Một bài hát bạn tự viết, tự hát, tự thu có ít nhất hai lớp quyền: quyền tác giả đối với bài hát (nhạc và lời), và quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn của bạn cùng bản ghi âm do bạn đầu tư làm ra. Hai lớp này đăng ký riêng: quyền tác giả cho tác phẩm âm nhạc, quyền liên quan cho cuộc biểu diễn hoặc bản ghi âm, ghi hình. Cả hai đều nộp cho Cục Bản quyền tác giả, đều tự nguyện, và giấy chứng nhận của cả hai đều có tác dụng giảm gánh chứng minh khi tranh chấp.
Nhiều người làm nhạc độc lập chỉ đăng ký bài hát rồi nghĩ thế là đủ. Khi bản thu bị người khác tải lên và nhận quyền trên nền tảng, họ mới thấy thứ đang bị dùng là bản ghi âm chứ không chỉ bài hát, và người đứng ra bảo vệ bản ghi phải là nhà sản xuất bản ghi. Bài này nói về thủ tục và cách chọn: đăng ký gì, ai đứng tên, khi nào đáng làm.
Quyền liên quan là của ai trong một bản thu tự làm
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ quyền liên quan cho người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, tổ chức phát sóng. Với người làm nhạc độc lập, hai chủ thể đầu là chuyện của bạn. Người biểu diễn là người hát, người chơi nhạc cụ trong bản thu. Nhà sản xuất bản ghi là người, hoặc tổ chức, chủ động đầu tư tài chính, cơ sở vật chất để ghi âm lần đầu cuộc biểu diễn đó.
Nếu bạn tự hát, tự thuê phòng thu, tự trả tiền hoà âm, thì bạn vừa là người biểu diễn vừa là nhà sản xuất bản ghi. Nếu một hãng hay một nhà đầu tư bỏ tiền làm bản thu, họ là nhà sản xuất và bạn là người biểu diễn; quan hệ giữa hai bên do hợp đồng quyết định. Nếu bạn thuê nhạc công chơi phần guitar, họ cũng là người biểu diễn với phần của mình, và việc bạn được khai thác phần đó thế nào nên có thoả thuận bằng văn bản.
Người phối khí, người hoà âm phối khí thì sao? Bản phối có tính sáng tạo có thể là một tác phẩm phái sinh thuộc phạm vi quyền tác giả, không phải quyền liên quan. Đó là lý do một bản thu có thể có nhiều người cần được nhắc tên trong hồ sơ, và cũng là lý do nên làm rõ bằng văn bản trước khi phát hành.
Đăng ký gì, ai đứng tên
Bảng dưới giúp bạn hình dung hồ sơ nào thuộc về ai trong các mô hình làm nhạc phổ biến. Đây là nguyên lý chung; mô hình của bạn có thể khác tuỳ hợp đồng.
| Mô hình | Quyền tác giả bài hát | Quyền liên quan của người biểu diễn | Quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi |
|---|---|---|---|
| Tự viết, tự hát, tự bỏ tiền thu | Bạn | Bạn | Bạn |
| Tự viết, tự hát, nhà đầu tư bỏ tiền thu | Bạn | Bạn, khai thác theo hợp đồng | Nhà đầu tư |
| Viết cho ca sĩ khác hát, ca sĩ tự thu | Bạn hoặc người mua quyền theo hợp đồng | Ca sĩ | Ca sĩ hoặc người ca sĩ thuê |
| Ban nhạc cùng viết, cùng chơi, chung tiền thu | Các đồng tác giả theo đóng góp | Từng thành viên với phần biểu diễn | Các thành viên cùng góp, hoặc pháp nhân của ban |
| Hát bài của người khác, tự thu, có giấy phép | Tác giả bài gốc | Bạn | Bạn |
Dòng cuối là chỗ hay nhầm: bạn có thể đăng ký quyền liên quan cho bản thu bài hát của người khác nếu bản thu đó hợp pháp, nhưng giấy chứng nhận quyền liên quan không cho bạn bất kỳ quyền nào với bài hát gốc. Muốn phát hành bản thu đó, bạn vẫn cần sự cho phép theo quy định về quyền tác giả.
Hồ sơ đăng ký quyền liên quan khác hồ sơ bài hát ở đâu
Bộ hồ sơ nhìn chung tương tự hồ sơ quyền tác giả: tờ khai, bản định hình đối tượng đăng ký, giấy tờ chứng minh quyền nộp, văn bản đồng ý khi cần. Những điểm khác cần để ý:
- Tờ khai dùng mẫu dành cho quyền liên quan, không dùng mẫu quyền tác giả; lấy mẫu đang áp dụng ngay trước khi điền.
