Một logo cùng lúc có thể là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả của người vẽ và là dấu hiệu được bảo hộ nhãn hiệu của doanh nghiệp dùng nó. Hai lớp quyền này sinh ra theo hai cách khác nhau, thuộc về hai người khác nhau, và chỉ gặp nhau ở một chỗ: hợp đồng giữa bạn và khách. Khách đem logo đi đăng ký nhãn hiệu là chuyện bình thường, thậm chí là điều bạn nên khuyên họ làm; câu hỏi thật là trước đó bạn đã chuyển cho họ cái gì.
Bài này đi từ một tình huống thường gặp của designer làm tự do, chỉ ra những gì bạn còn giữ sau khi bàn giao, lúc nào việc khách đăng ký nhãn hiệu là xâm phạm quyền của bạn, và cách viết hợp đồng để sau này không ai phải cãi nhau. Phần nhãn hiệu chỉ nói tới mức cần cho người vẽ; thủ tục nhãn hiệu là chuyện của khách và người đại diện sở hữu công nghiệp của họ.
Tình huống: anh Tùng nhận tiền cọc, giao logo, rồi thấy đơn nhãn hiệu
Anh Tùng làm thiết kế tự do ở Đà Nẵng (ví dụ giả định). Một quán cà phê mới thuê anh vẽ logo, hai bên trao đổi qua tin nhắn, chốt giá, khách chuyển cọc, anh giao ba phương án, khách chọn một, anh gửi tệp vector và nhận nốt tiền. Không có hợp đồng giấy, chỉ có chuỗi tin nhắn. Nửa năm sau, quán mở thêm chi nhánh, chủ quán nhờ một công ty dịch vụ nộp đơn đăng ký nhãn hiệu với chính logo đó. Một người bạn cùng nghề hỏi anh Tùng: "Logo của ông mà, sao ông để người ta đăng ký?"
Câu hỏi đó nghe thì có lý nhưng đặt sai chỗ. Khách trả tiền để có một logo dùng cho quán, tức là để dùng nó làm dấu hiệu thương mại. Đăng ký nhãn hiệu chính là bước giúp khách giữ dấu hiệu đó trước đối thủ. Nếu anh Tùng phản đối việc này, anh đang làm đúng điều mà khách sợ nhất khi thuê designer, và trong đa số trường hợp, anh cũng không có cơ sở để thắng.
Tình huống chỉ trở nên đáng bàn khi có thêm một trong các chi tiết sau: khách chưa trả đủ tiền; khách chọn phương án A nhưng đem đăng ký cả phương án B và C mà anh chưa bán; khách đã ngừng hợp tác rồi đăng ký một bản phác thảo anh chỉ gửi để tham khảo; hoặc một bên thứ ba, không phải khách, thấy logo đẹp và đem đăng ký. Mỗi chi tiết dẫn tới một câu trả lời khác.
Hai lớp quyền trên cùng một logo
Muốn hiểu mình còn gì, bạn cần tách bạch hai lớp quyền. Bảng dưới so theo những điểm người vẽ hay nhầm, viết theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022).
| Điểm so | Quyền tác giả của người vẽ | Nhãn hiệu của doanh nghiệp |
|---|---|---|
| Sinh ra khi nào | Tự động khi logo được vẽ xong ở dạng cụ thể, không cần đăng ký | Chủ yếu khi được cấp văn bằng sau thủ tục đăng ký và thẩm định |
| Bảo vệ cái gì | Cách thể hiện cụ thể: nét, bố cục, màu sắc của hình vẽ | Chức năng phân biệt hàng hoá, dịch vụ trên thị trường |
| Ai đứng tên | Người vẽ là tác giả; chủ sở hữu có thể là người vẽ hoặc bên được chuyển nhượng | Tổ chức, cá nhân nộp đơn và kinh doanh hàng hoá, dịch vụ đó |
| Cơ quan liên quan | Cục Bản quyền tác giả nếu muốn đăng ký tự nguyện | Cơ quan sở hữu công nghiệp thẩm định đơn nhãn hiệu |
| Còn lại sau khi bán | Quyền đứng tên tác giả và một số quyền nhân thân khác vẫn ở người vẽ | Không liên quan tới người vẽ nếu việc dùng logo là hợp pháp |
Luật có một nguyên tắc nối hai lớp này: dấu hiệu trùng hoặc tương tự với tác phẩm đang được bảo hộ quyền tác giả thì không được đăng ký làm nhãn hiệu nếu không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. Mấu chốt nằm ở chữ "đồng ý" — và sự đồng ý đó thường nằm trong chính hợp đồng thiết kế, kể cả khi hợp đồng chỉ là tin nhắn chốt việc.
