Khi bạn viết nhạc quảng cáo hay nhạc hiệu theo hợp đồng với một nhãn hàng, theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, bên giao việc thường trở thành chủ sở hữu quyền tài sản của bài, trừ khi hai bên thoả thuận khác; bạn vẫn là tác giả. Vì mặc định nghiêng về phía bên đặt hàng, mọi thứ người viết nhạc muốn giữ lại (bản demo bị loại, quyền dùng lại giai điệu, quyền đưa vào hồ sơ năng lực) đều phải được viết ra trước khi giao bài.
Tình huống của chị Thảo, một người viết nhạc tự do ở Thành phố Hồ Chí Minh (ví dụ giả định): một agency đặt chị viết một đoạn nhạc hiệu ba mươi giây cho chuỗi cửa hàng của khách, kèm hai phương án dự phòng. Agency gửi một bản hợp đồng mẫu một trang. Bài này đi qua từng chỗ chị Thảo nên hỏi lại trước khi ký.
Tác phẩm đặt hàng: tác giả và chủ sở hữu tách ra làm hai
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) phân biệt tác giả, người trực tiếp sáng tạo, với chủ sở hữu quyền tác giả, người nắm các quyền tài sản. Khi một tổ chức hay cá nhân giao kết hợp đồng với tác giả để sáng tạo tác phẩm, theo nguyên lý của luật, bên giao việc là chủ sở hữu, trừ khi có thoả thuận khác. Chị Thảo luôn là tác giả và giữ các quyền nhân thân không chuyển giao được; còn quyền khai thác đoạn nhạc hiệu, nếu hợp đồng không nói gì thêm, nhiều khả năng thuộc về bên đặt hàng.
Chuỗi quan hệ trong ngành quảng cáo còn rắc rối hơn: nhãn hàng thuê agency, agency thuê chị Thảo. Hợp đồng chị ký là với agency, nên quyền đi từ chị sang agency, rồi agency chuyển tiếp cho nhãn hàng theo hợp đồng của họ. Chị không cần đọc hợp đồng giữa agency và nhãn hàng, nhưng nên hỏi: quyền cuối cùng thuộc về ai, và họ dự định dùng nhạc ở đâu. Câu trả lời quyết định giá và phạm vi chị nên đồng ý.
Bản demo bị loại, đoạn nhạc thử: chỗ người viết hay mất trắng
Mỗi lần nhận đặt hàng nhạc quảng cáo, người viết thường gửi hai đến bốn phương án, khách chọn một. Hợp đồng mẫu của bên đặt hàng hay viết một câu chung "mọi sản phẩm phát sinh trong quá trình thực hiện thuộc về bên A". Câu đó có thể kéo theo cả các phương án bị loại. Những điều chị Thảo nên viết rõ:
- Chỉ phương án được chọn và nghiệm thu mới chuyển quyền; các phương án bị loại vẫn thuộc về tác giả.
- Bên đặt hàng không được dùng phương án bị loại, kể cả dùng một phần giai điệu, cho chiến dịch khác.
- Các ý tưởng giai điệu tác giả đã có từ trước, nếu đưa vào bài, được nêu rõ là tác phẩm có sẵn và chỉ cấp phép dùng trong phạm vi chiến dịch này.
- Tệp dự án phần mềm làm nhạc, các rãnh âm riêng lẻ có giao hay không; giao thì giao ở dạng nào, có tính thêm phí không.
- Bên đặt hàng muốn chỉnh sửa (cắt ngắn, đổi nhạc cụ, làm bản dài) thì do ai làm, tác giả có được góp ý không.
Lý do của mục thứ ba: người viết nhạc thường có một kho ý tưởng giai điệu. Đưa một ý tưởng hay vào bản đặt hàng mà không ghi chú, sau này dùng lại cho bài riêng có thể bị bên đặt hàng xem là dùng tác phẩm của họ.
Phạm vi khai thác: cùng một đoạn nhạc, giá trị khác hẳn
Một đoạn nhạc hiệu dùng một mùa trong quảng cáo trên mạng xã hội khác hẳn đoạn nhạc trở thành âm thanh nhận diện thương hiệu suốt nhiều năm. Hợp đồng nên mô tả phạm vi, và giá nên đi theo phạm vi.
| Yếu tố phạm vi | Hẹp | Rộng |
|---|---|---|
| Thời gian | Một chiến dịch, vài tháng | Không thời hạn, chuyển nhượng hẳn |
| Phương tiện | Chỉ video trên mạng xã hội | Truyền hình, phát thanh, cửa hàng, tổng đài, ứng dụng |
| Lãnh thổ | Việt Nam | Toàn cầu |
| Độc quyền | Không độc quyền, tác giả được dùng giai điệu vào việc khác | Độc quyền tuyệt đối với giai điệu |
| Tác phẩm phái sinh | Không được làm bản phối khác | Được làm bản dài, bản phối theo mùa, bản cho từng thị trường |
Nếu bên đặt hàng muốn mọi thứ ở cột phải, đó là chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản và giá phải phản ánh điều đó. Nếu ngân sách chỉ đủ cho cột trái, hãy viết đúng cột trái. Đừng để một mức phí của cột trái đi kèm câu chữ của cột phải.
