Tuổi tác không ảnh hưởng đến việc ai là tác giả: một em bé vẽ tranh, một học sinh viết truyện, một thiếu niên lập trình trò chơi đều là tác giả và thường là chủ sở hữu tác phẩm của mình. Điều tuổi tác ảnh hưởng là ai được ký các giấy tờ trong hồ sơ đăng ký, vì đây là giao dịch dân sự mà người chưa thành niên bị giới hạn theo Bộ luật Dân sự 2015.
Bài này dành cho cha mẹ có con sáng tác và cho chính các bạn trẻ. Nó giải thích nguyên lý về người đại diện, giấy tờ cần chuẩn bị, những điều cần cân nhắc trước khi đăng ký và đặc biệt trước khi ký bất cứ thứ gì liên quan đến việc khai thác tác phẩm của trẻ.
Tình huống: truyện tranh của một học sinh lớp chín
Vân là học sinh lớp chín ở Quảng Ninh, vẽ một bộ truyện tranh ngắn về những đứa trẻ làng chài và đăng lên mạng (ví dụ giả định). Bộ truyện được nhiều người theo dõi, một nhà sách nhỏ ngỏ ý in thành sách. Mẹ Vân muốn đăng ký quyền tác giả trước khi bàn chuyện in, nhưng không biết ai đứng tên, ai ký, có cần Vân đi cùng không.
Câu trả lời đầu tiên rất rõ: Vân là tác giả. Vân tự nghĩ ra nhân vật, tự vẽ, tự viết lời thoại bằng thời gian và dụng cụ của gia đình, nên Vân cũng là chủ sở hữu quyền tài sản. Tờ khai ghi Vân ở cả hai mục. Mẹ không trở thành tác giả hay chủ sở hữu vì là người đại diện.
Phần cần làm rõ là ai ký tờ khai và các giấy tờ đi kèm. Ở tuổi của Vân, pháp luật dân sự cho phép em tự làm một số giao dịch nhưng không phải mọi giao dịch, và cách nơi tiếp nhận hồ sơ áp dụng có thể khác nhau. Gia đình nên hỏi trước để chuẩn bị đúng.
Nguyên lý theo nhóm tuổi trong Bộ luật Dân sự 2015
Bộ luật Dân sự 2015 chia người chưa thành niên thành các nhóm tuổi với mức độ tự xác lập giao dịch khác nhau. Bảng dưới là nguyên lý chung, áp vào việc đăng ký quyền tác giả cần hỏi nơi nộp hồ sơ tại thời điểm nộp.
| Nhóm tuổi | Nguyên lý chung về giao dịch | Áp vào hồ sơ đăng ký, thường là |
|---|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Giao dịch do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện | Cha mẹ hoặc người giám hộ ký tờ khai nhân danh con, con vẫn là tác giả |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Giao dịch phải được người đại diện đồng ý, trừ giao dịch nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày | Cha mẹ ký hoặc cùng ký, có thể kèm văn bản đồng ý |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Tự xác lập nhiều giao dịch, trừ một số loại cần người đại diện đồng ý theo luật | Có thể tự ký; nơi nộp có thể vẫn yêu cầu sự đồng ý của cha mẹ |
Với Vân ở tuổi mười bốn, mười lăm, gia đình nên chuẩn bị theo hướng cả hai cùng ký hoặc mẹ ký kèm văn bản đồng ý, để không phải bổ sung. Giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ và con như giấy khai sinh thường cần đi kèm khi cha mẹ ký thay.
Giấy tờ cha mẹ nên chuẩn bị
Ngoài tờ khai và bản sao tác phẩm như mọi hồ sơ, hồ sơ của tác giả chưa thành niên thường cần thêm vài thứ. Yêu cầu cụ thể theo nơi nộp.
- Giấy tờ tuỳ thân của trẻ nếu có, hoặc giấy khai sinh.
- Giấy tờ tuỳ thân của cha, mẹ hoặc người giám hộ đứng ra đại diện.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ đại diện: giấy khai sinh thể hiện cha mẹ, hoặc quyết định cử người giám hộ.
- Văn bản đồng ý của người đại diện nếu trẻ tự ký các giấy tờ.
- Tư liệu cho thấy trẻ là người sáng tạo: bản phác, vở vẽ, tệp gốc có ngày, các bài đăng của trẻ. Với trẻ nhỏ, đây là thứ giúp trả lời câu hỏi "có thật em bé tự vẽ không".