Bạn còn giữ gì sau khi bàn giao logo
Quyền đứng tên tác giả. Dù đã chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản, bạn vẫn là người vẽ ra logo. Quyền được nêu tên khi tác phẩm được công bố, quyền đứng tên thật hay bút danh là quyền nhân thân gắn với tác giả, không bán được. Trên thực tế, logo hiếm khi đi kèm tên người vẽ, và đó là thông lệ nghề, không phải xâm phạm, nhưng bạn có quyền ghi logo vào hồ sơ năng lực của mình như một sản phẩm đã làm, trừ khi hợp đồng có điều khoản bảo mật.
Quyền đưa vào portfolio. Luật không ghi riêng quyền này. Nó đến từ hợp đồng hoặc từ thông lệ mà khách không phản đối. Nếu bạn cần chắc, hãy viết một câu trong hợp đồng: người thiết kế được dùng hình ảnh logo trong hồ sơ năng lực, trang giới thiệu cá nhân, không dùng cho mục đích thương mại khác.
Các phương án không được chọn. Khách trả tiền cho phương án được chọn; các phương án còn lại, nếu hợp đồng không nói khác, vẫn thuộc về bạn. Đây là chỗ hay sinh tranh chấp: khách đăng ký luôn cả phương án phụ "cho chắc". Hãy ghi rõ trong biên bản bàn giao phương án nào được chuyển giao.
Tệp nguồn và các bản phác. Tệp vector gửi cho khách là cái họ cần để in ấn. Tệp làm việc nhiều lớp, các bản phác tay, bảng màu thử là bằng chứng sáng tạo của bạn. Giữ chúng lại, ghi ngày tháng, vì đó là thứ duy nhất chứng minh bạn là người vẽ nếu sau này có người khác tự nhận.
Khi nào việc đăng ký nhãn hiệu thực sự xâm phạm quyền của bạn
Trường hợp rõ nhất là người nộp đơn không phải khách của bạn. Một cửa hàng khác thấy logo của quán, chép gần nguyên rồi nộp đơn nhãn hiệu cho ngành hàng của họ. Ở đây có hai bên bị hại: quán cà phê, chủ dấu hiệu đã dùng trước, và bạn, nếu bạn vẫn còn giữ quyền tác giả. Nếu đã chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản cho quán, người có quyền phản đối về mặt quyền tác giả là quán; bạn hỗ trợ bằng bằng chứng sáng tạo.
Trường hợp thứ hai là khách chưa hoàn tất nghĩa vụ. Hợp đồng ghi quyền chỉ chuyển giao sau khi thanh toán đủ, khách chưa trả mà đã nộp đơn. Lúc này bạn có cơ sở để nói khách đang dùng tác phẩm chưa được phép, nhưng đường đi thực tế thường là đòi tiền theo hợp đồng trước, phản đối đơn nhãn hiệu sau, vì mục tiêu của bạn là được trả công chứ không phải giành lại một logo mà chỉ quán đó dùng được.
Trường hợp thứ ba là khách đăng ký những thứ bạn không bán: phương án bị loại, bản phác tham khảo, hoặc một hình minh hoạ bạn vẽ cho việc khác rồi khách tự cắt ra làm logo. Đây là chỗ hợp đồng và biên bản bàn giao quyết định thắng thua. Thiếu giấy tờ, bạn vẫn có thể chứng minh bằng tệp gốc, tin nhắn, lịch sử gửi nhận, nhưng sẽ mất nhiều công hơn.
