Người thừa kế có thể đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm của người đã mất với tư cách chủ sở hữu, trong khi người đã mất vẫn được ghi là tác giả. Hồ sơ cần thêm giấy tờ chứng minh tác giả đã mất và chứng minh quyền thừa kế, cùng sự đồng ý của các đồng thừa kế nếu chỉ một người đứng nộp.
Điều kiện nền là tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ: với trường hợp thông thường, quyền tài sản kéo dài suốt đời tác giả và năm mươi năm sau khi tác giả mất. Bài này đi từ một gia đình cụ thể để chỉ ra cần chuẩn bị gì, những quyền nào chuyển cho người thừa kế, quyền nào không, và những vướng mắc thường gặp khi gia đình đông người.
Tình huống: rương tranh của người cha
Ông Bảy là hoạ sĩ, mất cách đây mười năm ở Ninh Bình (ví dụ giả định). Ông để lại vài chục bức tranh sơn dầu và một rương sổ ký hoạ, phần lớn chưa từng triển lãm. Gần đây một đơn vị làm lịch muốn in một số bức tranh của ông. Anh Thành, con trai cả, muốn đăng ký quyền tác giả cho những bức được chọn trước khi bàn chuyện cấp phép, để đối tác yên tâm về chuỗi quyền.
Gia đình ông Bảy có bà vợ còn sống và ba người con. Ông không để lại di chúc. Anh Thành không thể tự mình khai là chủ sở hữu duy nhất, vì quyền tài sản đối với tranh của ông Bảy là di sản chung của những người thừa kế theo pháp luật. Trước khi chuẩn bị tờ khai, gia đình cần ngồi lại với nhau về chuyện thừa kế.
Nhiều gia đình nghệ sĩ gặp tình huống này khi một cơ hội khai thác tác phẩm xuất hiện. Làm đúng từ đầu giúp tránh việc cơ hội trở thành mầm bất hoà.
Quyền nào chuyển cho người thừa kế, quyền nào không
Quyền tài sản được thừa kế. Các quyền khai thác tác phẩm như sao chép, phân phối, cấp phép, làm tác phẩm phái sinh là tài sản, được để thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật về thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015, trong thời hạn bảo hộ còn lại.
Quyền đứng tên, đặt tên, bảo vệ toàn vẹn không chuyển giao. Các quyền nhân thân như được đứng tên tác giả, được nêu tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm gắn với con người tác giả. Người thừa kế không trở thành tác giả, nhưng theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), họ có thể đứng ra bảo vệ những quyền này khi có người xâm phạm, ví dụ ai đó ký tên khác lên tranh của ông Bảy.
Quyền công bố tác phẩm chưa công bố. Quyền công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố gắn với quyền tài sản và có thể được người thừa kế thực hiện. Với những sổ ký hoạ chưa từng công khai, việc đưa ra công chúng là quyết định gia đình nên bàn kỹ, cả về pháp lý lẫn ý nguyện của người đã mất.
Thời hạn không bắt đầu lại. Người thừa kế chỉ hưởng phần thời hạn bảo hộ còn lại, tính theo năm tác giả mất. Đăng ký không kéo dài thời hạn.
Giấy tờ thường cần trong hồ sơ của người thừa kế
Ngoài tờ khai và bản sao tác phẩm như hồ sơ thông thường, người thừa kế thường phải chứng minh thêm hai việc: tác giả đã mất, và mình có quyền. Giấy tờ cụ thể theo yêu cầu nơi nộp tại thời điểm nộp.
