Bài bạn viết cộng tác cho báo, tạp chí thuộc về ai phụ thuộc vào quan hệ giữa bạn và toà soạn: bài gửi tự do thì thường bạn vẫn là tác giả kiêm chủ sở hữu, toà soạn được đăng theo thoả thuận; bài viết theo đặt hàng hoặc theo nhiệm vụ thì quyền tài sản có thể thuộc toà soạn, tuỳ hợp đồng. Dù trường hợp nào, bạn vẫn là tác giả, vẫn được đứng tên, và việc đăng lại lên blog cá nhân phụ thuộc vào việc quyền tài sản đang nằm ở đâu và bạn đã hứa gì với toà soạn.
Bài này dành cho người viết tự do, chuyên gia viết bài chuyên môn, giảng viên viết bình luận, người làm nghề viết cho tạp chí chuyên ngành. Không có công thức chung cho mọi toà soạn; điều có thể làm là biết nên hỏi gì, giữ gì, và khi nào nên chờ hay xin phép trước khi đăng lại.
Ba kiểu quan hệ với toà soạn và hệ quả về quyền
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ tác phẩm báo chí như một loại hình tác phẩm, và có quy tắc riêng cho tác phẩm làm theo nhiệm vụ hoặc theo hợp đồng. Áp vào nghề báo, có thể hình dung ba kiểu sau.
| Kiểu quan hệ | Chủ sở hữu quyền tài sản thường là | Đăng lại ở nơi khác |
|---|---|---|
| Phóng viên, biên tập viên cơ hữu viết theo nhiệm vụ | Toà soạn, trừ khi có thoả thuận khác | Cần sự đồng ý của toà soạn |
| Cộng tác viên viết theo đặt hàng có hợp đồng | Theo hợp đồng; nhiều hợp đồng ghi toà soạn là chủ sở hữu | Đọc hợp đồng, thường cần đồng ý hoặc chờ một thời gian |
| Cộng tác viên gửi bài tự do, toà soạn nhận đăng | Thường vẫn là bạn; toà soạn được dùng theo thoả thuận đăng bài | Thường được, nếu không hứa độc quyền và dùng đúng bản của mình |
Bảng này mô tả xu hướng, không phải quy tắc tuyệt đối. Một thư nhận bài có thể kèm điều kiện mà bạn đã ngầm đồng ý khi gửi. Nếu toà soạn có quy định cộng tác viên công khai, đọc nó một lần.
Bài gửi tự do: bạn vẫn giữ những gì
Khi bạn tự viết rồi gửi cho toà soạn, không có đặt hàng trước, không có hợp đồng chuyển quyền, thì về nguyên tắc bạn vẫn là chủ sở hữu quyền tài sản. Toà soạn nhận đăng và trả nhuận bút là đang sử dụng tác phẩm của bạn theo một thoả thuận, thường là thoả thuận ngầm qua thông lệ: được đăng trên ấn phẩm và các kênh của toà soạn.
Điều này cho bạn tự do nhất định: đăng lại trên blog, gộp vào sách tuyển, dịch sang tiếng khác. Nhưng có hai giới hạn thực tế. Thứ nhất, thông lệ của nhiều toà soạn là không nhận bài đã đăng nơi khác, và nhiều người hiểu rằng đăng lại ngay khi báo vừa ra là thiếu tôn trọng; đây là chuyện quan hệ nghề nghiệp chứ không chỉ chuyện luật. Thứ hai, bản đăng trên báo thường đã được biên tập, có tít, sapo, ảnh do toà soạn làm; những phần đó không phải của bạn.
Luật Báo chí 2016 đặt ra trách nhiệm của toà soạn với nội dung đăng tải, nên toà soạn có quyền biên tập. Quyền biên tập không đồng nghĩa với quyền tác giả đối với bài của bạn; nó là quyền quyết định đăng gì và đăng thế nào trên ấn phẩm của họ.
Bài đặt hàng: đọc gì trong thư đặt bài và hợp đồng
Bài đặt hàng thường đi kèm một thư hoặc một hợp đồng ngắn. Đây là chỗ quyết định bạn còn lại gì với bài của mình. Tìm câu trả lời cho các điểm sau:
- Ai là chủ sở hữu quyền tài sản sau khi bài được nhận: bạn hay toà soạn.
- Toà soạn được dùng bài ở những kênh nào: báo in, báo điện tử, mạng xã hội, bản tổng hợp, bán lại cho bên thứ ba.
- Có thời gian độc quyền không, sau bao lâu bạn được đăng lại.
- Khi đăng lại, bạn có phải ghi nguồn đã đăng lần đầu ở đâu không.