- Nếu tác phẩm làm trong khuôn khổ lớp học, câu lạc bộ, cuộc thi: thể lệ hoặc quy định liên quan đến quyền với tác phẩm.
Trước khi đăng ký: ba điều cha mẹ nên cân nhắc
Tác phẩm có thật sự của con không. Câu hỏi nghe khó chịu nhưng cần thiết. Nếu cha mẹ, anh chị hay giáo viên đã vẽ lại, viết lại nhiều phần, những người đó có thể là đồng tác giả. Khai trẻ là tác giả duy nhất khi người lớn làm phần lớn là khai sai, và với trẻ, đó còn là một bài học không tốt về sự trung thực.
Con có muốn không. Tác phẩm là của con. Với trẻ đủ lớn, hãy giải thích đăng ký là gì và hỏi ý con, nhất là khi tác phẩm sẽ được in, bán, đưa ra công chúng. Việc công bố tác phẩm cũng là một quyết định của tác giả.
Thông tin cá nhân của trẻ. Hồ sơ đăng ký có thông tin cá nhân, và một số thông tin về tác phẩm đã đăng ký có thể được đưa vào cơ sở dữ liệu tra cứu. Nếu trẻ dùng bút danh khi công bố, hãy hỏi về cách khai bút danh để bảo vệ sự riêng tư của trẻ.
Cuộc thi, lớp học và những tờ giấy ký vội
Nhiều tác phẩm của trẻ ra đời trong cuộc thi vẽ, viết, lập trình, hoặc trong các lớp năng khiếu. Thể lệ một số cuộc thi có câu kiểu "ban tổ chức được toàn quyền sử dụng tác phẩm dự thi" hoặc "tác phẩm dự thi thuộc về ban tổ chức". Cha mẹ ký đồng ý cho con dự thi thường không đọc kỹ dòng này. Khi tác phẩm của con sau đó có giá trị, gia đình mới thấy mình đã đồng ý trao quyền rộng đến đâu.
Trước khi cho con nộp tác phẩm vào đâu, hãy đọc phần quyền sở hữu trí tuệ trong thể lệ, quy chế lớp học. Câu hợp lý thường chỉ cho phép ban tổ chức dùng tác phẩm để chấm, trưng bày, giới thiệu cuộc thi, có ghi tên tác giả. Câu chuyển toàn bộ quyền tài sản cho ban tổ chức là câu cần hỏi lại. Nếu đã lỡ ký, hãy giữ bản thể lệ và hỏi luật sư khi định khai thác tác phẩm.
Tương tự, khi nhà sách ngỏ ý in truyện tranh của Vân, hợp đồng xuất bản là một giao dịch về quyền tài sản của một người chưa thành niên. Mẹ Vân cần đọc kỹ, tham gia ký theo quy định, và nên nhờ người có chuyên môn xem trước. Đừng để sự hào hứng của con khiến gia đình ký những điều khoản trao quyền vĩnh viễn, độc quyền, toàn cầu mà không cần thiết.
Tác phẩm làm chung giữa trẻ và người lớn
Có những tác phẩm mà trẻ và người lớn cùng làm thật sự: bố viết lời, con vẽ tranh cho một cuốn truyện thiếu nhi; mẹ chụp ảnh, con viết chú thích thành một cuốn sách ảnh du lịch; giáo viên và học sinh cùng soạn một vở kịch cho lễ hội trường. Những trường hợp này không có gì sai, chỉ cần khai đúng.
Cách khai đúng là xác định từng người làm phần nào. Nếu chữ và hình tách được, mỗi người là tác giả phần mình, có thể đăng ký chung một tác phẩm với hai đồng tác giả hoặc tách riêng. Nếu hai người cùng phát triển ý, cùng viết, cùng sửa đến mức không tách được, đó là đồng tác giả của tác phẩm chung, cần văn bản đồng ý của mỗi người, mà phần của trẻ thì do người đại diện ký hoặc đồng ý theo độ tuổi.
Điểm tế nhị là khi người đại diện của trẻ cũng chính là đồng tác giả. Chẳng hạn người bố vừa là đồng tác giả vừa ký thay con. Không có gì sai về hình thức, nhưng nên ghi rõ phần của con trong văn bản, để sau này khi con lớn, quyền của con với phần mình làm không bị lẫn vào phần của bố.
