Hai tác phẩm cùng lấy cảm hứng từ một truyện cổ, một hoạ tiết truyền thống hay một khuôn thể loại quen thuộc thường giống nhau ở bề mặt, nhưng điều đó chưa phải là sao chép; quyền tác giả chỉ bảo vệ phần thể hiện riêng mà mỗi người thêm vào, không bảo vệ mô típ chung. Hiểu ranh giới này giúp bạn khỏi tố oan người khác, và khỏi hoảng khi bị người khác nói là chép.
Ví dụ giả định: anh Khôi, hoạ sĩ ở Hưng Yên, vẽ một loạt tranh minh hoạ truyện cổ tích, trong đó có cảnh cô gái ngồi bên giếng cho cá ăn. Anh thấy một hoạ sĩ khác đăng bức tranh cùng cảnh, cùng bố cục cô gái bên trái giếng. Anh định gửi yêu cầu gỡ. Bài này giúp anh và bạn dừng lại một nhịp để phân biệt. Nguyên lý dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022); vụ việc cụ thể cần người có chuyên môn đánh giá.
Không ai độc quyền mô típ chung
Truyện cổ tích, ca dao, hoạ tiết trên trống đồng, khuôn kể chuyện quen thuộc là tài sản văn hoá chung. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 có quy định riêng về văn học, nghệ thuật dân gian: đây là sáng tác tập thể trên nền tảng truyền thống, được bảo hộ theo cách riêng, theo đó người sử dụng cần dẫn chiếu xuất xứ và bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của nó. Không cá nhân nào trở thành chủ sở hữu độc quyền của một truyện cổ hay một hoạ tiết dân gian.
Song song, luật không bảo hộ ý tưởng, chỉ bảo hộ cách thể hiện. Ý tưởng vẽ cảnh cô gái bên giếng thuộc về truyện cổ, ai cũng có thể vẽ. Điều anh Khôi sở hữu là bức tranh cụ thể của anh: nét vẽ, bảng màu, cách tạo hình nhân vật, chi tiết anh tự nghĩ ra, những lựa chọn bố cục không bắt buộc phải như vậy.
Vì thế, câu hỏi đúng không phải là "hai tranh có cùng cảnh không", mà là "bức tranh kia có lấy những phần riêng mà mình thêm vào không". Câu hỏi này khó hơn, đòi hỏi bạn nhìn tranh của chính mình một cách khách quan để tách phần chung ra khỏi phần riêng.
Điều này không làm giảm giá trị tác phẩm dựa trên mô típ chung. Phần lớn văn học, hội hoạ, âm nhạc đều đứng trên nền những thứ có sẵn. Giá trị và quyền của người sáng tạo nằm ở chỗ họ biến cái chung thành cái riêng như thế nào.
Phần chung và phần riêng trong một tác phẩm dựa trên mô típ
Anh Khôi lập bảng cho bức tranh bên giếng của mình. Cột cuối là điều anh rút ra khi so với tranh kia:
| Yếu tố | Chung hay riêng | So với tranh kia |
|---|---|---|
| Cô gái, cái giếng, con cá | Chung, từ truyện cổ | Giống, không có ý nghĩa |
| Trang phục áo tứ thân, khăn mỏ quạ | Chung, trang phục truyền thống | Giống, không có ý nghĩa |
| Cô gái ngồi bên trái giếng | Lựa chọn bố cục phổ biến | Giống, ý nghĩa yếu |
| Con mèo mướp nằm trên thành giếng | Riêng, chi tiết anh tự thêm | Tranh kia không có |
| Bảng màu chàm nhạt và vàng rơm | Riêng, lựa chọn sáng tạo | Tranh kia dùng màu khác |
| Cách vẽ mặt nước bằng nét cong đứt đoạn | Riêng, kỹ thuật thể hiện | Tranh kia vẽ khác |
Kết quả cho thấy hai bức tranh giống nhau ở phần chung, khác nhau ở hầu hết phần riêng. Anh Khôi quyết định không gửi yêu cầu gỡ. Nếu bức tranh kia có con mèo mướp nằm đúng chỗ, cùng bảng màu, cùng cách vẽ mặt nước, câu chuyện sẽ khác hẳn.
Dấu hiệu giống do cùng nguồn và dấu hiệu sao chép
Giống ở những gì mô típ bắt buộc. Truyện về người hiền gặp bụt thì phải có người hiền và có bụt. Những thứ mà ai kể câu chuyện đó cũng phải có không chứng minh sao chép.
