Muốn đưa tác phẩm của người khác vào một tuyển tập, dù in để bán, in tặng nội bộ hay đăng trên mạng, bạn cần sự đồng ý của chủ sở hữu quyền đối với từng tác phẩm. Người tuyển chọn có quyền với sự chọn lựa, sắp xếp, phần giới thiệu do mình làm, nhưng không có quyền gì với từng bài thơ, truyện ngắn bên trong. Mỗi tác giả vẫn giữ tác phẩm của mình, được ghi tên, và được hưởng phần nhuận bút theo thoả thuận.
Tuyển tập là hình thức rất quen ở Việt Nam: câu lạc bộ thơ in tập kỷ niệm, nhóm viết trẻ gom truyện ngắn, trường học in tuyển văn của học sinh, gia đình in tuyển thơ của ông bà. Phần lớn được làm bằng thiện chí và ít người nghĩ tới giấy tờ, cho tới khi có người không muốn bài mình nằm trong tập, hoặc tập bỗng bán được. Bài này giúp người đứng ra làm tuyển tập đi đúng từ đầu.
Tuyển tập là gì nhìn từ góc quyền tác giả
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) xếp việc tuyển chọn tác phẩm vào nhóm tác phẩm phái sinh, và bảo hộ phần sáng tạo của người tuyển chọn khi việc chọn lựa, sắp xếp có dấu ấn riêng. Cùng với đó, luật đặt điều kiện: tác phẩm phái sinh được bảo hộ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm được dùng để làm phái sinh. Nói gọn, người tuyển chọn có tác phẩm của mình, nhưng nó được dựng trên tác phẩm của người khác, nên phải được họ cho phép.
Hệ quả thực tế: tuyển tập có hai lớp quyền. Lớp ngoài là của người tuyển chọn — bố cục, cách chia phần, lời giới thiệu, chú giải. Lớp trong là của từng tác giả — từng bài, từng truyện. Người khác muốn chép nguyên tuyển tập phải hỏi cả hai lớp; một tác giả muốn đưa bài của mình vào nơi khác chỉ cần hỏi chính mình, trừ khi đã hứa độc quyền với người tuyển chọn.
Tuyển tập in thành sách để phát hành còn phải đi qua quy định của Luật Xuất bản 2012: xuất bản qua nhà xuất bản có giấy phép, hoặc liên kết xuất bản. Phần thủ tục xuất bản không bàn ở đây; điều đáng nói là nhà xuất bản thường hỏi người làm tuyển tập có văn bản đồng ý của các tác giả không.
Văn bản đồng ý của từng tác giả nên có gì
Một văn bản đồng ý ngắn, mỗi tác giả một bản, tránh được gần như mọi rắc rối về sau. Có thể làm thành một mẫu chung rồi điền cho từng người. Nên có các ý:
- Tên tác giả, bút danh muốn dùng trong tuyển tập.
- Tên tác phẩm, kèm phiên bản cụ thể sẽ được đưa vào, nhất là nếu tác phẩm có nhiều bản.
- Tên tuyển tập, hình thức phát hành: in để bán, in tặng không bán, đăng trên mạng, sách điện tử, bản audio.
- Phạm vi và thời hạn: một lần in hay tái bản cũng được; có độc quyền không — thường là không.
- Mức biên tập tác giả chấp nhận, và việc tác giả được xem bản cuối trước khi in.
- Nhuận bút hoặc quyền lợi khác: tiền, sách biếu, hay không có, ghi rõ.
- Tác giả cam đoan tác phẩm do mình sáng tác, không vi phạm quyền của người khác.
- Chữ ký, ngày. Văn bản qua thư điện tử có xác nhận cũng là bằng chứng có ích nếu không gặp được.
Nếu tuyển tập không có nhuận bút, ghi rõ điều đó. Đồng ý tặng bài một cách tự nguyện, có văn bản, khác hẳn với việc người tuyển chọn tự hiểu là tác giả sẽ không đòi gì.
