Bản dịch, bản chuyển thể, cải biên, phóng tác, phối lại là tác phẩm phái sinh: người làm là tác giả của phần sáng tạo mới, và có thể đăng ký quyền tác giả, nhưng hồ sơ phải có văn bản đồng ý của chủ sở hữu tác phẩm gốc nếu tác phẩm gốc còn được bảo hộ. Không có văn bản đó, bạn không chỉ khó đăng ký mà còn đang khai thác tác phẩm của người khác khi chưa được phép.
Phần lớn rắc rối nằm ở câu hỏi xin ai và văn bản phải ghi gì. Chủ sở hữu tác phẩm gốc nhiều khi không phải tác giả, và một lời đồng ý chung chung qua tin nhắn không đủ cho hồ sơ. Bài này đi qua những điều đó, và những trường hợp không cần xin phép.
Tình huống: bản dịch một tiểu thuyết và bản chuyển thể kịch
Anh Nguyên ở Huế dịch một tiểu thuyết ngắn của một nhà văn nước ngoài còn sống, định đăng ký bản dịch rồi tìm nơi xuất bản (ví dụ giả định). Cùng lúc, nhóm kịch sinh viên của em gái anh chuyển thể một truyện ngắn của một nhà văn Việt Nam đương thời thành vở kịch để diễn ở hội diễn và có thể bán vé. Cả hai đều muốn đăng ký phần mình làm.
Về nguyên lý, bản dịch của anh Nguyên chứa sáng tạo của anh: cách chọn chữ, giọng văn, nhịp câu tiếng Việt. Kịch bản của nhóm kịch chứa sáng tạo của nhóm: cách chia cảnh, lời thoại mới, cách dựng nhân vật trên sân khấu. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ tác phẩm phái sinh với điều kiện không gây phương hại đến tác phẩm gốc.
Nhưng cả hai đều dựa trên tác phẩm của người khác. Quyền làm tác phẩm phái sinh là một quyền tài sản của chủ sở hữu tác phẩm gốc. Vì vậy trước khi nói đến đăng ký, câu hỏi đầu tiên là: đã có ai cho phép chưa.
Xin ai: tác giả, chủ sở hữu hay đại diện
Chủ sở hữu tác phẩm gốc mới là người cho phép. Với tác phẩm còn bảo hộ, người có quyền cho phép dịch, chuyển thể là chủ sở hữu quyền tài sản. Thường là tác giả, nhưng có thể là nhà xuất bản, công ty quản lý, người thừa kế nếu tác giả đã chuyển nhượng hoặc đã mất.
Tác giả nước ngoài thường có đại diện. Với sách nước ngoài, quyền dịch ra tiếng khác thường do nhà xuất bản gốc hoặc đại diện bản quyền quản lý. Thư gửi thẳng cho tác giả có thể được chuyển về đó. Anh Nguyên nên tìm thông tin về người giữ quyền dịch trong trang thông tin xuất bản của sách gốc.
Tác giả Việt Nam có thể đã ký hợp đồng độc quyền. Nhà văn Việt Nam có truyện ngắn được nhóm kịch chuyển thể có thể đã trao quyền chuyển thể cho một đơn vị khác. Nhóm nên hỏi thẳng tác giả và nhờ tác giả xác nhận mình còn quyền cho phép.
Tác phẩm gốc có nhiều tầng quyền. Nếu bạn dịch từ một bản dịch trung gian, ví dụ dịch tiếng Việt từ bản tiếng Anh của một tiểu thuyết tiếng Nhật, bạn cần sự đồng ý của chủ sở hữu tác phẩm gốc, và có thể cả chủ sở hữu bản dịch trung gian.
Văn bản đồng ý nên ghi những gì
Một lời "ok, cứ dịch đi" qua tin nhắn không đủ cho hồ sơ đăng ký, và cũng không bảo vệ được bạn khi xuất bản. Văn bản đồng ý tốt thường có các phần sau.
- Thông tin người cho phép: họ tên hoặc tên tổ chức, tư cách là tác giả, chủ sở hữu hay đại diện được uỷ quyền.
- Tác phẩm gốc: tên, tác giả, ấn bản cụ thể nếu cần.
- Loại tác phẩm phái sinh được phép: dịch sang tiếng Việt, chuyển thể thành kịch sân khấu, cải biên thành truyện tranh.
- Người được phép làm: dịch giả, nhóm chuyển thể.