Giống ở những chi tiết tuỳ ý. Một chi tiết không cần thiết cho mô típ, như con mèo mướp, tên một nhân vật phụ do bạn đặt, một câu nói riêng, xuất hiện ở cả hai tác phẩm là dấu hiệu đáng chú ý.
Giống ở lỗi. Nếu tác phẩm của bạn có một chỗ sai, như một chi tiết lịch sử nhầm hay một hoạ tiết vẽ lệch, và tác phẩm kia lặp lại đúng chỗ sai đó, khả năng sao chép rất cao.
Giống ở thứ tự lựa chọn. Một tuyển tập truyện cổ có cách chọn và sắp xếp riêng; người khác chọn đúng những truyện đó theo đúng thứ tự là dấu hiệu sao chép cách tuyển chọn.
Giống ở tổng thể cảm nhận nhưng khác từng chi tiết. Đây là vùng xám. Hai tác phẩm cùng phong cách, cùng không khí, nhưng không trùng chi tiết nào cụ thể thường khó được coi là sao chép. Phong cách không được bảo hộ như một tác phẩm.
Tự kiểm trước khi tố người khác chép
Trước khi gửi bất kỳ yêu cầu nào, anh Khôi đi qua các bước sau. Chúng giúp bạn tránh tố oan và giữ uy tín:
- Viết ra nguồn mô típ mà tác phẩm của bạn dựa vào: truyện nào, hoạ tiết nào, khuôn thể loại nào.
- Liệt kê những yếu tố bắt buộc của mô típ đó, những thứ ai làm cũng phải có.
- Liệt kê những yếu tố riêng bạn thêm vào: chi tiết, màu sắc, kỹ thuật, lời văn, cách sắp xếp.
- So tác phẩm kia với danh sách yếu tố riêng, không so với danh sách yếu tố chung.
- Tìm xem tác phẩm khác cùng mô típ, của người thứ ba, có những điểm giống tương tự không; nếu có, điểm giống đó nhiều khả năng đến từ nguồn chung.
- Chỉ khi tác phẩm kia trùng nhiều yếu tố riêng, mới tính tới việc liên hệ hoặc yêu cầu.
Bước năm thường bị bỏ qua nhưng rất hữu ích. Anh Khôi tìm thấy ít nhất bốn tranh khác của những người vẽ khác nhau cũng đặt cô gái bên trái giếng. Bố cục đó hoá ra là cách vẽ phổ biến, không phải sáng tạo riêng của anh.
Khuôn thể loại: truyện, phim ngắn, thiết kế
Không chỉ mô típ dân gian, mỗi thể loại cũng có khuôn riêng. Truyện trinh thám có thám tử, nạn nhân, nghi phạm và cú lật cuối. Truyện tình cảm học đường có cặp đôi ghét nhau rồi thương nhau. Phim ngắn hài thường có kết bất ngờ. Thiết kế tối giản thường dùng nhiều khoảng trắng và ít màu. Những khuôn này là công cụ chung của người làm nghề.
Hai tác phẩm cùng thể loại gần như luôn chia sẻ nhiều yếu tố khuôn. Người mới vào nghề hay hoảng khi thấy truyện của người khác cũng có cặp đôi ghét nhau rồi thương nhau, và nghĩ mình bị chép. Thật ra, câu hỏi vẫn là: hai câu chuyện có trùng ở nhân vật cụ thể, tình tiết cụ thể, lời văn cụ thể không.
Ngược lại, khi bạn viết trong một thể loại, đừng ngại dùng khuôn chung, nhưng hãy làm phần riêng thật rõ. Một nhân vật có tính cách và hoàn cảnh riêng, một tình tiết không ai đoán được, một giọng kể đặc trưng không chỉ làm tác phẩm hay hơn, mà còn là phần duy nhất bạn có thể bảo vệ khi bị chép.
Khi hai người cùng dựa vào một bản kể lại hay một bản sưu tầm
Có một trường hợp làm ranh giới phức tạp hơn: cả hai tác phẩm không dựa trực tiếp vào truyện dân gian, mà dựa vào cùng một bản kể lại, một bản sưu tầm hay một bộ tranh minh hoạ có tác giả. Bản kể lại của một nhà văn, với lời văn và chi tiết riêng, là tác phẩm của nhà văn đó. Bộ hoạ tiết dân gian do một nghệ nhân vẽ lại, cách điệu theo ý mình, cũng có phần sáng tạo của nghệ nhân.