| Cần chứng minh | Giấy tờ thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tác giả đã mất | Trích lục khai tử hoặc giấy tờ tương đương | Bản sao có chứng thực nếu nơi nộp yêu cầu |
| Quan hệ thừa kế theo di chúc | Di chúc hợp pháp, văn bản khai nhận di sản | Di chúc nên nêu rõ quyền tác giả hoặc tác phẩm nếu có |
| Quan hệ thừa kế theo pháp luật | Văn bản thoả thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản, có công chứng theo quy định | Thể hiện ai là người thừa kế, ai nhận quyền với tác phẩm |
| Sự đồng ý của đồng thừa kế | Văn bản đồng ý của các đồng thừa kế cho việc đăng ký, hoặc giấy uỷ quyền cho một người | Thiếu một người là thiếu một sự đồng ý |
| Tác phẩm là của người đã mất | Bản sao tác phẩm, kèm tư liệu như ảnh triển lãm cũ, sổ ghi chép, chữ ký trên tranh | Giúp xác định tác giả khi tác phẩm chưa từng công bố |
Văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản thường được lập tại tổ chức hành nghề công chứng theo quy định. Gia đình nên nói rõ với công chứng viên rằng di sản có quyền tác giả đối với các tác phẩm, để văn bản ghi nhận cụ thể chứ không chỉ liệt kê nhà đất, tiền gửi.
Trình tự cho gia đình ông Bảy
Thứ tự hợp lý: giải quyết chuyện thừa kế trước, đăng ký sau, cấp phép cuối cùng.
- Lập danh mục tác phẩm của ông Bảy: tên hoặc mô tả, năm sáng tác nếu biết, kích thước, chất liệu, nơi đang giữ, ảnh chụp từng bức.
- Gia đình họp, thống nhất ai là người thừa kế, chia quyền với tác phẩm thế nào: cùng sở hữu chung, hay giao một người quản lý.
- Làm văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức công chứng, có nhắc đến quyền tác giả đối với các tác phẩm.
- Các đồng thừa kế ký văn bản đồng ý hoặc uỷ quyền cho anh Thành đứng ra làm thủ tục đăng ký.
- Chuẩn bị tờ khai: tác giả là ông Bảy, kèm năm mất; chủ sở hữu là những người thừa kế theo thoả thuận.
- Chuẩn bị bản sao từng bức tranh cần đăng ký bằng ảnh chụp rõ nét.
- Nộp hồ sơ, sau khi có giấy chứng nhận mới ký thoả thuận cấp phép với đơn vị làm lịch.
Lệ phí và thời gian xử lý theo quy định hiện hành, hỏi nơi nộp. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Tác phẩm chưa từng công bố: chuẩn bị bản sao và mô tả
Phần lớn sổ ký hoạ của ông Bảy chưa ai ngoài gia đình nhìn thấy. Với những tác phẩm như vậy, hồ sơ có hai việc khó hơn bình thường. Thứ nhất là xác định năm sáng tác, vì không có triển lãm, bài báo nào làm mốc. Gia đình nên dựa vào những gì có thật: ngày ghi trên trang vẽ nếu ông có thói quen ghi, sự kiện trong đời ông gắn với bức tranh, lời kể của người từng chứng kiến. Nếu không biết chắc, khai khoảng thời gian và nói rõ là ước tính, thay vì đặt một ngày cụ thể không có căn cứ.
Thứ hai là bản sao. Tranh sơn dầu cần ảnh chụp thẳng, đủ sáng, không loá, thấy toàn bộ mép tranh, kèm kích thước thật. Sổ ký hoạ nếu muốn đăng ký cả cuốn thì chụp từng trang theo thứ tự, đánh số, gom thành một tập. Đây cũng là dịp tốt để gia đình số hoá toàn bộ di sản của ông, vì giấy và màu đều xuống cấp theo thời gian.
Trong tờ khai, mục công bố ghi là chưa công bố. Nếu sau này gia đình cho in lịch, đó là lần công bố đầu tiên, do người thừa kế quyết định. Hãy giữ lại toàn bộ ảnh chụp đã dùng làm bản sao, vì chúng là cách nhận diện tác phẩm nếu bức tranh gốc bị hư hỏng hay thất lạc.
Vướng mắc hay gặp và hướng xử lý
Mỗi gia đình một hoàn cảnh. Dưới đây là những nút thắt hay gặp nhất khi tác phẩm trở thành di sản.