- Đối tượng nộp là bản ghi âm, ghi hình cụ thể hoặc bản định hình cuộc biểu diễn, dạng tệp hoặc vật mang tin theo hướng dẫn của nơi nộp.
- Cần thông tin về tác phẩm được biểu diễn: tên bài, tác giả, và tình trạng xin phép nếu không phải bài của chính bạn.
- Nếu người nộp là nhà sản xuất bản ghi nhưng không phải người biểu diễn, nên có hợp đồng hoặc văn bản thể hiện quan hệ với người biểu diễn.
- Nếu bản thu có nhiều người biểu diễn, hồ sơ cần thể hiện họ là ai và sự đồng ý tương ứng khi một người đứng ra nộp.
- Ngày định hình, tức ngày bản thu hoàn thành, và ngày công bố nếu đã phát hành.
Phí, lệ phí theo biểu phí hiện hành. Nếu bạn định đăng ký cả quyền tác giả cho bài hát và quyền liên quan cho bản thu, hỏi nơi nộp có thể chuẩn bị song song thế nào để thông tin hai hồ sơ khớp nhau, nhất là tên bài và tên người.
Khi nào đáng đăng ký bản thu
Khi bạn bỏ tiền thật làm bản thu. Bản thu phòng thu có hoà âm, master là khoản đầu tư; đây là tài sản bạn có thể cấp phép cho phim, quảng cáo, trò chơi. Người mua giấy phép thường muốn biết ai là nhà sản xuất bản ghi.
Khi bạn phát hành qua nhà phân phối số. Bạn sẽ khai mình là chủ sở hữu bản ghi trên hệ thống của nhà phân phối. Nếu có ai đó nhận quyền bản thu của bạn trên nền tảng, giấy chứng nhận quyền liên quan là thứ dễ đưa ra nhất.
Khi bản thu có nhiều người tham gia. Hồ sơ đăng ký buộc mọi người nói rõ với nhau ai giữ gì, từ trước khi có tiền và có tranh cãi.
Khi bạn định bán hoặc góp bản thu vào một công ty. Bên mua, bên nhận góp vốn sẽ hỏi giấy tờ; có giấy, giao dịch nhanh hơn.
Khi chưa cần lắm. Bản demo thu bằng điện thoại để gửi cho ca sĩ thường chưa đáng đăng ký quyền liên quan; với giai đoạn này, giữ tệp có ngày và đăng ký bài hát là đủ.
Đăng ký rồi vẫn phải giữ những gì
Giấy chứng nhận quyền liên quan ghi nhận một bản thu cụ thể. Nếu sau này bạn ra bản phối mới, bản thu lại, bản mộc, mỗi bản là một bản ghi khác. Đăng ký bản nào là tuỳ giá trị của nó; nhưng dù không đăng ký, hãy giữ dự án âm thanh nhiều rãnh, tệp master và hoá đơn, hợp đồng thuê phòng thu cho từng bản. Đây là bằng chứng bạn là nhà sản xuất của bản ghi đó.
Giữ cả hợp đồng hoặc tin nhắn với nhạc công, người hát bè, người hoà âm. Một nhạc công được trả tiền công một buổi thu thường hiểu rằng phần chơi của mình được dùng trong bản thu, nhưng không có văn bản thì phạm vi đó chỉ là cách hiểu. Một tờ thoả thuận ngắn ghi rằng họ đồng ý cho bạn ghi âm, phát hành, khai thác phần biểu diễn trong bản thu cụ thể, cùng thù lao đã nhận, giúp bạn yên tâm khi bản thu bắt đầu có tiền.
Cuối cùng, ghi chép đúng siêu dữ liệu khi phát hành: tên người biểu diễn, nhà sản xuất, tác giả bài hát. Những thông tin này đi theo bản thu trên các nền tảng và là cơ sở để chia tiền; sai từ đầu thì sửa rất mệt.
Những nhầm lẫn hay gặp về quyền liên quan
Nhầm bản thu với bài hát. Người ta hay nói “bản quyền bài hát” cho mọi thứ. Thực tế một bản thu bị tải lại trái phép xâm phạm cả quyền tác giả của người viết bài lẫn quyền liên quan của người hát và nhà sản xuất bản ghi; mỗi bên có tư cách riêng để lên tiếng.