- Nhuận bút trả cho phạm vi sử dụng nào; dùng thêm kênh khác có trả thêm không.
- Bài bị huỷ sau khi đặt, không đăng, thì quyền và tiền xử lý ra sao.
Nếu không có thư hay hợp đồng nào, chỉ có tin nhắn đặt bài, hãy trả lời bằng một tin nhắn xác nhận ngắn: chủ đề, độ dài, nhuận bút, và một câu như “bài vẫn thuộc quyền của người viết, toà soạn được đăng trên các kênh của mình”. Nếu toà soạn không đồng ý, họ sẽ nói, và hai bên biết rõ trước khi bạn bỏ công viết.
Đăng lại lên blog: bốn thứ phải kiểm
Giả sử bạn đã xác định mình vẫn giữ quyền và không hứa độc quyền. Trước khi đăng bài lên blog hay trang cá nhân, kiểm bốn thứ sau:
- Dùng bản của bạn, không dùng bản toà soạn. Lấy bản thảo cuối bạn gửi, không chép nguyên văn bản đăng báo đã qua biên tập.
- Không dùng tít, sapo, chú thích ảnh do toà soạn viết, trừ khi chính bạn viết những phần đó. Đặt tít mới cho bản blog.
- Không dùng ảnh, đồ hoạ minh hoạ của toà soạn hay ảnh mua bản quyền cho báo; tìm hoặc tự chụp ảnh khác.
- Ghi một dòng cho biết bài đã đăng lần đầu ở đâu, ngày nào, nếu toà soạn yêu cầu hoặc nếu bạn muốn giữ quan hệ tốt.
Nếu bạn cân nhắc giữa đăng ngay và chờ một thời gian, lựa chọn chờ hầu như không mất gì và giữ được thiện chí với toà soạn. Nhiều cộng tác viên lâu năm tự đặt cho mình khoảng chờ cố định trước khi đăng lại.
Bản biên tập khác bản gốc: ai có quyền gì
Biên tập thông thường không tạo ra tác giả mới. Sửa câu, cắt bớt cho vừa khuôn, đổi thứ tự đoạn — biên tập viên không vì thế trở thành đồng tác giả. Bài vẫn là của bạn.
Tít và sapo là chuyện khác. Tít, sapo do biên tập viên viết có thể là phần sáng tạo của họ, hoặc của toà soạn nếu viết theo nhiệm vụ. Đó là lý do bản blog nên có tít riêng.
Sửa làm sai ý bạn có thể xâm phạm quyền toàn vẹn. Nếu bản đăng bị sửa tới mức đổi quan điểm, thêm thông tin bạn không viết mà vẫn ghi tên bạn, bạn có quyền phản đối và yêu cầu đính chính.
Ghi tên đúng là quyền của bạn. Bạn có quyền được ghi tên hoặc bút danh. Bài đăng không ghi tên, hoặc ghi tên người khác, là chỗ nên lên tiếng ngay.
Nhuận bút, thuế và khi báo khác lấy lại bài
Nhuận bút là tiền toà soạn trả cho việc sử dụng tác phẩm. Với cộng tác viên, nhuận bút thường bị khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo nguyên lý của luật thuế đối với thu nhập từ tiền bản quyền hoặc thù lao; mức và cách khấu trừ theo quy định hiện hành, bạn hỏi kế toán toà soạn hoặc cơ quan thuế khi cần. Giữ chứng từ khấu trừ để quyết toán.
Khi một trang khác lấy lại bài của bạn từ toà soạn, ai lên tiếng? Nếu bạn vẫn là chủ sở hữu, bạn có quyền yêu cầu; toà soạn cũng có lợi ích vì phần biên tập, tít, ảnh của họ bị lấy. Phối hợp thường hiệu quả: báo cho toà soạn biết, cùng gửi yêu cầu. Luật có một số ngoại lệ hẹp cho phép báo chí đăng lại một số loại nội dung nhất định; nếu bên kia viện dẫn ngoại lệ, nhờ luật sư đánh giá thay vì tự cãi.
Tin tức thời sự thuần tuý đưa tin, tức thông tin về sự kiện chỉ nhằm đưa tin, không được bảo hộ quyền tác giả. Nhưng bài phân tích, bình luận, phóng sự có cách thể hiện riêng thì được bảo hộ. Người viết cộng tác thường viết loại sau, nên đừng để ai lấy bài của bạn với lý do “tin tức ai cũng đăng được”.