- Phạm vi khai thác tác phẩm phái sinh: chỉ để diễn ở hội diễn, hay được xuất bản, bán vé, phát trực tuyến; lãnh thổ; thời hạn.
- Đồng ý cho đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh, nói rõ hay ngầm hiểu tuỳ cách soạn.
- Điều kiện: ghi tên tác giả gốc thế nào, có được sửa nội dung không, tiền bản quyền nếu có.
- Chữ ký, ngày ký; bản dịch tiếng Việt nếu văn bản bằng tiếng nước ngoài.
Hai mục thường bị bỏ qua là phạm vi khai thác và việc cho phép đăng ký. Nhiều người có được sự đồng ý để dịch "cho vui", rồi khi có nhà xuất bản quan tâm mới thấy văn bản không cho phép xuất bản.
Khi nào không cần xin phép tác giả gốc
Không phải mọi tác phẩm phái sinh đều cần văn bản đồng ý. Nhưng mỗi trường hợp có bẫy riêng.
| Trường hợp | Có cần xin phép không | Bẫy cần tránh |
|---|---|---|
| Tác phẩm gốc đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản | Không cần xin phép khai thác | Bản dịch, bản biên tập trung gian có thể vẫn còn bảo hộ; quyền đứng tên tác giả vẫn phải tôn trọng |
| Văn học, nghệ thuật dân gian | Không | Đừng dựa trên bản sưu tầm, kể lại, phối lại của người khác mà không xin phép họ |
| Tác phẩm có giấy phép mở cho phép làm phái sinh | Đã được phép theo điều kiện giấy phép | Đọc kỹ điều kiện: ghi tên, phi thương mại, chia sẻ tương tự |
| Văn bản quy phạm pháp luật, tin tức thời sự thuần tuý | Không thuộc đối tượng bảo hộ | Bài báo phân tích, bình luận vẫn là tác phẩm |
| Chỉ lấy ý tưởng, đề tài rồi tự viết hoàn toàn mới | Không phải tác phẩm phái sinh | Ranh giới với chuyển thể cần đánh giá cẩn thận |
Với hàng đầu, cách tính thời hạn theo năm tác giả mất. Một tiểu thuyết kinh điển nước ngoài có thể đã hết hạn, nhưng bản dịch tiếng Việt quen thuộc của một dịch giả còn sống thì chưa. Dịch lại từ nguyên tác là được; chép bản dịch cũ rồi sửa vài chữ thì không.
Nhóm kịch sinh viên: xin phép một tác giả Việt Nam đương thời
Trường hợp của nhóm kịch đơn giản hơn bản dịch sách nước ngoài, vì tác giả truyện ngắn đang sống ở Việt Nam và có thể liên hệ trực tiếp. Nhóm nên viết một lá thư ngắn, lịch sự: giới thiệu nhóm, kể vì sao chọn truyện, mô tả cách định chuyển thể, nơi định diễn, có bán vé hay không, sẽ ghi tên tác giả ra sao. Gửi kèm một đoạn kịch bản thử để tác giả hình dung.
Nhiều tác giả sẵn lòng cho phép nhóm sinh viên diễn phi lợi nhuận, nhưng có thể đặt điều kiện khi có bán vé hoặc ghi hình phát trực tuyến. Những điều kiện đó nên được ghi vào văn bản đồng ý, kể cả khi tác giả không lấy tiền. Nếu tác giả muốn được xem bản kịch hoàn chỉnh trước khi diễn, đó là điều kiện hợp lý, liên quan đến quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm gốc.
Nếu tác giả từ chối, nhóm phải tôn trọng. Chọn truyện khác, hoặc tự sáng tác kịch bản mới chỉ lấy cảm hứng từ đề tài chung, không dùng nhân vật, tình tiết, lời văn của truyện kia. Diễn một bản chuyển thể khi tác giả đã từ chối là vi phạm rõ ràng, và hồ sơ đăng ký của nhóm cũng không thể có văn bản đồng ý để nộp.
Khai tờ khai và chuẩn bị bản sao cho tác phẩm phái sinh
Tờ khai thường có phần riêng cho tác phẩm phái sinh: ghi tên tác phẩm gốc, tác giả gốc, ngôn ngữ gốc với bản dịch, và thông tin về văn bản đồng ý. Ở mục tác giả, ghi người làm tác phẩm phái sinh, như dịch giả, người chuyển thể; không ghi tác giả gốc ở mục này như thể họ là đồng tác giả bản dịch.
