Tác phẩm do nhiều người cùng trực tiếp sáng tạo phải khai đủ tên tất cả đồng tác giả trong hồ sơ, và nếu chỉ một người đứng ra nộp, hồ sơ cần văn bản đồng ý của những người còn lại. Thiếu một tên là đặt sẵn một lý do để người bị bỏ sót yêu cầu huỷ giấy chứng nhận sau này.
Phần khó nhất không nằm ở tờ khai, mà ở câu hỏi trước đó: ai thực sự là đồng tác giả, ai chỉ là người hỗ trợ, và mỗi người đồng ý với điều gì. Bài này đi từ một nhóm sáng tác nhỏ để chỉ ra cách trả lời, cách soạn văn bản đồng ý, và những điểm nên thống nhất luôn khi đã ngồi lại với nhau.
Tình huống: hai người viết bài hát, một người hoà âm, một người góp ý
Phong và Nhi ở Hải Phòng cùng viết một bài hát (ví dụ giả định). Phong viết giai điệu, Nhi viết lời, cả hai cùng sửa đoạn điệp khúc nhiều lần. Bạn của họ, Hưng, làm bản hoà âm phối khí và thu âm. Một người anh trong nghề nghe bản nháp và góp ý nên đổi nhịp đoạn cuối, họ làm theo. Giờ Phong định đứng ra đăng ký bài hát.
Câu hỏi đầu tiên: bài hát có mấy tác giả. Phong và Nhi chắc chắn là đồng tác giả của tác phẩm âm nhạc có lời. Hưng làm bản phối: bản phối có thể là một tác phẩm phái sinh riêng hoặc gắn với quyền liên quan nếu Hưng là người sản xuất bản ghi, nhưng Hưng không phải đồng tác giả của giai điệu và lời. Người anh góp ý đổi nhịp: góp ý, định hướng thường không làm ai thành đồng tác giả, trừ khi người đó trực tiếp sáng tạo ra một phần thể hiện cụ thể.
Câu trả lời này không phải lúc nào cũng rõ như ví dụ. Vì vậy cách an toàn là để cả nhóm ngồi lại, nói thẳng ai làm phần nào, và ghi ra giấy trước khi điền tờ khai.
Đồng tác giả hay người hỗ trợ
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), đồng tác giả là những người cùng trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Bảng sau giúp phân biệt trong các tình huống quen thuộc.
| Người tham gia | Thường là | Vì sao |
|---|---|---|
| Người viết giai điệu, người viết lời của cùng một bài | Đồng tác giả | Cùng trực tiếp sáng tạo tác phẩm âm nhạc có lời |
| Hai người cùng viết một kịch bản, chia cảnh nhau viết | Đồng tác giả | Cùng sáng tạo một tác phẩm thống nhất |
| Người góp ý, định hướng, duyệt bản | Không phải đồng tác giả | Không trực tiếp tạo ra phần thể hiện |
| Người cung cấp tư liệu, tài liệu tham khảo | Không phải đồng tác giả | Hỗ trợ, không sáng tạo phần thể hiện |
| Người đánh máy, dàn trang, chỉnh lỗi chính tả | Không phải đồng tác giả | Công việc kỹ thuật |
| Người vẽ minh hoạ cho sách của người khác | Tác giả của phần minh hoạ | Có thể là tác phẩm riêng hoặc đồng tác giả tuỳ cách làm |
| Người hoà âm phối khí | Tác giả bản phối nếu có sáng tạo; không phải đồng tác giả bài gốc | Bản phối dựa trên tác phẩm gốc |
Hàng người vẽ minh hoạ cho thấy một điểm tinh tế: nếu chữ và hình được làm riêng rồi ghép lại, mỗi phần có thể là tác phẩm riêng của mỗi người; nếu hai người cùng phát triển nhân vật, câu chuyện, hình ảnh không tách được, họ là đồng tác giả của một tác phẩm chung.
Văn bản đồng ý của đồng tác giả nên ghi gì
Khi Phong đứng nộp, hồ sơ cần văn bản cho thấy Nhi đồng ý. Nội dung càng rõ, càng ít hiểu lầm sau này.
- Thông tin của từng đồng tác giả: họ tên, số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ.
- Tên tác phẩm đúng như tờ khai, loại hình.
