Bài viết thuê cho doanh nghiệp hay agency — bài SEO, bài blog thương hiệu, kịch bản video quảng cáo — thường thuộc quyền tài sản của bên thuê khi hợp đồng nói vậy hoặc khi luật xác định tác phẩm tạo ra theo hợp đồng thuộc về bên giao việc; người viết vẫn là tác giả nhưng không còn quyền khai thác bài. Bạn không được bán lại bài đó cho khách khác, và muốn đưa vào portfolio thì nên có thoả thuận. Thứ bạn giữ được là kỹ năng, kiến thức, cách làm — những thứ không ai mua đứt được.
Nghề viết nội dung thuê đông người làm tự do nhưng ít người đọc kỹ phần quyền trong hợp đồng, cho tới khi gặp chuyện: khách cấm đưa bài vào hồ sơ năng lực, agency bán bài của bạn cho hai khách, hay bạn bị khách quy trách nhiệm vì một đoạn trùng với trang khác. Bài này đi qua những chuyện đó.
Viết thuê thì bài thuộc ai
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) phân biệt tác giả, người trực tiếp sáng tạo, với chủ sở hữu quyền tác giả, người nắm quyền tài sản. Với tác phẩm tạo ra theo nhiệm vụ được giao hoặc theo hợp đồng, nguyên tắc chung là bên giao nhiệm vụ, bên thuê là chủ sở hữu, trừ khi các bên thoả thuận khác. Bộ luật Lao động 2019 và Bộ luật Dân sự 2015 làm nền cho quan hệ lao động và hợp đồng dịch vụ ở đây.
Áp vào nghề viết: nhân viên nội dung trong công ty viết bài theo công việc được giao, công ty thường là chủ sở hữu. Người viết tự do nhận viết theo đơn đặt hàng có hợp đồng, quyền tài sản thường chuyển cho khách theo điều khoản của hợp đồng. Nếu hợp đồng im lặng về quyền, câu hỏi ai là chủ sở hữu có thể gây tranh cãi; đừng để hợp đồng im lặng.
Dù quyền tài sản ở đâu, bạn vẫn là người viết ra bài. Không ai biến được người khác thành tác giả bài của bạn, kể cả khi bài đăng dưới tên thương hiệu không ghi người viết.
Những gì vẫn còn với người viết
Bạn vẫn là tác giả. Bài đăng dưới tên thương hiệu không ghi người viết là cách khai thác mà tác giả có thể đồng ý, vì luật cho phép tác giả chọn không nêu tên. Đó là lựa chọn có thoả thuận, không phải mất quyền tác giả.
Bài ghi tên bạn thì không được sửa sai ý. Nếu khách chọn ghi tên bạn, như bài chuyên gia, bài có chữ ký, mà sau đó sửa nội dung làm sai lệch quan điểm, bạn có quyền yêu cầu sửa lại hoặc gỡ tên.
Kỹ năng, kiến thức, cách nghiên cứu là của bạn. Bạn bán bài viết, không bán kiến thức về ngành hay cách bạn tìm tư liệu. Viết cho khách khác cùng ngành một bài mới bằng câu chữ mới là việc bình thường, trừ khi hợp đồng có điều khoản không cạnh tranh hợp lệ hoặc bảo mật thông tin khách.
Portfolio cần thoả thuận. Trưng bày bài trong hồ sơ năng lực là một cách sử dụng tác phẩm mà bạn không còn quyền tài sản. Ghi vào hợp đồng quyền đưa bài vào portfolio, có thể kèm điều kiện như sau khi bài đã đăng, chỉ trích đoạn, không lộ thông tin nội bộ.
Ba mô hình viết thuê và chỗ cần để ý
Cùng là viết thuê nhưng quan hệ khác nhau thì rủi ro khác nhau. Bảng dưới gợi ý chỗ cần kiểm cho từng mô hình.
| Mô hình | Chủ sở hữu bài thường là | Chỗ cần để ý |
|---|---|---|
| Nhân viên nội dung trong công ty | Công ty | Bài viết ngoài giờ cho dự án riêng có liên quan đến công việc không; quyền portfolio khi nghỉ việc |
| Tự do viết trực tiếp cho doanh nghiệp | Doanh nghiệp, theo hợp đồng | Điều khoản chuyển quyền, thời điểm chuyển quyền gắn với thanh toán, quyền portfolio |
| Tự do viết cho agency, agency giao cho khách | Theo chuỗi hợp đồng: bạn → agency → khách | Agency có quyền bán lại cho nhiều khách không; bạn có biết khách cuối là ai |
| Cộng tác qua nền tảng việc làm tự do | Theo điều khoản nền tảng và thoả thuận dự án | Điều khoản mặc định của nền tảng về quyền khi chưa thanh toán |
Một điều khoản đáng đề nghị: quyền tài sản chỉ chuyển cho bên thuê khi bạn đã được thanh toán đủ. Không phải khách nào cũng đồng ý, nhưng đây là cách bảo vệ hợp lý cho người làm tự do.