Về thủ tục, pháp luật nhãn hiệu có cơ chế để người thứ ba gửi ý kiến phản đối khi đơn đang được xem xét và yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực văn bằng sau khi đã cấp, nếu dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả của người khác. Thời điểm, mẫu đơn và giấy tờ cần nộp theo quy định hiện hành; nên hỏi luật sư hoặc người đại diện sở hữu công nghiệp trước khi làm, vì đây là thủ tục bên nhãn hiệu chứ không phải bên quyền tác giả.
Viết hợp đồng thiết kế logo để không ai phải cãi nhau
Với designer làm tự do, một hợp đồng hai trang là đủ. Những điều khoản dưới đây là phần liên quan tới quyền; phần tiến độ, số lần sửa, thanh toán bạn tự bổ sung.
- Ghi đúng tên tác phẩm được giao: mô tả phương án được chọn, kèm hình thu nhỏ trong phụ lục, để không lẫn với phương án khác.
- Chọn rõ chuyển nhượng hay cấp phép: với logo, chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản cho khách thường hợp lý nhất, vì khách cần quyền tuyệt đối với dấu hiệu của mình. Cấp phép chỉ hợp khi giá thấp hoặc logo dùng cho một sự kiện có thời hạn.
- Gắn việc chuyển quyền với việc thanh toán: "quyền tài sản đối với phương án được chọn chuyển sang bên thuê kể từ khi bên thuê thanh toán đủ".
- Đồng ý trước cho việc đăng ký nhãn hiệu: một câu nói rõ bên thuê được dùng logo để đăng ký nhãn hiệu, tên miền, tài khoản mạng xã hội. Câu này bảo vệ cả khách lẫn bạn, vì không ai còn nghi ngờ về sự đồng ý.
- Giữ lại những gì không bán: các phương án không được chọn và bản phác vẫn thuộc người thiết kế.
- Quyền dùng trong hồ sơ năng lực: như đã nói ở trên, kèm thời điểm được đăng (thường sau khi khách công bố thương hiệu).
- Cam kết nguyên gốc: bạn cam kết logo do mình sáng tạo, không sao chép tác phẩm của người khác, có ghi rõ nếu dùng phông chữ hay hình có giấy phép riêng.
Nếu hai bên chỉ trao đổi qua tin nhắn, ít nhất hãy gửi một tin chốt có đủ ba ý: phương án nào, chuyển nhượng hay cấp phép, từ khi nào. Hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả theo luật phải lập thành văn bản; một tin nhắn có thể chưa đủ chặt về hình thức, nên tốt nhất vẫn là một văn bản có chữ ký của hai bên.
Đăng ký quyền tác giả cho logo trước khi giao: có nên không
Nhiều designer hỏi có nên đăng ký quyền tác giả cho logo trước khi bàn giao để "giữ chỗ". Với logo đã bán cho khách, việc này thường không cần, thậm chí gây rắc rối: giấy chứng nhận đứng tên bạn là chủ sở hữu trong khi bạn sắp chuyển nhượng cho khách, và khách sau đó lại phải làm thủ tục cấp đổi sang tên họ. Nếu khách muốn có giấy chứng nhận, cách gọn là khách đứng tên chủ sở hữu, bạn đứng tên tác giả, hồ sơ kèm hợp đồng chuyển nhượng.
Ngược lại, đăng ký có ích khi logo là sản phẩm bạn tự làm để bán nhiều lần hoặc để cấp phép, chẳng hạn một bộ biểu tượng bạn dự định bán cho nhiều cửa hàng, hay một hình linh vật bạn sáng tác trước rồi mới đi tìm khách. Khi đó giấy chứng nhận giúp bạn đỡ phải tự chứng minh quyền mỗi lần có tranh chấp, vì người có giấy chứng nhận được coi là chủ thể quyền cho tới khi có chứng cứ ngược lại.