Người hát, người chơi nhạc và giọng đọc trong bản thu quảng cáo
Ca sĩ thu bản demo. Nhiều người viết nhạc nhờ bạn bè hát bản demo cho khách nghe. Nếu bản demo ấy bỗng được chọn dùng luôn làm bản phát sóng, giọng hát đó là cuộc biểu diễn có quyền liên quan của người hát. Cần văn bản đồng ý của họ, và thù lao cho họ, trước khi bàn giao.
Nhạc công thuê theo buổi. Người chơi đàn, chơi trống trong bản thu cũng là người biểu diễn. Một tờ xác nhận ngắn ghi rõ họ đồng ý cho bản thu được dùng trong chiến dịch, đã nhận thù lao, là đủ để bạn giao bản thu sạch cho bên đặt hàng.
Giọng đọc khẩu hiệu. Giọng đọc lồng trên nhạc thường do bên đặt hàng thuê riêng, nhưng nếu bạn là người thuê thì trách nhiệm xin phép thuộc về bạn. Ghi rõ trong hợp đồng ai lo phần này.
Âm thanh lấy từ thư viện. Nếu dùng đoạn âm thanh, vòng nhịp từ thư viện mua giấy phép, kiểm xem giấy phép thư viện có cho dùng trong quảng cáo và cho chuyển tiếp cho khách không. Có thư viện chỉ cho người mua giấy phép dùng, không cho bàn giao dạng tách rời.
Khi khách gửi kèm một bài nổi tiếng và bảo “làm giống thế này”
Brief nhạc quảng cáo hay đi kèm một bài tham khảo. Khách muốn đúng cái cảm giác đó: nhịp vui, tiếng huýt sáo, điệp khúc dễ nhớ. Rủi ro bắt đầu khi "cảm giác giống" trượt thành "giai điệu giống". Quyền tác giả không bảo vệ thể loại, nhịp độ hay cảm xúc chung, nhưng bảo vệ cách thể hiện cụ thể: chuỗi nốt của câu nhạc, vòng hoà âm đặc trưng, đoạn móc dễ nhận ra. Một đoạn nhạc hiệu ba mươi giây bám sát câu móc của bài tham khảo có thể bị xem là sao chép, dù đã đổi nhạc cụ.
Người chịu rủi ro đầu tiên lại là người viết nhạc. Hợp đồng mẫu của bên đặt hàng gần như luôn có câu bảo đảm "bên B cam kết tác phẩm là sáng tạo độc lập, không vi phạm quyền của bên thứ ba và chịu mọi trách nhiệm phát sinh". Khi chủ bài gốc lên tiếng, agency sẽ chỉ vào câu đó. Vì vậy, chị Thảo nên giữ email brief có bài tham khảo, ghi lại các lần khách yêu cầu chỉnh cho giống hơn, và từ chối bằng văn bản khi yêu cầu vượt ngưỡng.
Cách làm nghề an toàn là phân tích bài tham khảo ra các yếu tố chung (tốc độ, nhạc cụ, cấu trúc câu hỏi đáp) và viết giai điệu mới hoàn toàn trên nền đó. Nếu khách thật sự muốn dùng bài gốc, việc đó là xin giấy phép sử dụng bài gốc từ chủ sở hữu, không phải đặt một bản nhái.
Điều khoản bảo đảm, bồi thường và nghiệm thu: đọc kỹ ba chỗ này
Bảo đảm của tác giả nên có giới hạn. Bạn bảo đảm phần mình sáng tác là của mình. Bạn không nên bảo đảm cho những thứ bên đặt hàng đưa vào: lời khẩu hiệu do họ viết, bài tham khảo họ yêu cầu bám theo, đoạn âm thanh họ cung cấp. Ghi rõ phạm vi bảo đảm đi theo phần việc của mỗi bên.
