Nếu bạn gửi bản thảo đi rồi thấy một tác phẩm khác giống ý tưởng của mình, điều khó nghe nhưng cần nghe trước tiên là luật quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng; nó bảo hộ cách bạn thể hiện ý tưởng thành câu chữ, nhân vật, tình tiết cụ thể. Bạn chỉ có cơ sở khi bên kia lấy phần thể hiện ấy, không phải khi họ viết về cùng một đề tài hay cùng một cái lõi câu chuyện.
Điều đó không có nghĩa là bạn phải chịu thua. Ranh giới giữa ý tưởng và thể hiện mờ hơn người ta nghĩ, và người viết có bản thảo đầy đủ, có dấu vết thời gian rõ ràng, có thể đi xa hơn người chỉ có lời kể. Bài này giải thích vì sao những vụ “bị lấy ý” khó, cách phân biệt, việc cần làm trước khi gửi bản thảo đi bất cứ đâu, và nên làm gì khi nghi ngờ.
Vì sao “bị lấy ý” khó xử lý đến vậy
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ tác phẩm văn học khi nó được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, và không bảo hộ ý tưởng, quy trình, phương pháp. Câu chuyện “một cô gái miền núi xuống thành phố làm nghề may và trở thành nhà thiết kế” là ý tưởng; ai cũng được viết. Câu chữ bạn dùng, chuỗi tình tiết bạn sắp xếp, tính cách cụ thể của nhân vật bạn dựng, lời thoại bạn viết là thể hiện; đó mới là phần được bảo hộ.
Khó thứ hai là chứng minh tiếp cận. Để nói bên kia chép, bạn phải cho thấy họ có cơ hội đọc bản thảo của bạn, và tác phẩm của họ giống phần thể hiện của bạn tới mức khó giải thích bằng sự trùng hợp. Nếu bản thảo nằm trong hộp thư một ban giám khảo hay một biên tập viên, việc chứng minh người viết tác phẩm kia đã đọc nó không dễ.
Khó thứ ba là thời gian. Từ lúc gửi bản thảo đến lúc thấy một cuốn sách khác ra đời có thể là một, hai năm. Đến lúc đó, nhiều người viết không còn giữ được bản đã gửi, không nhớ đã gửi cho ai, ngày nào.
Lấy ý tưởng hay chép phần thể hiện: phân biệt bằng ví dụ
Bảng dưới dùng ví dụ giả định để cho thấy chỗ ranh giới. Thực tế mỗi vụ cần đối chiếu cụ thể, có khi cần giám định.
| Điểm giống nhau | Thường là ý tưởng, khó đòi | Có thể là chép thể hiện |
|---|---|---|
| Đề tài | Cùng viết về làng nghề gốm ven sông | — |
| Cốt truyện tổng quát | Con trai bỏ làng đi rồi trở về cứu lò gốm của cha | Chuỗi hơn mười tình tiết cụ thể trùng thứ tự, kể cả tình tiết phụ ít gặp |
| Nhân vật | Một người cha cứng đầu, một người mẹ hiền | Nhân vật có cùng tên lạ, cùng tật riêng, cùng câu cửa miệng |
| Câu chữ | Cùng dùng thành ngữ quen thuộc | Nhiều đoạn câu chữ gần như trùng, chỉ đổi từ đồng nghĩa |
| Chi tiết bối cảnh | Cùng mùa nước nổi, cùng chợ quê | Cùng một chi tiết bịa rất riêng, như một loại men gốm không có thật với cùng tên gọi |
Chi tiết bịa rất riêng trong dòng cuối là thứ người viết nên để ý. Tác phẩm của bạn thường có những chi tiết như vậy; nếu chúng xuất hiện nguyên vẹn trong tác phẩm khác, đó là dấu hiệu mạnh hơn mọi sự giống nhau về cốt truyện.
Trước khi gửi bản thảo đi bất cứ đâu
Phần lớn những gì giúp bạn sau này phải làm trước khi bấm gửi. Làm một lần thành thói quen, mỗi lần gửi chỉ mất vài phút.
- Lưu bản thảo đúng phiên bản sẽ gửi thành một tệp riêng, đặt tên có ngày, không chỉnh sửa tiếp trên tệp đó.
- Gửi bằng cách để lại dấu vết: thư điện tử có tệp đính kèm, hệ thống nộp bài có xác nhận, bưu chính có báo phát. Tránh đưa tay bản in không có biên nhận.
