Trước khi bấm đồng ý hợp đồng tác giả của một app đọc truyện, bạn cần đọc kỹ năm điều khoản: độc quyền áp dụng cho cái gì và ở đâu, kéo dài bao lâu và có tự gia hạn không, nền tảng được làm gì ngoài việc đăng chữ (audio, chuyển thể, dịch), nền tảng có được sửa truyện của bạn không, và làm sao để chấm dứt, lấy truyện về. Phần chia doanh thu thường được chú ý nhất, nhưng năm điều khoản trên mới quyết định bạn còn lại gì với truyện của mình sau vài năm.
Bài này viết cho người viết truyện mạng đang được một nền tảng mời ký hợp đồng, hoặc đang cân nhắc chuyển truyện sang chế độ ký kết. Bài không nói về nền tảng cụ thể nào; điều khoản thay đổi theo từng nơi và từng thời điểm. Những gì bạn có ở đây là cách đọc, câu cần hỏi, và các dấu hiệu nên dừng lại hỏi luật sư.
Hợp đồng tác giả trên nền tảng là loại hợp đồng gì
Khi bạn đăng truyện lên một nền tảng mà không ký gì thêm, quan hệ giữa hai bên thường nằm trong điều khoản sử dụng chung: bạn cho phép nền tảng hiển thị truyện, còn quyền tác giả vẫn của bạn. Khi nền tảng mời “ký kết”, “ký độc quyền” hay “trở thành tác giả hợp đồng”, đó là một hợp đồng riêng, và nó có thể thuộc một trong hai loại mà Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) phân biệt: hợp đồng sử dụng quyền tác giả, tức cấp phép, hoặc hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả.
Phân biệt hai loại này là việc đầu tiên. Cấp phép thì bạn vẫn là chủ sở hữu, nền tảng được dùng trong phạm vi đã thoả thuận. Chuyển nhượng thì quyền tài sản chuyển sang nền tảng, bạn chỉ còn là tác giả với các quyền nhân thân. Có hợp đồng không dùng chữ “chuyển nhượng” nhưng câu chữ lại trao cho nền tảng “toàn bộ quyền tài sản, vĩnh viễn, trên toàn thế giới” — về thực chất gần như bán đứt.
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên tự do thoả thuận, nên luật không chặn bạn ký một hợp đồng bất lợi. Nó chỉ bảo đảm những gì không ai lấy được của bạn: quyền đứng tên, quyền đặt tên tác phẩm, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm không cho người khác xuyên tạc. Phần còn lại phụ thuộc vào chữ bạn ký.
Năm điều khoản và câu cần tự hỏi khi đọc
Mang hợp đồng ra, tìm năm nhóm điều khoản dưới đây, gạch chân và tự trả lời cột giữa. Nếu không trả lời được từ câu chữ, đó là chỗ phải hỏi lại nền tảng bằng văn bản.
| Nhóm điều khoản | Câu cần trả lời được | Dấu hiệu nên dừng lại |
|---|---|---|
| Phạm vi độc quyền | Độc quyền đăng chữ trên mạng, hay cả bản in, audio, chuyển thể; chỉ truyện này hay cả truyện bạn viết sau | Độc quyền với “mọi tác phẩm của tác giả trong thời gian hợp đồng” |
| Thời hạn và gia hạn | Bao nhiêu năm, tính từ đâu, có tự gia hạn không, muốn không gia hạn thì báo trước thế nào | Vĩnh viễn, hoặc tự gia hạn mà không có cách thoát rõ ràng |
| Quyền phái sinh | Nền tảng được làm audio, truyện tranh, phim, bản dịch không; nếu được thì bạn nhận gì | Nền tảng có toàn quyền chuyển thể mà không nêu phần của tác giả |
| Quyền chỉnh sửa | Nền tảng được sửa câu chữ, đổi tên truyện, đổi tên nhân vật không; có cần bạn đồng ý | Nền tảng “có quyền chỉnh sửa nội dung theo nhu cầu kinh doanh” |
| Chấm dứt | Khi chấm dứt, quyền quay về bạn từ lúc nào; truyện đã đăng có bị gỡ; phần đã chuyển thể xử lý ra sao | Không có điều khoản chấm dứt từ phía tác giả, hoặc phạt nặng khi tác giả rút |
Không phải dấu hiệu nào ở cột phải cũng có nghĩa là hợp đồng xấu; đôi khi nền tảng có lý do kinh doanh chính đáng. Nhưng mỗi dấu hiệu là một chỗ bạn cần hiểu rõ mình đang đổi cái gì lấy cái gì trước khi ký.