- Phần đóng góp của mỗi người nếu tách được, ví dụ giai điệu và lời. Nếu không tách được, ghi là cùng sáng tạo.
- Việc đồng ý: đồng ý để người đứng tên nộp hồ sơ đăng ký, đồng ý với thông tin khai trong tờ khai.
- Tư cách chủ sở hữu: tất cả đồng tác giả cùng là đồng chủ sở hữu, hay có thoả thuận khác.
- Cách ghi tên trên giấy chứng nhận và khi công bố: thứ tự tên, bút danh nếu có.
- Chữ ký của tất cả đồng tác giả và ngày ký.
Văn bản này khác với thoả thuận chia quyền khai thác, chia tiền. Có thể gộp chung một văn bản nếu nhóm muốn, nhưng phần cho hồ sơ đăng ký nên rõ ràng, ngắn gọn, để nơi tiếp nhận đọc được ngay.
Những điểm nên thống nhất luôn khi đã ngồi lại
Ai được quyết định cấp phép. Theo nguyên lý, khai thác tác phẩm chung cần sự đồng ý của các đồng chủ sở hữu, trừ khi có thoả thuận khác hoặc phần đóng góp tách được để khai thác riêng. Nhóm nên thống nhất: mọi quyết định cần cả hai, hay giao cho một người trong phạm vi nào.
Chia tiền thế nào. Tỷ lệ chia tiền bản quyền không nhất thiết bằng nhau. Ghi ra giấy ngay khi còn vui vẻ, đừng để đến khi bài nổi.
Một người muốn rút khỏi nhóm. Phần của người đó vẫn là của họ. Thoả thuận trước cách xử lý: tiếp tục cùng sở hữu, hay một bên mua lại phần của bên kia.
Người đứng ra làm thủ tục. Ai giữ bản gốc giấy chứng nhận, ai nhận thông báo, ai đại diện nhóm làm việc với ca sĩ, nhà phân phối.
Sửa tác phẩm về sau. Một người muốn sửa lời, đổi điệp khúc cho bản phát hành mới có cần hỏi người kia không. Với tác phẩm chung, câu trả lời mặc định nên là có.
Trình tự chuẩn bị hồ sơ cho nhóm
Phong và Nhi có thể làm theo các bước sau, mất một buổi ngồi lại và vài ngày gom giấy tờ.
- Cả nhóm liệt kê các phần của tác phẩm và ai làm phần nào; thống nhất ai là đồng tác giả.
- Quyết định đăng ký những gì: bài hát (tác phẩm âm nhạc), bản phối nếu Hưng muốn, bản ghi âm nếu có người sản xuất muốn đăng ký quyền liên quan.
- Soạn văn bản đồng ý của đồng tác giả, mọi người cùng đọc và ký.
- Điền tờ khai với đủ tên đồng tác giả, đúng phần đóng góp, đúng tư cách chủ sở hữu.
- Chuẩn bị bản sao tác phẩm theo yêu cầu: bản ký âm có lời hoặc bản ghi kèm lời in.
- Người đứng nộp mang theo văn bản đồng ý, và giấy uỷ quyền nếu nơi nộp yêu cầu.
- Khi có giấy chứng nhận, chụp gửi mọi người, thống nhất ai giữ bản gốc.
Nếu Hưng muốn được ghi nhận cho bản phối, đó là hồ sơ riêng với bản phối là tác phẩm phái sinh, cần sự đồng ý của Phong và Nhi với tư cách chủ sở hữu bài gốc.
Tác phẩm của nhóm lớn: sách nhiều người viết, dự án cộng đồng
Không phải tác phẩm chung nào cũng chỉ có hai người. Một cuốn sách ảnh của câu lạc bộ nhiếp ảnh, một tuyển tập truyện ngắn của nhóm viết, một bộ phim tài liệu do mười tình nguyện viên cùng quay là những trường hợp hồ sơ dễ rối nhất. Với nhóm lớn, câu hỏi đầu tiên là: đây là một tác phẩm chung không tách được, hay là một tập hợp nhiều tác phẩm riêng được tuyển chọn, sắp xếp lại.