- Giữ thư xác nhận đã nhận bản thảo, hoặc chụp màn hình bước nộp bài thành công.
- Ghi vào một sổ: gửi cho ai, đơn vị nào, ngày nào, phiên bản nào, qua kênh nào.
- Với bản thảo bạn coi là quan trọng nhất, cân nhắc đăng ký quyền tác giả trước khi gửi; giấy chứng nhận ghi nhận tác phẩm tồn tại ít nhất từ ngày nộp.
- Với đối tác sản xuất như hãng phim, đơn vị làm nội dung, cân nhắc đề nghị ký thoả thuận bảo mật trước khi gửi kịch bản, đề cương.
Thoả thuận bảo mật có thể bảo vệ cả ý tưởng trong phạm vi quan hệ hợp đồng, điều luật quyền tác giả không làm được. Không phải đối tác nào cũng ký, nhưng hỏi thì không mất gì.
Đọc thể lệ cuộc thi và chính sách nhận bản thảo
Gửi bài dự thi hay gửi bản thảo theo chính sách của một nhà xuất bản là bạn đồng ý với điều kiện của họ. Đọc kỹ những điểm sau:
- Bài dự thi có phải chưa công bố không, và sau cuộc thi bạn có được đăng ở nơi khác không.
- Ban tổ chức được dùng bài dự thi như thế nào: chỉ để chấm, hay được đăng, in tuyển tập, khai thác thương mại.
- Quyền với bài đoạt giải có chuyển cho ban tổ chức không, bao lâu, có nhuận bút không.
- Bài không đoạt giải được xử lý ra sao: trả lại, huỷ, hay lưu trữ.
- Nhà xuất bản có cam kết bảo mật với bản thảo chưa nhận in không, có điều khoản nói rằng họ có thể đang phát triển dự án tương tự không.
- Thời gian phản hồi, và bạn có được gửi song song cho nơi khác không.
Lưu lại thể lệ đúng phiên bản tại thời điểm bạn gửi bài, vì thể lệ trên trang của ban tổ chức có thể được sửa sau. Điều khoản kiểu “ban tổ chức có toàn quyền sử dụng mọi bài dự thi” đáng để bạn dừng lại. Nó không hẳn là bất hợp pháp, nhưng bạn nên biết mình đang trao gì trước khi gửi tác phẩm tâm đắc.
Khi nghi bị lấy: đối chiếu trước, lên tiếng sau
Đọc tác phẩm kia toàn bộ, không đọc lướt. Ấn tượng giống thường đến từ đề tài và cốt truyện tổng quát. Đọc hết mới thấy phần thể hiện có thật sự giống hay không.
Lập bảng đối chiếu cụ thể. Mỗi dòng một điểm giống: trang nào trong bản thảo của bạn, trang nào trong tác phẩm kia, giống ở câu chữ, tình tiết hay chi tiết riêng.
Kiểm tra nguồn chung. Hai tác phẩm có thể cùng lấy từ một truyện dân gian, một sự kiện lịch sử, một tác phẩm kinh điển. Phần giống đến từ nguồn chung không thuộc riêng ai.
Xác định chuỗi tiếp cận. Bản thảo của bạn đã qua tay ai, người viết tác phẩm kia có liên hệ với những người đó không.
Xem ngày ra đời của tác phẩm kia. Tác phẩm kia công bố khi nào, được viết từ khi nào nếu có thông tin. Nếu nó đã được giới thiệu, đăng từng phần trước ngày bạn gửi bản thảo, giả thuyết bị lấy ý gần như không đứng vững, và bạn đỡ được một cuộc tranh cãi không cần thiết.
Nhờ người ngoài đọc. Một người đọc khách quan, tốt nhất có chuyên môn văn học hoặc pháp lý, cho bạn biết sự giống nhau có thuyết phục với người không phải tác giả hay không.
Lựa chọn sau khi đối chiếu
Nếu sau khi đối chiếu bạn thấy chủ yếu là trùng ý tưởng, cách khôn ngoan thường là viết tiếp, hoàn thành và công bố tác phẩm của mình. Hai tác phẩm cùng đề tài có thể cùng tồn tại; độc giả sẽ thấy bạn kể khác.