Nên nhớ Cục Bản quyền tác giả không thẩm định xem logo của bạn có trùng logo nào khác không; người nộp tự cam đoan và chịu trách nhiệm. Giấy chứng nhận không phải tấm khiên chống mọi khiếu nại, nó chỉ giúp gánh chứng minh. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Danh mục giấy tờ nên giữ cho mỗi logo đã bán
Một thư mục cho mỗi khách, đặt tên theo tên khách và năm, chứa những thứ sau. Mất mười phút lúc bàn giao, đỡ hàng tuần khi có chuyện.
- Bản yêu cầu đầu tiên của khách (tin nhắn, email) và bản ghi chú buổi trao đổi.
- Các bản phác tay chụp lại, tệp làm việc nhiều lớp, có ngày tạo tệp.
- Tất cả phương án đã gửi, kèm ngày gửi và kênh gửi.
- Tin nhắn hoặc văn bản khách chọn phương án nào.
- Hợp đồng hoặc tin chốt về chuyển nhượng, cấp phép, kèm chứng từ thanh toán.
- Biên bản bàn giao liệt kê tệp đã giao, định dạng, ngày giao.
- Giấy phép của phông chữ, hình đồ hoạ có sẵn nếu bạn dùng trong logo.
Khi một bên thứ ba chép logo, khách sẽ quay lại hỏi bạn chứng cứ sáng tạo. Designer có thư mục này được khách nhớ và giới thiệu tiếp; designer không có gì để đưa thì dù đúng cũng khó giúp được ai. Mọi trường hợp cụ thể có tranh chấp, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ hoặc Cục Bản quyền tác giả trước khi gửi bất kỳ thư yêu cầu nào.
Câu hỏi thường gặp
Bán logo cho khách rồi, khách đăng ký nhãn hiệu có cần hỏi lại designer không?
Nếu hợp đồng đã chuyển nhượng quyền tài sản hoặc ghi rõ khách được dùng logo để đăng ký nhãn hiệu thì không cần hỏi lại. Nếu hợp đồng im lặng hoặc chỉ cấp phép giới hạn, nên có văn bản đồng ý của người vẽ để tránh tranh cãi sau này.
Designer có được đưa logo đã bán vào portfolio không?
Luật không ghi riêng quyền này, nó phụ thuộc vào thoả thuận và thông lệ. Cách chắc chắn là viết một câu trong hợp đồng cho phép người thiết kế dùng hình ảnh logo trong hồ sơ năng lực, không dùng cho mục đích thương mại khác.
Khách đăng ký luôn cả phương án logo không được chọn thì sao?
Phương án không được chọn, nếu hợp đồng không nói khác, vẫn thuộc người vẽ. Bạn cần chứng minh phương án đó chưa được chuyển giao bằng biên bản bàn giao, tin nhắn và tệp gốc, rồi hỏi luật sư về việc phản đối đơn hoặc yêu cầu huỷ văn bằng.
Có nên đăng ký quyền tác giả cho logo trước khi bàn giao cho khách không?
Thường không cần với logo đã bán, vì bạn sắp chuyển nhượng quyền cho khách. Nếu khách muốn có giấy chứng nhận, khách đứng tên chủ sở hữu và bạn đứng tên tác giả. Đăng ký có ích hơn với hình bạn tự sáng tác để bán hoặc cấp phép nhiều lần.
Chỉ thoả thuận qua tin nhắn thì việc chuyển nhượng logo có giá trị không?
Tin nhắn là chứng cứ về ý chí hai bên, nhưng hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả theo luật phải lập thành văn bản và tin nhắn có thể chưa đủ chặt về hình thức. Nên bổ sung một văn bản ngắn có chữ ký hai bên, ghi rõ phương án, loại chuyển giao và thời điểm.
Người lạ chép logo của khách đem đăng ký nhãn hiệu thì designer làm gì?
Người đứng ra phản đối chủ yếu là khách, chủ dấu hiệu đã dùng trước, và là chủ sở hữu quyền tác giả nếu đã được chuyển nhượng. Designer hỗ trợ bằng bản phác, tệp gốc có ngày tạo và lịch sử gửi nhận để chứng minh logo được sáng tạo trước.