Hợp đồng viết thuê nên có những gì
Hợp đồng không cần dài; một trang có đủ các ý dưới đây đã tốt hơn nhiều so với một cuộc trao đổi tin nhắn:
- Mô tả công việc: loại nội dung, số lượng, độ dài, số lần chỉnh sửa trong giá.
- Quyền tài sản chuyển cho ai, phạm vi nào, từ thời điểm nào.
- Cách ghi tên: không ghi, ghi tên thương hiệu, hay ghi tên người viết.
- Quyền portfolio của người viết và điều kiện kèm theo.
- Cam kết của người viết: nội dung tự viết, không sao chép, trích dẫn có nguồn, không dùng ảnh hay tư liệu vi phạm.
- Cam kết của bên thuê: cung cấp thông tin chính xác về sản phẩm, chịu trách nhiệm về các tuyên bố quảng cáo do họ yêu cầu.
- Bảo mật thông tin khách hàng.
- Thanh toán, hạn thanh toán, và hệ quả khi chậm thanh toán.
Dòng cam kết của bên thuê thường bị bỏ quên. Khi khách yêu cầu viết “sản phẩm chữa khỏi” hay “tốt nhất thị trường”, người viết nên có văn bản cho thấy đó là yêu cầu của khách, phòng khi nội dung quảng cáo bị xử lý.
Agency ở giữa: chuỗi quyền phải liền mạch
Khi bạn viết cho agency, agency giao bài cho khách, quyền phải chạy liền từ bạn qua agency tới khách. Nếu hợp đồng giữa bạn và agency chỉ cấp cho agency quyền dùng hạn chế, agency không thể chuyển cho khách nhiều hơn mình có. Ngược lại, nếu bạn chuyển toàn bộ quyền cho agency, agency có thể chuyển cho khách, và về lý thuyết cũng có thể bán lại cùng bài cho khách khác, trừ khi hợp đồng của họ với khách cấm điều đó.
Điều này quan trọng với bạn vì hai lẽ. Một, nếu agency bán một bài cho hai khách, hai trang có nội dung trùng, và khách sẽ tìm đến người viết đầu tiên để hỏi. Hai, nếu có tranh chấp về nội dung, bạn cần biết bài của mình đang nằm ở đâu, dưới tên ai.
Đề nghị agency ghi rõ trong hợp đồng: bài viết chỉ giao cho một khách cuối, bạn được thông báo khách là ai trong phạm vi bảo mật cho phép, và bạn không chịu trách nhiệm khi agency dùng bài ngoài phạm vi đã thoả thuận.
Cam kết nguyên gốc: rủi ro nằm ở người viết
Hầu hết hợp đồng viết thuê có câu người viết cam kết nội dung nguyên gốc và chịu trách nhiệm nếu vi phạm quyền của bên thứ ba. Câu này nghiêm túc hơn nhiều người nghĩ. Nếu một đoạn bạn viết trùng với trang khác và khách bị khiếu nại, khách có thể yêu cầu bạn bồi hoàn theo hợp đồng.
Cách tự bảo vệ đơn giản: viết bằng câu chữ của mình sau khi đọc tư liệu, không chép rồi sửa vài chữ. Trích dẫn thì ghi nguồn và giữ ở mức hợp lý. Không tự chèn ảnh, biểu đồ lấy trên mạng vào bài giao khách; nếu cần ảnh, ghi rõ là khách tự chọn ảnh có giấy phép. Nếu dùng công cụ hỗ trợ viết, kiểm lại kỹ phần đầu ra, vì cam kết nguyên gốc vẫn là của bạn.
Một thói quen tốt nữa: lưu bản nháp và tư liệu tham khảo cho mỗi bài trong một thời gian. Nếu có ai cho rằng bài của bạn chép, bạn có dấu vết cho thấy bài được viết ra như thế nào.