Các kiểu tuyển tập và chỗ hay vướng
Mỗi kiểu tuyển tập có một chỗ dễ sơ suất riêng. Bảng dưới gom kinh nghiệm thường gặp.
| Kiểu tuyển tập | Chỗ hay vướng | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Câu lạc bộ thơ in kỷ niệm, tặng thành viên | Nghĩ in nội bộ không cần hỏi; thành viên đã nghỉ không đồng ý | Vẫn xin văn bản đồng ý từng người, ghi rõ không bán |
| Nhóm viết gom truyện ngắn để bán | Chia tiền không rõ, tranh cãi ai đứng tên chủ biên | Thoả thuận nhóm trước khi gom bài, ghi chia tiền và vai trò |
| Tuyển bài đoạt giải từ một cuộc thi | Thể lệ không nói ban tổ chức được in tuyển tập | Xin đồng ý bổ sung của tác giả đoạt giải |
| Tuyển thơ của người thân đã mất | Nhiều người thừa kế, không thống nhất | Thoả thuận bằng văn bản giữa những người thừa kế |
| Tuyển tập đăng trên trang mạng, nhóm cộng đồng | Lấy bài từ mạng xã hội không hỏi, nghĩ có ghi tên là đủ | Hỏi từng người, ghi tên không thay cho xin phép |
Kiểu cuối là phổ biến nhất hiện nay và cũng dễ bị khiếu nại nhất. Một trang cộng đồng gom bài “hay” từ khắp nơi, có ghi tên tác giả, vẫn đang sử dụng tác phẩm của người khác mà chưa được cho phép.
Biên tập trong tuyển tập: sửa đến đâu thì phải hỏi
Sửa chính tả, chuẩn hoá trình bày. Thường được chấp nhận, nhưng với thơ, dấu câu và cách xuống dòng có thể là một phần của tác phẩm. Hỏi tác giả trước khi đổi.
Đổi tên bài, cắt khổ, cắt đoạn. Đặt tên tác phẩm là quyền của tác giả; cắt bớt có thể ảnh hưởng sự toàn vẹn của tác phẩm. Cần sự đồng ý rõ ràng.
Thêm chú thích, lời bình của người tuyển chọn. Đây là phần của người tuyển chọn, nên tách bạch với tác phẩm, ghi rõ là lời của ai.
Chọn một phiên bản khác của tác phẩm. Nhiều bài thơ có bản đăng báo và bản tác giả tự sửa sau. Chọn bản nào nên do tác giả quyết định.
Minh hoạ đi kèm từng bài. Tranh minh hoạ, ảnh đặt cạnh một bài thơ có thể làm người đọc hiểu bài theo hướng khác ý tác giả. Cho tác giả xem bản dàn trang có minh hoạ, và nhớ rằng tranh, ảnh cũng có tác giả riêng cần được xin phép và ghi tên.
Thứ tự và cách chia phần. Đây là phần sáng tạo của người tuyển chọn, không cần hỏi từng tác giả. Tuy vậy, nếu xếp bài của ai vào một phần mang tên gợi đánh giá như “những bài chưa tới”, hãy nghĩ lại; đó là chuyện tôn trọng hơn là chuyện luật.
Nhuận bút và quyền lợi: chia thế nào cho khỏi mất lòng
Không có công thức chung, nhưng có vài cách phổ biến: chia đều cho mỗi tác giả bất kể độ dài; chia theo số trang hoặc số bài; một khoản cố định cho mỗi tác phẩm kèm sách biếu. Người tuyển chọn, chủ biên có thể nhận phần riêng cho công tuyển chọn, biên tập, viết giới thiệu. Điều quan trọng là thống nhất trước khi in, ghi trong văn bản đồng ý.
Nếu tuyển tập liên kết xuất bản hoặc bán qua kênh phát hành, doanh thu đến chậm và qua nhiều khâu. Cử một người giữ sổ, công khai số bản in, số bản bán, khoản đã chia. Sự minh bạch này giữ cho nhóm sáng tác còn làm được tập thứ hai.
Nếu một phần tiền bán sách dùng cho việc chung như quỹ hội, in tập sau, làm từ thiện, ghi điều đó ngay trong văn bản đồng ý. Tác giả đồng ý góp nhuận bút cho việc chung là chuyện đẹp, nhưng chỉ đẹp khi họ được hỏi trước.
Tiền nhuận bút mỗi tác giả nhận có nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân theo nguyên lý của luật thuế; nếu có tổ chức chi trả, họ thường khấu trừ. Với tập nhỏ, số tiền mỗi người nhận có thể không lớn, nhưng vẫn nên hỏi kế toán cách làm đúng.
Quy trình làm một tuyển tập gọn gàng
Dưới đây là trình tự đã được nhiều nhóm sáng tác áp dụng, từ lúc có ý định tới lúc cầm sách.