Quyền làm audio, chuyển thể, dịch: phần giá trị nhất hay bị cho đi
Một bộ truyện có độc giả là tài sản có thể đi xa hơn màn hình đọc chữ: thành truyện audio, truyện tranh, phim, bản dịch ra tiếng nước ngoài, sách in. Mỗi hình thức là một quyền tài sản riêng mà luật trao cho chủ sở hữu, như quyền làm tác phẩm phái sinh, quyền sao chép, quyền phân phối. Trong nhiều hợp đồng, những quyền này được gộp vào một câu ngắn ở cuối điều khoản phạm vi.
Hỏi nền tảng ba câu. Một: nền tảng tự làm hay được cấp lại cho bên khác làm. Hai: nếu làm, tác giả được chia gì, theo cách tính nào, có được duyệt kịch bản chuyển thể hay ít nhất được thông báo không. Ba: nếu sau một thời gian nền tảng không làm, quyền đó có quay về bạn không. Câu thứ ba quan trọng vì một bộ truyện có thể nằm im trong tay nền tảng nhiều năm, trong khi bạn có một bên khác muốn làm phim.
Nếu bạn chỉ muốn cho nền tảng quyền đăng chữ, hãy đề nghị viết rõ điều đó và liệt kê các quyền giữ lại. Nhiều nền tảng có mẫu hợp đồng cứng nhưng vẫn thương lượng với tác giả có lượng đọc tốt; nếu không thương lượng được, ít nhất bạn biết mình đang cho đi những gì.
Quyền sửa truyện, đổi tên và ghi tên tác giả
Quyền đứng tên không bán được. Hợp đồng có thể cho nền tảng khai thác truyện, nhưng tên tác giả hoặc bút danh của bạn vẫn phải được ghi theo cách hai bên thống nhất. Điều khoản kiểu tác giả “từ bỏ quyền đứng tên” không phù hợp với nguyên lý quyền nhân thân của luật.
Biên tập khác với xuyên tạc. Sửa lỗi chính tả, chuẩn hoá trình bày là việc biên tập bình thường. Cắt bỏ chương, đổi kết truyện, thêm tình tiết làm sai lệch nội dung mà không hỏi bạn có thể xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Hợp đồng nên ghi rõ mức sửa nào cần bạn đồng ý.
Đổi tên truyện cần thoả thuận. Đặt tên cho tác phẩm là quyền của tác giả. Nền tảng muốn đổi tên vì lý do thị trường thì nên được ghi thành điều khoản cần sự đồng ý của bạn, không phải quyền đơn phương.
Bút danh là lựa chọn của bạn. Nếu bạn dùng bút danh, hợp đồng nên giữ bút danh đó trên mọi hình thức khai thác. Thông tin danh tính thật của bạn trong hợp đồng thuộc diện bảo mật.
Chia doanh thu: đọc phần con số cho đúng
Bài không bàn tỷ lệ bao nhiêu là hợp lý, vì mỗi nền tảng một mô hình. Điều bạn cần làm là hiểu đúng con số mình đang được hứa:
- Tỷ lệ tính trên doanh thu gộp hay doanh thu sau khi trừ phí kênh thanh toán, phí cửa hàng ứng dụng, thuế.
- Doanh thu từ chương trả phí, từ quảng cáo, từ gói đọc không giới hạn được tính riêng hay gộp, chia thế nào.
- Có mức tối thiểu để được thanh toán không, kỳ thanh toán là bao lâu.
- Bạn được xem số liệu chi tiết ở đâu: lượt đọc, lượt mua, doanh thu theo chương.
- Có quyền yêu cầu đối chiếu số liệu khi nghi ngờ không.
- Tiền thưởng chuyên cần, thưởng cập nhật đều có điều kiện gì, mất điều kiện thì có bị trừ ngược không.
- Thuế thu nhập cá nhân do ai khấu trừ, bạn nhận chứng từ khấu trừ ra sao — hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nếu chưa rõ nghĩa vụ của mình.
Một điều khoản minh bạch số liệu tốt đáng giá hơn một tỷ lệ cao nhưng không kiểm được.
Chấm dứt hợp đồng và lấy truyện về: kiểm trước khi ký
Đọc điều khoản chấm dứt như thể một ngày nào đó bạn sẽ muốn rời đi. Nếu đến ngày đó mới đọc thì đã muộn.
- Tìm các trường hợp bạn được chấm dứt: hết hạn, nền tảng vi phạm nghĩa vụ thanh toán, nền tảng ngừng hoạt động, hai bên thoả thuận.