Nghĩ rằng người sở hữu phòng thu là nhà sản xuất. Nhà sản xuất bản ghi là người đầu tư, tổ chức việc ghi âm lần đầu, không phải người sở hữu thiết bị. Cho thuê phòng thu, kỹ thuật viên thu âm làm công không tự nhiên trở thành nhà sản xuất.
Tưởng quyền liên quan chỉ dành cho hãng đĩa. Người làm nhạc tự bỏ tiền thu là nhà sản xuất bản ghi của chính mình, dù không có công ty.
Nghĩ đăng ký bản thu là bảo vệ luôn cả bài hát. Hai giấy chứng nhận ghi nhận hai đối tượng khác nhau. Bản thu được đăng ký không làm bạn thành tác giả bài hát nếu bài là của người khác.
Bỏ quên người biểu diễn phụ. Người hát bè, nhạc công, người chơi một đoạn solo đều là người biểu diễn với phần của mình. Thiếu thoả thuận với họ là lỗ hổng mà bên mua giấy phép sẽ hỏi tới.
Ví dụ giả định: bản thu trong phòng ngủ ở Biên Hoà
Linh, một ca sĩ trẻ ở Biên Hoà, Đồng Nai (ví dụ giả định), tự viết một bài, tự thu giọng tại phòng thu nhỏ của một người bạn, thuê một nhạc công guitar chơi một buổi, rồi tự trả tiền hoà âm và master. Bài phát hành qua một nhà phân phối số và bắt đầu được nghe nhiều.
Linh đăng ký quyền tác giả cho bài hát đứng tên mình là tác giả. Với bản thu, Linh là người biểu diễn phần hát và là nhà sản xuất bản ghi vì đã bỏ tiền làm toàn bộ; nhạc công guitar là người biểu diễn phần guitar. Trước khi nộp hồ sơ quyền liên quan, Linh nhắn nhạc công xin ký một văn bản ngắn xác nhận đã nhận thù lao buổi thu và đồng ý cho Linh khai thác phần biểu diễn trong bản thu này. Người bạn có phòng thu không đầu tư tiền, chỉ cho thuê chỗ, nên không phải nhà sản xuất bản ghi.
Ba tháng sau, một kênh lạ tải bản thu lên và gắn nhận quyền. Linh có giấy chứng nhận cho bài hát, giấy chứng nhận quyền liên quan cho bản thu, và văn bản của nhạc công. Hồ sơ phản hồi gửi cho nền tảng gọn trong một buổi tối.
Câu hỏi thường gặp
Đã đăng ký quyền tác giả cho bài hát thì có cần đăng ký thêm quyền liên quan không?
Không bắt buộc. Quyền liên quan phát sinh khi cuộc biểu diễn, bản ghi được định hình, không phụ thuộc đăng ký. Đăng ký thêm chỉ hữu ích khi bản thu có giá trị khai thác, có nhiều người tham gia, hoặc bạn lường trước khả năng tranh chấp về bản thu.
Một hồ sơ có đăng ký cả bài hát và bản thu được không?
Hai đối tượng thuộc hai loại quyền khác nhau nên thường là hai hồ sơ với hai mẫu tờ khai. Hỏi nơi nộp về cách chuẩn bị song song cho khớp thông tin. Đừng gộp vào một tờ khai quyền tác giả rồi ghi thêm bản thu, vì giấy cấp ra sẽ không phản ánh đúng.
Video ca nhạc có đăng ký quyền liên quan được không?
Bản ghi hình có thể là đối tượng của quyền liên quan với nhà sản xuất bản ghi hình. Nếu video có kịch bản, dựng có tính sáng tạo, phần đó có thể còn là tác phẩm điện ảnh thuộc quyền tác giả. Mô tả rõ thứ bạn muốn đăng ký và hỏi nơi nộp loại hồ sơ phù hợp.
Hát cover bài người khác rồi tự thu, đăng ký quyền liên quan có giúp hợp pháp hoá không?
Không. Giấy chứng nhận quyền liên quan ghi nhận bạn với cuộc biểu diễn và bản ghi, không thay cho việc xin phép tác giả bài gốc. Nếu chưa có phép sử dụng bài hát theo đúng phạm vi, việc phát hành bản cover vẫn có thể xâm phạm quyền tác giả.
Nhạc công chơi thuê một buổi có quyền gì với bản thu?
Nhạc công là người biểu diễn và có quyền liên quan với phần biểu diễn của mình. Thù lao một buổi thường gắn với việc cho phép ghi âm và khai thác, nhưng phạm vi nên được ghi thành văn bản. Có văn bản, bạn tránh được tranh cãi khi bản thu được cấp phép cho quảng cáo hay phim.