Khi đó, hai tác phẩm giống nhau có thể không phải vì cùng mô típ dân gian, mà vì cùng chịu ảnh hưởng một bản có tác giả. Nếu một trong hai lấy cụ thể những chi tiết riêng của bản kể lại, như một nhân vật phụ do nhà văn thêm, một lời thoại do nhà văn đặt, thì vấn đề không còn là giữa hai người, mà là với tác giả của bản kể lại đó.
Anh Khôi rút ra một thói quen từ chuyện này: khi vẽ minh hoạ truyện cổ, anh ghi rõ mình dựa vào bản nào, và cố đi về nguồn dân gian rộng, đọc nhiều dị bản, thay vì bám một bản kể của một tác giả cụ thể. Cách đó vừa an toàn hơn về pháp lý, vừa cho anh nhiều chất liệu để tạo phần riêng.
Nếu bạn bị nói là na ná với một tác phẩm khác, hãy kiểm thêm câu hỏi này: hai tác phẩm có cùng dựa vào một bản có tác giả không. Câu trả lời có thể giúp cả hai bên hiểu vì sao giống, và tránh một cuộc tranh cãi về điều không thuộc về ai trong hai người.
Khi tác phẩm của bạn bị nói là na ná của người khác
Tình huống ngược lại cũng thường gặp: bạn đăng một tác phẩm dựa trên truyện cổ và có người bình luận rằng bạn chép của hoạ sĩ nào đó. Hãy làm cùng phép kiểm ở trên, nhưng từ phía mình: liệt kê nguồn mô típ, yếu tố chung, yếu tố riêng của mình, rồi so với tác phẩm kia. Nếu điểm giống chỉ nằm ở phần chung, bạn có thể trả lời ngắn gọn, nêu nguồn mô típ và những gì bạn tự thêm vào.
Việc ghi rõ nguồn mô típ khi đăng tác phẩm, ví dụ "tranh minh hoạ dựa trên truyện cổ tích quen thuộc", vừa tôn trọng văn học nghệ thuật dân gian theo tinh thần của luật, vừa phòng sẵn cho những hiểu lầm như vậy. Người xem hiểu rằng điểm chung với tác phẩm khác đến từ cùng một gốc.
Giữ bản phác và quá trình làm của các tác phẩm dựa trên mô típ chung cũng quan trọng không kém tác phẩm hoàn toàn mới. Chính quá trình đó cho thấy bạn đã tự đi từ truyện gốc tới bức tranh, không đi qua tác phẩm của người khác. Khi cần, đó là bằng chứng gọn nhất để chấm dứt một lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ tranh minh hoạ truyện cổ tích có cần xin phép ai không?
Truyện cổ tích dân gian không thuộc độc quyền của cá nhân nào. Khi sử dụng, nên dẫn chiếu xuất xứ và tôn trọng giá trị của nó. Nhưng nếu bạn dựa vào một bản kể lại, bản minh hoạ cụ thể của người khác, thì phần đó có thể cần xin phép.
Bố cục giống nhau có phải là chép không?
Không nhất thiết. Bố cục phổ biến cho một cảnh quen thuộc thường không được coi là sáng tạo riêng. Bố cục khác thường, có những lựa chọn tuỳ ý đặc biệt, bị lặp lại cùng các chi tiết riêng khác mới đáng cân nhắc.
Phong cách vẽ có được bảo hộ không?
Phong cách không được bảo hộ như một tác phẩm. Người khác vẽ theo phong cách giống bạn không vi phạm, trừ khi họ sao chép cụ thể các tác phẩm của bạn. Phong cách của bạn vẫn là lợi thế nghề nghiệp, chỉ không phải là đối tượng độc quyền.
Hoạ tiết truyền thống có thể đăng ký quyền tác giả không?
Hoạ tiết dân gian không thuộc về cá nhân nào. Bạn có thể đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm của mình có dùng hoạ tiết đó, với phần sáng tạo riêng như cách phối, cách cách điệu. Khai trung thực phần nào là dân gian, phần nào là của bạn.
Làm sao để biết điểm giống đến từ nguồn chung?
Tìm thêm tác phẩm của những người khác cùng dựa trên mô típ đó. Nếu điểm giống xuất hiện ở nhiều người làm độc lập, nó nhiều khả năng đến từ nguồn chung hoặc là khuôn phổ biến.
Truyện cùng thể loại có cốt truyện giống thì sao?
Cốt truyện ở mức khái quát thường là ý tưởng hoặc khuôn thể loại, không được bảo hộ. Nếu hai truyện trùng ở chuỗi tình tiết chi tiết, nhân vật cụ thể, lời văn, thì cần đánh giá kỹ hơn, có thể với luật sư.