- Không biết chắc tác phẩm có phải của người đã mất. Sổ ký hoạ không ký tên, tranh không rõ năm. Gom mọi tư liệu: ảnh cũ ông đứng cạnh tranh, thư từ, lời kể của học trò, bạn bè. Khai trung thực những gì biết, không đoán thêm.
- Có tác phẩm đã tặng, đã bán khi còn sống. Người mua sở hữu bức tranh, nhưng quyền tác giả vẫn thuộc tác giả trừ khi có văn bản chuyển nhượng. Gia đình vẫn có thể đăng ký nếu có bản sao, ảnh chụp đủ rõ.
- Một người thừa kế ở nước ngoài. Văn bản đồng ý hoặc uỷ quyền lập ở nước ngoài thường cần hợp pháp hoá lãnh sự hoặc làm tại cơ quan đại diện Việt Nam.
- Gia đình không thống nhất. Không ai được tự đăng ký đứng tên một mình. Nếu không thoả thuận được, việc chia di sản phải giải quyết theo thủ tục pháp luật trước, nên hỏi luật sư.
- Tác phẩm đã quá thời hạn bảo hộ. Khi đó tác phẩm thuộc về công chúng về mặt quyền tài sản, không còn gì để đăng ký, dù quyền đứng tên tác giả vẫn được tôn trọng.
Một lời về ý nguyện của người đã mất
Luật cho người thừa kế quyền khai thác, nhưng không trả lời câu hỏi người làm ra tác phẩm có muốn tác phẩm được dùng như thế không. Những bản thảo bị bỏ dở, những sổ ký hoạ riêng tư, những tác phẩm ông Bảy từng nói là chưa ưng, gia đình nên cân nhắc trước khi đem in hàng loạt. Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm cũng nhắc người thừa kế rằng việc cắt xén tranh để vừa khổ lịch, đổi màu cho hợp thị hiếu có thể làm sai lạc tác phẩm.
Khi ký thoả thuận cấp phép với đơn vị làm lịch, gia đình nên giữ quyền duyệt bản in, quy định cách ghi tên tác giả, và không cho phép chỉnh sửa tác phẩm ngoài những điều chỉnh kỹ thuật cần thiết. Với những quyết định lớn như bán đứt quyền tài sản, hãy hỏi luật sư sở hữu trí tuệ. Văn bản pháp luật về thừa kế và quyền tác giả có thể đã thay đổi, nên kiểm bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đăng ký tác phẩm của người đã mất mà không có văn bản thừa kế không?
Thường khó, vì hồ sơ cần chứng minh người nộp có quyền. Nếu chưa có văn bản khai nhận hoặc phân chia di sản, hãy làm thủ tục đó trước. Hỏi nơi nộp hồ sơ về giấy tờ tối thiểu được chấp nhận trong trường hợp của bạn.
Người thừa kế có được ghi là tác giả không?
Không. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo, ở đây là người đã mất. Người thừa kế được ghi là chủ sở hữu quyền tài sản. Ghi người thừa kế là tác giả là khai sai.
Vợ hoặc chồng của tác giả có đương nhiên được thừa kế quyền tác giả không?
Vợ hoặc chồng là người thừa kế hàng thứ nhất theo pháp luật khi không có di chúc, cùng với cha mẹ và con. Ngoài ra, thu nhập từ tác phẩm trong thời kỳ hôn nhân có thể là tài sản chung theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Tác phẩm của người mất cách đây sáu mươi năm có đăng ký được không?
Với trường hợp thông thường, quyền tài sản kéo dài năm mươi năm sau khi tác giả mất, tính đến hết năm theo cách luật quy định. Sau sáu mươi năm, tác phẩm thường đã thuộc về công chúng. Có những loại tác phẩm có cách tính khác, nên kiểm văn bản hiện hành.
Có cần đăng ký từng bức tranh riêng không?
Tuỳ cách khai thác. Nếu chỉ một số bức được cấp phép, đăng ký những bức đó trước là hợp lý. Một bộ tranh có chủ đề thống nhất có thể được xem như một tác phẩm. Hỏi nơi nộp về cách nhóm hồ sơ phù hợp.