Tuyển tập truyện ngắn thường thuộc loại thứ hai: mỗi truyện là tác phẩm của người viết ra nó, còn việc tuyển chọn, sắp xếp có thể là một sáng tạo riêng của người biên tập. Khi đăng ký tuyển tập, người đứng tên cần sự đồng ý của từng tác giả cho việc đưa truyện của họ vào, và nên nói rõ trong tóm tắt rằng tuyển tập gồm những tác phẩm của ai. Mỗi tác giả vẫn có thể đăng ký riêng truyện của mình.
Phim tài liệu nhóm cùng quay thì khác: các cảnh quay được dựng thành một tác phẩm điện ảnh thống nhất. Ai là tác giả phụ thuộc vào ai thực sự sáng tạo: người viết kịch bản, người đạo diễn, người quay có lựa chọn sáng tạo. Với dự án tình nguyện, nên có văn bản ngay từ đầu nói rằng các thành viên đồng ý để một người hay một tổ chức đứng tên chủ sở hữu, nếu đó là ý muốn chung.
Với mọi nhóm lớn, một bảng tính đơn giản liệt kê từng thành viên, phần đóng góp, chữ ký đồng ý là thứ giúp hồ sơ đi suôn sẻ.
Nếu nhóm có thành viên chưa đủ mười tám tuổi, phần đồng ý của em ấy cần theo nguyên lý về người đại diện trong Bộ luật Dân sự 2015, thường có cha mẹ cùng ký hoặc đồng ý. Đừng để chi tiết này bị phát hiện khi hồ sơ đã nộp.
Khi nhóm không thống nhất được
Có những nhóm đã tan rã, không liên lạc được với nhau, hoặc một người không chịu ký. Một đồng tác giả tự đứng nộp và khai mình là tác giả duy nhất, bỏ tên người kia, là lựa chọn tệ nhất: lời khai sai, giấy chứng nhận có thể bị huỷ, và mối quan hệ không còn đường lùi.
Nếu một người không ký nhưng vẫn liên lạc được, hãy tìm hiểu lý do. Nhiều khi họ không phản đối việc đăng ký, mà lo về chuyện chia tiền, cách ghi tên. Giải quyết những lo ngại đó trước thường mở được nút thắt. Nếu không liên lạc được, hãy hỏi nơi nộp hồ sơ về cách xử lý, và hỏi luật sư sở hữu trí tuệ về quyền của bạn với phần tác phẩm của mình.
Bài học cho các nhóm đang sáng tác chung: ký một văn bản đơn giản ngay từ tác phẩm đầu tiên, ghi ai làm gì, chia thế nào, ai quyết định. Văn bản viết lúc mọi người còn thân dễ hơn rất nhiều so với lúc đã giận nhau.
Câu hỏi thường gặp
Ghi tên đồng tác giả theo thứ tự nào?
Luật không bắt buộc thứ tự cụ thể. Nhóm tự thống nhất, có thể theo mức đóng góp, theo vần, hoặc theo thói quen của nghề. Ghi thứ tự đã thống nhất vào văn bản đồng ý để mọi giấy tờ sau này dùng cùng một thứ tự.
Đồng tác giả là người nước ngoài thì cần giấy tờ gì thêm?
Cần thông tin nhận diện của người đó như hộ chiếu, và văn bản đồng ý có chữ ký của họ. Văn bản lập ở nước ngoài có thể cần hợp pháp hoá lãnh sự và bản dịch theo yêu cầu nơi nộp. Hỏi trước để chuẩn bị đúng.
Một đồng tác giả đã mất thì sao?
Quyền tài sản của người đã mất chuyển cho người thừa kế. Văn bản đồng ý cần có của người thừa kế, kèm giấy tờ chứng minh quyền thừa kế. Tên người đã mất vẫn được ghi là đồng tác giả.
Có thể đăng ký riêng phần lời và phần nhạc không?
Nếu lời và nhạc được sáng tạo riêng và có thể khai thác riêng, về nguyên lý có thể xem là hai tác phẩm. Nhưng với bài hát được viết chung như một khối, đăng ký như một tác phẩm âm nhạc có lời thường gọn hơn. Hỏi nơi nộp về cách khai phù hợp.
Người góp ý nhiều có đòi được làm đồng tác giả không?
Người đó có thể đòi, nhưng phải chứng minh mình trực tiếp sáng tạo phần thể hiện cụ thể chứ không chỉ góp ý. Giữ lại các bản nháp, tin nhắn trao đổi cho thấy ai viết phần nào giúp giải quyết những tranh luận như vậy.
