Khi hai người cùng nhận là tác giả của một tác phẩm, câu hỏi thật sự không phải ai đăng lên mạng trước, mà ai chứng minh được quá trình tạo ra tác phẩm: từ ý ban đầu, qua các bản nháp, tới bản hoàn chỉnh. Người đăng trước chỉ chứng minh được mình có tác phẩm từ thời điểm đó, không chứng minh được mình là người làm ra nó.
Ví dụ giả định: chị Vy và chị Trâm ở Thái Nguyên từng chung một nhóm vẽ minh hoạ. Một bộ tranh về đồi chè được đăng trên trang của chị Trâm trước, rồi chị Vy nói chính mình vẽ, chị Trâm chỉ tô màu vài tấm. Cả hai đều thấy mình đúng. Bài này giúp bạn, dù ở vị trí nào, xếp bằng chứng theo thứ tự sức nặng và hiểu những điểm mà người giải quyết tranh chấp sẽ nhìn vào. Nguyên lý dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022); vụ việc thật cần luật sư.
Tác giả là người trực tiếp sáng tạo, không phải người có tệp
Theo nguyên lý của luật, tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Người chỉ hỗ trợ, góp ý kiến, cung cấp tư liệu hay làm việc kỹ thuật cho người khác sáng tạo thì không phải là tác giả. Cũng vậy, người nắm tệp, người đăng bài, người trả tiền in ấn không vì thế mà trở thành tác giả.
Ranh giới giữa "trực tiếp sáng tạo" và "hỗ trợ" là chỗ tranh chấp hay xoáy vào. Trong ví dụ, tô màu cho bản vẽ nét của người khác có phải là sáng tạo không? Câu trả lời phụ thuộc mức độ: tô màu theo chỉ định có sẵn gần với việc kỹ thuật; còn tự chọn bảng màu, ánh sáng, không khí làm thay đổi đáng kể bức tranh thì có thể là đóng góp sáng tạo, khiến người tô màu trở thành đồng tác giả.
Vì vậy, trước khi tranh cãi ai là tác giả duy nhất, hãy hỏi lại: có khả năng cả hai cùng là đồng tác giả không. Nhiều tranh chấp được giải quyết khi hai bên thừa nhận đóng góp của nhau và thoả thuận cách ghi tên, chia quyền. Đồng tác giả là những người cùng trực tiếp sáng tạo; phần đóng góp không cần bằng nhau, nhưng phải là đóng góp sáng tạo thật.
Xếp bằng chứng theo sức nặng
Không có bảng xếp hạng chính thức nào, nhưng kinh nghiệm cho thấy những loại bằng chứng dưới đây khác nhau về khả năng thuyết phục. Bảng dùng để bạn tự đánh giá hồ sơ của mình:
| Loại bằng chứng | Chứng minh được gì | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Chuỗi bản nháp có ngày, từ phác tới hoàn chỉnh | Quá trình sáng tạo, không chỉ kết quả | Ngày trên tệp có thể bị nghi chỉnh sửa nếu đứng một mình |
| Tệp gốc nhiều lớp, tệp thô của máy ảnh, bản ghi âm thô | Người có tệp đã trực tiếp làm ra bản gốc | Tệp có thể đã được chia sẻ qua lại trong nhóm |
| Tin nhắn, email trao đổi trong lúc làm | Ai đề xuất gì, ai sửa gì, vào lúc nào | Cần đủ ngữ cảnh, tránh cắt ghép |
| Người làm chứng biết quá trình | Bối cảnh, phân công | Dễ bị coi là thiên vị nếu là bạn thân |
| Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả | Người có giấy không phải chứng minh quyền, trừ khi có chứng cứ ngược lại | Cơ quan đăng ký không thẩm định ai là tác giả thật |
| Bài đăng công khai sớm nhất | Có tác phẩm từ thời điểm đó | Không chứng minh ai làm ra |
Điểm quan trọng là các bằng chứng nên khớp nhau thành một câu chuyện liền mạch. Một bản nháp đơn lẻ có ngày sớm hơn ít giá trị hơn một chuỗi năm, sáu bản nháp cho thấy bức tranh lớn dần, kèm tin nhắn bàn về từng bước.
Giấy chứng nhận đăng ký: mạnh nhưng không phải tất cả
Đảo gánh chứng minh. Người có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả không có nghĩa vụ chứng minh quyền của mình khi có tranh chấp, trừ trường hợp có chứng cứ ngược lại. Đây là lợi thế thật về mặt thủ tục.