Nếu đối chiếu cho thấy phần thể hiện bị lấy, bắt đầu bằng trao đổi với nhà xuất bản hoặc ban tổ chức: trình bày bảng đối chiếu, bằng chứng gửi bản thảo, hỏi về quá trình hình thành tác phẩm kia. Nhiều tổ chức có quy trình xử lý khiếu nại đạo văn và muốn giữ uy tín. Tiếp theo có thể là thư yêu cầu chính thức, rồi các con đường pháp lý; với những bước này, luật sư sở hữu trí tuệ đánh giá được vụ việc có đủ cơ sở hay không.
Dù chọn hướng nào, đặt cho mình một giới hạn thời gian và công sức. Theo đuổi một vụ đạo ý mỏng manh trong nhiều năm có thể lấy mất thời gian viết tác phẩm tiếp theo, thứ thật sự làm nên tên tuổi người viết.
Tránh tố công khai khi chưa có đối chiếu chắc chắn. Một bài tố đạo ý không có cơ sở có thể khiến bạn mất uy tín trong giới, và có thể dẫn đến tranh chấp về danh dự, uy tín theo Bộ luật Dân sự 2015.
Ví dụ giả định: kịch bản gửi cuộc thi và bộ phim ngắn
Anh Đạt ở Bắc Ninh (ví dụ giả định) gửi kịch bản phim ngắn về một người thợ sửa đồng hồ dự một cuộc thi kịch bản. Kịch bản không đoạt giải. Một năm sau anh xem một phim ngắn trên mạng cũng về một người thợ sửa đồng hồ.
Anh đọc lại thể lệ cuộc thi, thấy ban tổ chức chỉ được dùng bài dự thi để chấm và trưng bày bài đoạt giải. Anh tìm lại thư nộp bài có tệp đính kèm, rồi xem kỹ phim. Đề tài trùng, nhân vật chính cùng nghề, nhưng câu chuyện, lời thoại và các tình tiết đều khác; chỉ có một cảnh người thợ lắng nghe tiếng tích tắc khá giống, mà cảnh đó lại là hình ảnh quen thuộc của nghề.
Anh kết luận đây là trùng ý tưởng, không có cơ sở để khiếu nại. Anh quay lại sửa kịch bản của mình cho rõ nét riêng hơn, đăng ký quyền tác giả cho bản mới, và từ đó luôn ghi sổ mỗi lần gửi tác phẩm đi. Không phải mọi câu chuyện nghi ngờ đều kết thúc bằng một vụ kiện; nhiều câu chuyện kết thúc bằng một thói quen tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ý tưởng truyện có được đăng ký quyền tác giả không?
Không. Quyền tác giả bảo hộ phần thể hiện cụ thể như câu chữ, nhân vật, tình tiết, không bảo hộ ý tưởng hay cốt truyện ở mức khái quát. Muốn bảo vệ ý tưởng khi trao đổi với đối tác, cách thực tế là thoả thuận bảo mật và nhanh chóng viết thành tác phẩm cụ thể.
Gửi bản thảo qua thư điện tử có đủ làm bằng chứng không?
Thư điện tử có tệp đính kèm, có ngày gửi và người nhận là bằng chứng có ích về việc gửi và thời điểm. Nên giữ nguyên hộp thư, không xoá, và lưu thêm bản xuất của thư. Khi cần, có thể lập vi bằng để ghi nhận nội dung thư.
Đăng ký quyền tác giả trước khi gửi bản thảo có cần thiết không?
Không bắt buộc, quyền tác giả đã phát sinh khi bạn viết xong. Đăng ký giúp có mốc thời gian chính thức và giảm gánh chứng minh nếu có tranh chấp. Với bản thảo bạn đặt nhiều kỳ vọng hoặc gửi cho nhiều nơi, đây là cân nhắc hợp lý.
Nhà xuất bản từ chối bản thảo rồi xuất bản sách cùng đề tài có sai không?
Cùng đề tài thì không sai. Chỉ khi cuốn sách kia lấy phần thể hiện cụ thể từ bản thảo của bạn mới có thể là xâm phạm. Hãy đối chiếu kỹ trước khi kết luận.
Có nên ký thoả thuận bảo mật với nhà xuất bản không?
Nhiều nhà xuất bản không ký thoả thuận bảo mật cho bản thảo gửi tự do vì nhận rất nhiều bản thảo. Với đối tác sản xuất như hãng phim, đơn vị làm nội dung, việc đề nghị ký phổ biến hơn. Hỏi không mất gì; nếu họ từ chối, bạn cân nhắc mức độ chia sẻ.