Khi tác phẩm của trẻ bị người khác lấy
Trẻ em đăng tranh, truyện lên mạng ngày càng nhiều, và tác phẩm của các em cũng bị lấy, in lên áo, đăng lại không ghi tên như của người lớn. Trẻ có đầy đủ quyền như mọi tác giả, và cha mẹ là người đứng ra bảo vệ thay khi con còn nhỏ.
Việc đầu tiên vẫn là lưu chứng cứ: chụp lại nơi tác phẩm bị dùng, giữ bản gốc của con. Sau đó, cha mẹ có thể gửi yêu cầu gỡ tới người dùng hoặc báo nền tảng theo quy trình của họ, nhân danh người đại diện của tác giả. Với nhiều nền tảng, cần chứng minh mình là cha mẹ của tác giả. Giấy chứng nhận đăng ký, nếu có, giúp phần này nhẹ hơn.
Cũng nên nói chuyện với con về chuyện này một cách bình tĩnh. Với trẻ, bị lấy tác phẩm có thể là cú sốc, nhưng cũng là dịp để các em hiểu giá trị của thứ mình làm ra, và hiểu vì sao các em cũng nên tôn trọng tác phẩm của người khác.
Trình tự cho gia đình Vân
Từ ý định đến lúc có giấy chứng nhận, gia đình có thể đi theo các bước sau.
- Nói chuyện với Vân về việc đăng ký, in sách, và hỏi ý em.
- Gom bằng chứng sáng tạo: vở phác thảo, tệp vẽ, lịch sử đăng truyện, ghi chú nhân vật.
- Hỏi nơi nộp hồ sơ về cách ký với tác giả ở tuổi của Vân: em tự ký, mẹ ký, hay cùng ký.
- Chuẩn bị tờ khai: tác giả và chủ sở hữu là Vân; mục người nộp, người ký theo hướng dẫn nơi nộp.
- Chuẩn bị bản sao truyện tranh: bản in màu đóng quyển, đúng bản định đăng ký.
- Kèm giấy khai sinh của Vân, giấy tờ tuỳ thân của mẹ, văn bản đồng ý nếu cần.
- Nộp hồ sơ, sau khi có giấy chứng nhận mới bàn hợp đồng với nhà sách.
Lệ phí và thời gian xử lý theo biểu phí và quy định hiện hành, hỏi nơi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có được đứng tên chủ sở hữu tác phẩm của con không?
Thông thường không, nếu con tự sáng tạo. Cha mẹ là người đại diện, quản lý tài sản của con chưa thành niên theo quy định, nhưng không trở thành chủ sở hữu. Nếu muốn chuyển quyền cho người khác, kể cả cha mẹ, cần giao dịch hợp pháp và cân nhắc lợi ích của con.
Tranh của trẻ mẫu giáo có đáng đăng ký không?
Về pháp lý vẫn được bảo hộ và đăng ký được. Về thực tế, phần lớn gia đình chỉ cần giữ tranh và ảnh chụp có ngày làm kỷ niệm và bằng chứng. Đăng ký có ý nghĩa hơn khi tác phẩm sắp được in, bán, cấp phép.
Học sinh làm ứng dụng với sự hướng dẫn của thầy cô thì ai là tác giả?
Hướng dẫn, góp ý không làm thầy cô thành đồng tác giả. Nếu thầy cô trực tiếp viết một phần mã đáng kể, họ có thể là đồng tác giả phần đó. Nếu ứng dụng làm trong đề tài có tài trợ của trường, hãy kiểm quy chế đề tài.
Khi con đủ 18 tuổi có phải làm lại giấy tờ không?
Giấy chứng nhận đã cấp vẫn có hiệu lực, vì con vẫn là tác giả, chủ sở hữu. Từ khi đủ 18 tuổi, con tự quyết định các giao dịch về tác phẩm. Nếu thông tin trên giấy cần cập nhật, hỏi cơ quan cấp về thủ tục.
Tiền nhuận bút, tiền bản quyền của con thuộc về ai?
Thu nhập từ tác phẩm của con là tài sản của con. Cha mẹ quản lý tài sản của con chưa thành niên theo quy định của pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình, vì lợi ích của con. Nghĩa vụ thuế nếu có nên hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán.