Không phải bằng chứng tuyệt đối. Cục Bản quyền tác giả không thẩm định nội dung như thẩm định nhãn hiệu; người nộp tự cam đoan và tự chịu trách nhiệm. Nếu người kia có chuỗi bản nháp thuyết phục, giấy chứng nhận có thể bị yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực.
Người đăng ký trước chưa chắc đúng. Nếu chị Trâm vội đi đăng ký bộ tranh đứng tên mình sau khi có tranh chấp, việc đó không xoá được bằng chứng của chị Vy. Ngược lại, đăng ký khi biết mình không phải tác giả là cam đoan sai, có thể kéo theo trách nhiệm.
Đăng ký từ sớm có giá trị hơn. Giấy chứng nhận cấp từ trước khi có mâu thuẫn, cho tác phẩm có đủ hồ sơ sáng tạo, thường nặng ký hơn nhiều so với giấy xin vội trong lúc đang tranh chấp.
Việc nên làm ngay khi phát hiện tranh chấp
Dù bạn là người bị nhận vơ hay bị cho là nhận vơ, các bước dưới đây giúp bảo toàn bằng chứng và giữ bình tĩnh:
- Không xoá, không sửa bất kỳ tệp, tin nhắn nào liên quan, kể cả những thứ bạn thấy bất lợi; xoá lúc này dễ bị hiểu là che giấu.
- Sao lưu toàn bộ tệp gốc, bản nháp, tin nhắn sang một ổ lưu trữ riêng, giữ nguyên thông tin ngày tạo.
- Chụp lại bài đăng công khai của cả hai bên, kèm ngày giờ và đường dẫn.
- Viết ra một dòng thời gian: ngày bắt đầu, các mốc phác thảo, ai làm gì, ngày hoàn thành, ngày công bố.
- Liệt kê người biết quá trình làm việc và họ biết đến đâu.
- Tạm ngưng tranh luận công khai trên mạng xã hội; lời qua tiếng lại không làm hồ sơ mạnh thêm mà có thể bị dùng ngược lại.
- Mang hồ sơ đi hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi gửi bất kỳ văn bản yêu cầu nào.
Dòng thời gian ở bước bốn là công cụ hữu ích nhất. Khi viết ra, nhiều người tự phát hiện chỗ hổng trong câu chuyện của mình, hoặc nhận ra đối phương thật ra có đóng góp đáng kể.
Siêu dữ liệu tệp: dùng thế nào cho đúng
Tệp số thường mang theo thông tin về thời điểm tạo, sửa, phần mềm dùng, thiết bị chụp. Với ảnh, tệp thô của máy ảnh chứa nhiều thông tin kỹ thuật mà tệp xuất ra mạng thường bị cắt bớt. Với tranh số, tệp nhiều lớp lưu lịch sử làm việc tốt hơn tệp ảnh phẳng. Với văn bản, các phiên bản lưu tự động trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến có thể cho thấy văn bản lớn dần qua thời gian.
Tuy vậy, siêu dữ liệu có thể bị chỉnh sửa, và người giải quyết tranh chấp biết điều đó. Vì thế, đừng dựa vào một con số ngày tạo tệp. Giá trị của siêu dữ liệu tăng lên khi nó khớp với các nguồn khác: ngày trên tệp trùng với tin nhắn gửi bản xem thử, trùng với lịch sử đồng bộ của dịch vụ lưu trữ, trùng với lời người làm chứng.
Khi tranh chấp có khả năng ra cơ quan có thẩm quyền, việc trích xuất và trình bày dữ liệu số nên được làm cẩn thận, có thể cần lập vi bằng hoặc trưng cầu giám định. Đừng tự mở tệp gốc ra sửa lại cho đẹp, vì thao tác đó có thể làm thay đổi chính thông tin bạn cần giữ.
Những việc làm yếu hồ sơ của chính bạn
Trong lúc nóng giận, người trong cuộc hay làm những việc mà sau này chính họ phải giải thích. Chị Vy suýt làm vài việc trong danh sách dưới đây trước khi được bạn bè can:
- Dựng lại bản nháp sau khi tranh chấp xảy ra. Vẽ lại phác thảo rồi đặt ngày cũ là việc rất dễ bị phát hiện qua đối chiếu dữ liệu, và một bằng chứng giả làm mất uy tín của mọi bằng chứng thật.
- Xoá bài đăng, tin nhắn bất lợi. Đối phương có thể đã chụp lại. Việc xoá chỉ khiến bạn trông như đang che giấu.
- Vội đăng ký quyền tác giả khi biết có tranh chấp. Đơn đăng ký vội, khai mình là tác giả duy nhất trong khi biết người kia có đóng góp, là cam đoan sai và có thể bị dùng làm chứng cứ chống lại bạn.
