnh Đà Lạt, đăng hai chương mỗi tuần trên trang cá nhân. Tới chương sáu mươi, truyện được nhiều người đọc, một nền tảng ngỏ ý mời ký kết, và chị thấy vài chương bị một trang khác đăng lại.
Chị chọn đăng ký phần một, chương một đến sáu mươi, ngay trong tháng. Tờ khai ghi tên truyện kèm “phần một”, tóm tắt đúng sáu mươi chương, khai đã công bố với ngày đăng chương đầu. Chị giữ sổ chương, lưu bản thảo theo tệp, và dự định đăng ký phần hai khi kết thúc mạch vụ án thứ hai.
Khi nền tảng gửi hợp đồng, chị ghi số giấy chứng nhận vào phụ lục mô tả tác phẩm. Khi gửi yêu cầu gỡ cho trang đăng lại, chị đính kèm giấy và bảng đối chiếu. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả cho từng phần truyện thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đăng ký quyền tác giả cho đề cương truyện chưa viết không?
Đề cương được viết thành văn bản là một văn bản cụ thể, nhưng phần được bảo hộ là cách thể hiện của chính đề cương, không phải cốt truyện hay ý tưởng nó mô tả. Đăng ký đề cương ít giúp bạn ngăn người khác viết truyện cùng ý. Viết thành chương rồi đăng ký có giá trị hơn.
Đăng ký nhiều lần cho cùng một truyện có bị coi là trùng không?
Mỗi lần đăng ký cho một phần khác nhau thì không trùng, miễn là bạn khai rõ phần nào và nhất quán tên tác phẩm. Hỏi nơi nộp về cách khai quan hệ giữa các phần để giấy chứng nhận phản ánh đúng.
Truyện đã ký độc quyền với nền tảng thì ai đăng ký phần tiếp theo?
Phụ thuộc hợp đồng. Nếu hợp đồng là cấp phép, bạn vẫn là chủ sở hữu và tự đăng ký. Nếu hợp đồng chuyển nhượng quyền tài sản, kể cả với các chương viết sau, chủ sở hữu là nền tảng. Đọc kỹ hợp đồng trước khi nộp.
Đổi tên truyện giữa chừng thì giấy đã cấp có còn dùng được không?
Giấy vẫn ghi nhận tác phẩm như đã nộp, với tên lúc đó. Khi đăng ký phần sau với tên mới, nên ghi chú tên cũ và số giấy chứng nhận phần trước để thấy mạch. Hỏi nơi cấp nếu muốn điều chỉnh thông tin trên giấy cũ.
Có cần đăng ký lại khi in thành sách sau khi đã đăng mạng không?
Nếu nội dung sách giống bản đã đăng ký, không bắt buộc đăng ký lại. Nếu bản in được biên tập, viết lại đáng kể, bản đó có thể coi là phiên bản mới; cân nhắc đăng ký nếu bạn sẽ khai thác chủ yếu bản in.