Khi toà soạn muốn dùng bài vượt khỏi tờ báo
Ngày nay một bài báo có thể đi nhiều đường: lên báo in, báo điện tử, trang mạng xã hội của toà soạn, bản tin gửi thư, rồi được gom vào một cuốn sách tuyển, một ấn phẩm đặc biệt, hay được đọc thành bản audio. Với bài gửi tự do, nếu thoả thuận ban đầu chỉ là đăng trên báo, những cách dùng mới này về nguyên tắc cần sự đồng ý của bạn và có thể kèm nhuận bút riêng.
Thực tế, nhiều toà soạn đã ghi sẵn phạm vi rộng trong quy định cộng tác viên hoặc trong thư nhận bài. Nếu bạn thấy bài mình xuất hiện trong một tuyển tập in mà không ai hỏi, việc đầu tiên là xem lại những gì bạn đã đồng ý khi gửi bài. Nếu không có gì, liên hệ toà soạn một cách bình thường: nhiều trường hợp chỉ là sơ suất, và toà soạn sẵn lòng bổ sung nhuận bút, ghi tên đúng.
Với bài đặt hàng có hợp đồng chuyển quyền, toà soạn là chủ sở hữu và có thể dùng bài ở mọi hình thức trong phạm vi được chuyển. Lúc đó bạn vẫn có quyền được ghi tên trên mọi hình thức, và quyền phản đối nếu bài bị sửa sai ý khi chuyển sang dạng mới.
Ví dụ giả định: chuyên gia nông nghiệp viết cho tạp chí chuyên ngành
Chị Thu, kỹ sư nông nghiệp ở Huế (ví dụ giả định), thỉnh thoảng viết bài về canh tác lúa thích ứng mặn cho một tạp chí chuyên ngành. Tạp chí nhắn đặt bài, không có hợp đồng, trả nhuận bút sau khi đăng. Chị muốn gộp các bài thành chuỗi trên blog của mình để nông dân dễ tìm.
Chị nhắn lại cho biên tập viên trước khi viết bài tiếp theo, đề nghị: bài vẫn thuộc quyền của chị, tạp chí được đăng trên các kênh của tạp chí, chị đăng lại lên blog sau khi tạp chí ra một khoảng thời gian, kèm dòng ghi nguồn. Biên tập viên đồng ý. Với các bài cũ, chị hỏi lại và được đồng ý tương tự.
Khi đăng lên blog, chị dùng bản thảo của mình, đặt tít mới, dùng ảnh tự chụp ở ruộng thí nghiệm thay vì ảnh của tạp chí. Một tin nhắn xác nhận vài dòng đã cho chị sự yên tâm mà nhiều cộng tác viên làm nghề lâu năm vẫn chưa có.
Câu hỏi thường gặp
Bài đã đăng báo có đăng ký quyền tác giả được không?
Được, nếu bạn là chủ sở hữu. Khai rõ tác phẩm đã công bố, ngày và nơi công bố. Nếu toà soạn là chủ sở hữu theo hợp đồng hoặc nhiệm vụ, người đứng tên chủ sở hữu khi đăng ký là toà soạn.
Toà soạn không trả nhuận bút thì có được rút bài không?
Nếu bạn là chủ sở hữu và thoả thuận đăng bài có điều kiện trả nhuận bút, việc không trả là vi phạm thoả thuận. Bạn có thể yêu cầu thanh toán, và tuỳ trường hợp yêu cầu ngừng sử dụng. Giữ tin nhắn, thư đặt bài làm bằng chứng.
Có được gửi cùng một bài cho hai báo cùng lúc không?
Luật không cấm nếu bạn là chủ sở hữu và không hứa độc quyền, nhưng thông lệ nghề báo thường không chấp nhận. Nếu gửi song song, nói rõ với các toà soạn; im lặng gửi rồi hai báo cùng đăng là cách nhanh nhất để mất chỗ cộng tác.
Toà soạn sửa bài làm sai ý thì làm sao?
Liên hệ biên tập viên phụ trách, nêu cụ thể đoạn bị sửa sai và đề nghị đính chính hoặc chỉnh lại trên bản điện tử. Nếu sửa nghiêm trọng mà vẫn ghi tên bạn, đó là vấn đề quyền toàn vẹn tác phẩm; giữ bản thảo gốc để đối chiếu.
Phóng viên cơ hữu nghỉ việc có được mang bài cũ đăng blog không?
Bài viết theo nhiệm vụ thường thuộc quyền tài sản của toà soạn, trừ thoả thuận khác. Phóng viên vẫn là tác giả, có thể giới thiệu trong hồ sơ năng lực ở mức hợp lý, nhưng đăng lại toàn văn cần sự đồng ý của toà soạn.