- Kêu gọi người theo dõi tấn công đối phương. Ngoài rủi ro pháp lý về danh dự, uy tín, việc này làm người giải quyết tranh chấp nghi ngờ thiện chí của bạn.
- Gửi tệp gốc cho nhiều người "để làm chứng". Tệp càng đi nhiều nơi, càng khó chứng minh bạn là người duy nhất từng có nó. Giữ tệp gốc ở nơi riêng, chỉ đưa bản sao khi cần và cho đúng người.
- Nói những điều không chắc. Một chi tiết sai về ngày tháng, địa điểm trong lời kể có thể làm cả câu chuyện bị nghi ngờ. Chỉ nói những gì có bằng chứng hoặc bạn nhớ chắc.
Nguyên tắc chung rất đơn giản: hồ sơ mạnh nhất là hồ sơ trung thực và đầy đủ, kể cả những chi tiết không có lợi. Người giải quyết tranh chấp tin một câu chuyện có vài điểm yếu được thừa nhận hơn một câu chuyện hoàn hảo đến mức đáng ngờ.
Khi nhận ra mình không phải tác giả duy nhất
Không ít trường hợp, sau khi xếp bằng chứng, một bên nhận ra người kia cũng có đóng góp sáng tạo thật. Chị Vy, khi viết dòng thời gian, nhớ lại rằng ở năm trong mười hai bức tranh, chị Trâm không chỉ tô màu mà còn vẽ lại bố cục nền. Thừa nhận điều đó không làm chị Vy mất gì, mà mở ra lối giải quyết: hai người là đồng tác giả của năm bức đó, chị Vy là tác giả duy nhất của bảy bức còn lại.
Một thoả thuận bằng văn bản giữa hai người, ghi rõ ai là tác giả bức nào, cách ghi tên khi công bố, cách chia tiền nếu bộ tranh được bán hoặc cấp phép, thường rẻ và nhanh hơn rất nhiều so với tranh chấp kéo dài. Thoả thuận đó cũng là căn cứ để sau này đăng ký quyền tác giả đúng người, đúng phần.
Nếu không thể thoả thuận, các con đường tiếp theo như hoà giải, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết hay khởi kiện đều cần luật sư đánh giá dựa trên hồ sơ thật. Bài này không thay được việc đó, nhưng một hồ sơ được xếp gọn gàng sẽ giúp buổi làm việc với luật sư đi thẳng vào vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Người đăng tác phẩm lên mạng trước có được coi là tác giả không?
Không đương nhiên. Bài đăng sớm chỉ chứng minh người đó có tác phẩm vào thời điểm đăng. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo, và điều đó thường được chứng minh bằng quá trình làm việc như bản nháp, tệp gốc, trao đổi.
Tô màu, chỉnh sửa cho tác phẩm người khác có thành đồng tác giả không?
Tuỳ mức độ. Làm theo chỉ định kỹ thuật thường không phải là sáng tạo. Nếu phần đóng góp mang dấu ấn lựa chọn sáng tạo riêng và làm thay đổi đáng kể tác phẩm, người đó có thể là đồng tác giả. Đánh giá cụ thể cần xem tác phẩm và hồ sơ.
Có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chắc thắng phải không?
Không. Giấy chứng nhận giúp bạn không phải chứng minh quyền, trừ khi có chứng cứ ngược lại. Nếu bên kia có bằng chứng sáng tạo thuyết phục, giấy chứng nhận có thể bị yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực.
Ngày tạo tệp trên máy tính có được dùng làm bằng chứng không?
Có thể được xem xét, nhưng vì dễ bị chỉnh sửa nên ít khi đủ sức nặng nếu đứng một mình. Hãy kết hợp với tin nhắn, lịch sử đồng bộ, người làm chứng để tạo thành chuỗi bằng chứng khớp nhau.
Có nên đăng bài công khai kể lại tranh chấp để mọi người phân xử không?
Không nên. Tranh luận công khai hiếm khi giải quyết được quyền tác giả và có thể dẫn tới khiếu nại về danh dự, uy tín. Giữ tranh chấp trong kênh thương lượng, hoà giải hoặc cơ quan có thẩm quyền.
Hai bên tự thoả thuận là đồng tác giả thì có cần làm giấy tờ gì không?
Nên lập văn bản ghi rõ tác phẩm, phần đóng góp, cách ghi tên, cách khai thác và chia lợi ích. Văn bản này cũng dùng được khi hai bên cùng đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm chung.