- Xem thời hạn báo trước và hình thức báo: văn bản, thư điện tử, qua hệ thống.
- Xem điều gì xảy ra với truyện đã đăng: bị gỡ, hay nền tảng được tiếp tục hiển thị những chương đã có.
- Xem số phận các bản phái sinh đã làm trong thời gian hợp đồng, như truyện audio hay bản dịch: tiếp tục khai thác, chia tiền tiếp, hay dừng.
- Xem có khoản phạt, bồi hoàn tiền thưởng khi bạn chấm dứt trước hạn không.
- Xem điều khoản ngăn bạn đăng truyện ở nơi khác sau khi chấm dứt, nếu có, kéo dài bao lâu.
Nếu điều khoản chấm dứt chỉ có từ phía nền tảng, đó là chỗ nên thương lượng hoặc ít nhất hỏi luật sư trước khi ký, nhất là với truyện dài bạn đặt nhiều kỳ vọng.
Ví dụ giả định: chị Hà và lời mời ký độc quyền
Chị Hà viết truyện mạng (ví dụ giả định), đang đăng một bộ ngôn tình dài kỳ được khá nhiều người theo dõi trên một nền tảng. Nền tảng mời chị ký hợp đồng độc quyền kèm tiền thưởng ký kết. Đọc kỹ, chị thấy ba điều: độc quyền áp dụng cho “mọi tác phẩm tác giả sáng tác trong thời hạn hợp đồng”; nền tảng có quyền “khai thác dưới mọi hình thức hiện có và sẽ có”; hợp đồng tự gia hạn nếu không bên nào báo chấm dứt trong một khoảng thời gian ngắn trước ngày hết hạn.
Chị gửi nền tảng văn bản đề nghị ba sửa đổi: độc quyền chỉ với bộ truyện đang đăng; quyền làm audio và chuyển thể tách thành thoả thuận riêng khi có dự án cụ thể; tự gia hạn phải có thông báo nhắc trước. Nền tảng đồng ý hai điểm đầu, giữ điểm thứ ba nhưng kéo dài thời gian báo trước. Chị ghi ngày cần báo vào lịch, lưu hợp đồng cùng thư từ thương lượng.
Chị cũng đăng ký quyền tác giả cho phần truyện đã hoàn thành trước khi ký. Không phải vì nghi ngờ nền tảng, mà vì một bộ truyện sắp được khai thác thương mại nên có chứng cứ rõ ràng về tác giả và thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Ký độc quyền với nền tảng rồi, có còn đăng truyện lên trang cá nhân được không?
Tuỳ phạm vi độc quyền trong hợp đồng. Nếu độc quyền bao gồm đăng tải trực tuyến, việc tự đăng ở nơi khác có thể vi phạm hợp đồng dù bạn là tác giả. Một số nền tảng cho phép đăng vài chương giới thiệu; điều này cần được ghi rõ bằng văn bản.
Hợp đồng chỉ là bấm đồng ý trên app có giá trị không?
Hợp đồng giao kết bằng phương tiện điện tử có thể có giá trị như văn bản theo pháp luật về giao dịch điện tử. Vì thế bấm đồng ý không phải là thủ tục cho có. Lưu lại bản hợp đồng tại thời điểm bạn đồng ý, vì nội dung trên app có thể thay đổi sau đó.
Nền tảng đổi điều khoản giữa chừng thì sao?
Hợp đồng đã ký không tự thay đổi khi một bên muốn. Nếu nền tảng gửi điều khoản mới và yêu cầu bạn đồng ý, bạn có quyền đọc kỹ và không đồng ý. Hỏi rõ hệ quả của việc không đồng ý, giữ lại cả bản cũ lẫn bản mới, và hỏi luật sư nếu thay đổi lớn.
Truyện ký độc quyền rồi có đăng ký quyền tác giả được không?
Được, nếu bạn vẫn là chủ sở hữu, tức hợp đồng là cấp phép. Nếu hợp đồng thực chất chuyển nhượng quyền tài sản, chủ sở hữu là nền tảng và việc đăng ký sẽ khác. Đọc lại hợp đồng hoặc hỏi Cục Bản quyền tác giả về cách khai.
Có nên nhờ luật sư đọc hợp đồng nền tảng không?
Với truyện bạn coi là tài sản lâu dài, có tiền thưởng ký kết hoặc có điều khoản chuyển thể, một buổi luật sư đọc hợp đồng là đáng. Mang theo câu hỏi cụ thể từ bảng năm điều khoản trong bài để buổi làm việc ngắn và hiệu quả.