Phần tóm tắt nên nói rõ tác phẩm phái sinh là gì và khác tác phẩm gốc ở đâu. Với kịch bản của nhóm kịch: chuyển thể từ truyện ngắn nào, thành bao nhiêu cảnh, có thêm nhân vật, lời thoại nào không có trong truyện gốc. Điều này giúp xác định phần sáng tạo của nhóm, vốn là phần giấy chứng nhận bảo hộ.
Bản sao nộp kèm là tác phẩm phái sinh hoàn chỉnh: bản dịch đầy đủ, kịch bản đầy đủ. Kèm văn bản đồng ý, bản dịch của văn bản nếu cần, và giấy tờ chứng minh người ký văn bản đồng ý có quyền, ví dụ hợp đồng đại diện, nếu người ký không phải tác giả.
Giấy chứng nhận cho tác phẩm phái sinh không cho bạn quyền gì với tác phẩm gốc. Bạn vẫn chỉ được khai thác bản dịch, kịch bản trong phạm vi văn bản đồng ý cho phép. Muốn mở rộng phạm vi, như từ hội diễn sang lưu diễn bán vé, phải xin thêm.
Trình tự cho anh Nguyên
Với một bản dịch định xuất bản, thứ tự sau giúp tránh việc dịch xong mới phát hiện không được phép.
- Trước khi dịch nhiều, xác định ai giữ quyền dịch tiếng Việt của cuốn sách, và quyền này đã được bán cho đơn vị nào ở Việt Nam chưa.
- Liên hệ người giữ quyền, trình bày dự định, xin văn bản đồng ý với phạm vi rõ ràng. Nếu quyền dịch thường được bán cho nhà xuất bản, cân nhắc hợp tác với một nhà xuất bản để họ đứng ra mua quyền.
- Dịch, giữ các bản nháp và ghi chú dịch thuật làm bằng chứng phần sáng tạo của mình.
- Điền tờ khai với phần tác phẩm phái sinh đầy đủ.
- Nộp hồ sơ kèm văn bản đồng ý, bản dịch văn bản, bản sao bản dịch hoàn chỉnh.
- Sau khi có giấy chứng nhận, ký hợp đồng xuất bản trong phạm vi được cho phép.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại. Với hợp đồng mua quyền dịch từ nước ngoài, hãy hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc người có kinh nghiệm trong ngành xuất bản.
Câu hỏi thường gặp
Dịch truyện nước ngoài đăng mạng không bán có cần xin phép không?
Có. Dịch và đăng công khai là làm tác phẩm phái sinh và phân phối nó, dù không thu tiền. Việc không bán không biến hành vi thành được phép. Nhiều cộng đồng dịch đang hoạt động trong vùng rủi ro này; nếu muốn đăng ký và khai thác bản dịch, bạn cần sự đồng ý.
Tác giả gốc đồng ý bằng email có đủ không?
Email có thể là một văn bản thể hiện sự đồng ý, nhưng cần đủ các nội dung chính như tác phẩm, loại phái sinh, phạm vi, và rõ người gửi là người có quyền. Nơi nộp có thể yêu cầu văn bản có chữ ký. Tốt nhất xin một văn bản ký đầy đủ.
Đã đăng ký bản dịch rồi, người khác dịch lại cùng cuốn sách có vi phạm không?
Người khác dịch độc lập từ nguyên tác, nếu được chủ sở hữu gốc cho phép, không vi phạm quyền của bạn. Bạn chỉ có quyền với bản dịch của mình. Nếu họ chép bản dịch của bạn, đó mới là vi phạm.
Chuyển thể truyện của chính mình thành kịch bản có cần văn bản đồng ý không?
Nếu bạn vẫn là chủ sở hữu truyện gốc thì không cần xin ai. Nhưng nếu đã chuyển nhượng quyền chuyển thể cho nhà xuất bản hay hãng phim, bạn phải kiểm hợp đồng trước. Khai rõ trong tờ khai rằng kịch bản chuyển thể từ truyện của chính bạn.
Bản dịch lời bài hát nước ngoài để hát có đăng ký được không?
Lời dịch là tác phẩm phái sinh từ lời gốc, và việc hát, thu âm bài hát còn liên quan đến phần nhạc. Cần sự đồng ý của chủ sở hữu bài hát gốc cho việc dịch lời và khai thác. Đây là trường hợp phức tạp, nên hỏi người có chuyên môn về âm nhạc.