Kịch bản quảng cáo và ý tưởng chiến dịch: thêm vài lớp cần biết
Kịch bản video quảng cáo là tác phẩm văn học hoặc kịch bản được bảo hộ như các bài viết khác. Khi kịch bản được quay thành phim, phim là một tác phẩm khác với nhiều người đóng góp, và chủ sở hữu thường là bên đầu tư sản xuất. Người viết kịch bản vẫn là tác giả của kịch bản; việc ghi tên trong phần thông tin sản xuất hay không tuỳ thoả thuận.
Chỗ người viết quảng cáo hay thiệt nhất là ý tưởng chiến dịch. Bạn đề xuất ba ý tưởng trong một buổi trình bày, khách chọn không dùng, vài tháng sau một chiến dịch rất giống ý thứ hai xuất hiện. Ý tưởng thuần tuý không được bảo hộ bằng quyền tác giả; chỉ phần thể hiện cụ thể như kịch bản chi tiết, lời thoại, câu chữ mới là đối tượng bảo hộ.
Vì vậy với các buổi trình bày ý tưởng, cách bảo vệ thực tế là hợp đồng: thoả thuận rằng ý tưởng trình bày nhưng không được chọn vẫn thuộc về người đề xuất, hoặc nếu khách dùng sau này thì trả phí; kèm cam kết bảo mật. Agency lớn thường có điều khoản này trong hợp đồng với khách; người làm tự do nên đề nghị tương tự.
Ví dụ giả định: người viết tự do ở Thủ Đức và một bài bị bán hai lần
Ngọc là người viết tự do ở phường Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh (ví dụ giả định), nhận viết bài cho một agency, hợp đồng một trang ghi chung “bên B chuyển toàn bộ quyền cho bên A”. Vài tháng sau, Ngọc nhận tin nhắn từ chủ một trang nội thất trách rằng bài Ngọc viết cho họ xuất hiện y nguyên trên trang của đối thủ. Hoá ra agency đã giao cùng bài cho hai khách.
Theo hợp đồng, Ngọc đã chuyển quyền cho agency và không có lỗi trong việc agency giao bài cho ai. Nhưng việc làm rõ vẫn tốn thời gian và uy tín. Từ đó Ngọc sửa mẫu hợp đồng của mình với các agency: bài chỉ giao cho một khách cuối; người viết được biết tên khách trong phạm vi bảo mật; người viết được đưa trích đoạn vào portfolio sau khi bài đã đăng; quyền chuyển khi thanh toán đủ.
Không phải agency nào cũng đồng ý cả bốn điểm. Nhưng những agency đồng ý thường cũng là những nơi làm việc rõ ràng ở các mặt khác.
Câu hỏi thường gặp
Bài viết thuê đã giao, khách không trả tiền thì khách có được dùng không?
Tuỳ hợp đồng. Nếu hợp đồng ghi quyền chuyển khi thanh toán đủ, khách chưa trả thì chưa có quyền. Nếu hợp đồng chuyển quyền ngay khi giao, bạn có quyền đòi tiền theo hợp đồng nhưng khó yêu cầu gỡ bài. Đây là lý do nên gắn chuyển quyền với thanh toán.
Có được dùng lại bài đã viết cho khách A để sửa thành bài cho khách B không?
Nếu quyền tài sản đã chuyển cho khách A, sửa vài chỗ rồi giao cho khách B là sử dụng tác phẩm của khách A. Bạn có thể viết một bài mới về cùng chủ đề bằng câu chữ, cấu trúc mới, dựa trên kiến thức của mình.
Khách yêu cầu ghi tên người khác là tác giả thì sao?
Ghi tên người không viết là tác giả không phù hợp với nguyên lý quyền nhân thân. Bạn có thể đồng ý không nêu tên mình, nhưng việc ghi tên một người khác như tác giả thật là chuyện cần cân nhắc kỹ, nhất là với nội dung chuyên môn. Hỏi luật sư nếu hợp đồng có điều khoản như vậy.
Nhân viên nội dung nghỉ việc có được mang bài đã viết đi làm portfolio không?
Bài viết theo nhiệm vụ thường thuộc công ty. Giới thiệu ở mức tên bài, đường dẫn tới bài đã đăng công khai, mô tả vai trò của bạn thường được chấp nhận; sao chép toàn văn sang trang của bạn cần sự đồng ý. Thoả thuận khi nghỉ việc là cách gọn nhất.
Thu nhập từ viết thuê có phải là tiền bản quyền không?
Tuỳ bản chất hợp đồng: có thể là tiền công dịch vụ hoặc tiền chuyển nhượng, cấp phép quyền tác giả, và cách tính thuế thu nhập cá nhân có thể khác nhau. Hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế, mang theo hợp đồng để họ xác định.