- Viết một trang mô tả dự án: tên tuyển tập, chủ đề, hình thức phát hành, quyền lợi tác giả, ai chủ biên.
- Gửi mô tả cho các tác giả dự kiến, mời nộp bài hoặc đề nghị chọn bài có sẵn.
- Chốt danh sách bài, gửi văn bản đồng ý cho từng tác giả, nhận lại đủ trước khi dàn trang.
- Biên tập, gửi bản cuối từng bài cho tác giả xác nhận.
- Làm việc với nhà xuất bản hoặc đơn vị liên kết xuất bản nếu in để phát hành; chuẩn bị bộ văn bản đồng ý để họ kiểm tra.
- Sau khi phát hành, gửi sách biếu, chia nhuận bút theo thoả thuận, lưu toàn bộ văn bản ít nhất trong suốt thời gian tuyển tập còn lưu hành.
Nếu muốn bảo vệ phần công sức tuyển chọn, chủ biên có thể đăng ký quyền tác giả cho tuyển tập như tác phẩm phái sinh, kèm văn bản đồng ý của các tác giả. Hỏi Cục Bản quyền tác giả cách khai cho đúng.
Ví dụ giả định: câu lạc bộ thơ và một thành viên đã chuyển đi
Câu lạc bộ thơ của một phường ở Ninh Bình (ví dụ giả định) quyết định in tuyển tập kỷ niệm mười năm, dự kiến bán tại các buổi giao lưu để có kinh phí hoạt động. Ban chủ nhiệm chọn được tám mươi bài của ba mươi hai hội viên, trong đó có bài của hai người đã chuyển vào miền Nam và một người đã mất.
Ban chủ nhiệm soạn một mẫu đồng ý một trang, gửi tận tay hội viên ở địa phương, gửi thư điện tử cho hai người ở xa, và đến nhà người đã mất để xin ý kiến gia đình. Một người ở xa không muốn đưa bài cũ, đề nghị thay bằng bài mới; gia đình người đã mất đồng ý, đề nghị in kèm một ảnh và vài dòng tiểu sử. Mọi tác giả nhận năm cuốn sách biếu, không có nhuận bút, tiền bán sách nhập quỹ câu lạc bộ, và điều này được ghi rõ trong mẫu đồng ý.
Khi nhà xuất bản liên kết hỏi về quyền, ban chủ nhiệm đưa ra ba mươi hai bản đồng ý. Thủ tục đi nhanh, và không ai trong câu lạc bộ phải nghe câu trách “sao in bài mà không hỏi”.
Câu hỏi thường gặp
In tuyển tập tặng nội bộ, không bán, có cần xin phép tác giả không?
Có. Việc in, phân phát bản sao tác phẩm là sử dụng tác phẩm, dù có bán hay không. Không bán chỉ ảnh hưởng tới chuyện nhuận bút, không thay được sự đồng ý của tác giả.
Tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ thì đưa vào tuyển tập có cần hỏi ai không?
Quyền tài sản đã hết thì không cần xin phép chủ sở hữu, nhưng vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không xuyên tạc tác phẩm. Cẩn thận với bản dịch, bản hiệu đính mới của tác phẩm cũ, vì người dịch, người hiệu đính có thể còn quyền.
Người tuyển chọn có được đăng ký quyền tác giả cho tuyển tập không?
Có thể đăng ký cho phần sáng tạo của mình trong việc tuyển chọn, sắp xếp, như một tác phẩm phái sinh, kèm văn bản đồng ý của các tác giả. Giấy chứng nhận không cho người tuyển chọn quyền gì với từng tác phẩm bên trong.
Một tác giả muốn rút bài sau khi tuyển tập đã in thì sao?
Nếu văn bản đồng ý đã cho phép in và phát hành, các bản đã in thường được lưu hành tiếp. Với lần tái bản hoặc bản điện tử, tác giả có thể yêu cầu không đưa vào nếu văn bản không cho phép phạm vi đó. Đây là lý do văn bản đồng ý nên nói rõ phạm vi.
Lấy bài trên mạng xã hội đưa vào tuyển tập, có ghi tên, có ổn không?
Chưa ổn. Ghi tên là tôn trọng quyền nhân thân, nhưng không thay được việc xin phép. Hãy nhắn hỏi từng tác giả và giữ lại câu trả lời; không liên lạc được thì không đưa bài vào.