Bồi thường không nên vô hạn. Câu "chịu mọi thiệt hại phát sinh" có thể vượt xa số tiền bạn nhận. Thương lượng mức trần bồi thường gắn với giá trị hợp đồng là đề nghị bình thường trong giao dịch, nhiều agency chấp nhận khi được hỏi.
Nghiệm thu là mốc chuyển quyền. Quyền chỉ nên chuyển khi bên đặt hàng nghiệm thu và thanh toán đủ. Nếu dự án bị huỷ giữa chừng, các bản đã làm vẫn thuộc về tác giả, trừ khi có thoả thuận trả phí cho phần việc đã làm.
Số lần sửa. Ghi số vòng chỉnh sửa nằm trong phí. Không có câu này, một đoạn nhạc ba mươi giây có thể kéo dài qua mười lăm vòng góp ý.
Tên tác giả trong quảng cáo và quyền đưa vào hồ sơ năng lực
Quảng cáo ba mươi giây không có chỗ cho dòng chữ ghi tên nhạc sĩ, và đó là thực tế của nghề. Nhưng quyền đứng tên tác giả là quyền nhân thân, không chuyển giao được. Cách hai bên thường dung hoà là thoả thuận cách nêu tên phù hợp: tên tác giả có trong hồ sơ dự án, trong thông tin khi đăng ký quyền tác giả, và tác giả được nhắc mình là người viết khi giới thiệu năng lực. Viết rõ điều này vào hợp đồng để agency không bất ngờ khi thấy chị Thảo đăng một đoạn ngắn lên trang cá nhân.
Về hồ sơ năng lực, bên đặt hàng hay lo bị lộ chiến dịch trước ngày ra mắt. Câu hợp lý là: tác giả được đưa sản phẩm vào hồ sơ năng lực sau khi chiến dịch đã công bố, dưới dạng đoạn ngắn, không dùng cho mục đích thương mại khác. Nếu nhãn hàng yêu cầu bảo mật tuyệt đối, đó là một yêu cầu có thể được tính vào phí.
Phần tiền: hợp đồng nên tách phí sáng tác, phí chuyển nhượng hoặc cấp phép, và phí bản thu nếu chị Thảo tự sản xuất bản thu. Cách tách này giúp tính thuế thu nhập cá nhân đúng nhóm thu nhập theo nguyên lý của luật thuế; chi tiết hỏi kế toán của bên trả tiền.
Trình tự nhận một đơn nhạc hiệu cho gọn
Một quy trình ngắn giúp người viết nhạc tự do vừa làm việc nhanh vừa giữ được quyền của mình:
- Nhận bản mô tả yêu cầu bằng văn bản: thời lượng, cảm xúc, nơi dùng, thời gian dùng.
- Báo phí theo phạm vi, ghi rõ phương án bị loại thuộc tác giả.
- Ký hợp đồng trước khi gửi bản demo đầu tiên, hoặc ít nhất có email xác nhận các điều khoản chính.
- Gửi bản demo dạng nghe thử chất lượng thấp, có ngày giờ; giữ bản gốc.
- Sau nghiệm thu, giao bản hoàn chỉnh kèm biên bản giao nhận, liệt kê tệp đã giao.
- Lưu hồ sơ dự án: yêu cầu, các phiên bản, email phản hồi, hợp đồng, biên bản.
Với đơn hàng lớn hoặc khách nước ngoài, nhờ luật sư sở hữu trí tuệ đọc hợp đồng trước khi ký; chi phí đó nhỏ so với một nhạc hiệu dùng mười năm.
Câu hỏi thường gặp
Viết nhạc hiệu theo đơn đặt hàng thì nhạc sĩ còn là tác giả không?
Còn. Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, người trực tiếp sáng tạo luôn là tác giả và giữ các quyền nhân thân như đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn. Điều thay đổi là quyền tài sản thường thuộc bên đặt hàng, trừ khi hợp đồng thoả thuận khác.
Bản demo khách không chọn có được đem bán cho người khác không?
Nếu hợp đồng ghi rõ chỉ phương án được chọn mới chuyển quyền thì phương án bị loại vẫn thuộc về bạn. Nếu hợp đồng ghi mọi sản phẩm phát sinh thuộc bên đặt hàng thì bạn có thể đã mất quyền với cả demo. Đọc kỹ câu này trước khi ký.
Agency có được đem nhạc hiệu đi dùng cho khách hàng khác không?
Chỉ khi hợp đồng cho phép. Phạm vi sử dụng gắn với nhãn hàng, chiến dịch và phương tiện đã thoả thuận. Dùng cho khách khác là vượt phạm vi, trừ khi bạn đã chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản mà không giới hạn.
Có nên đăng ký quyền tác giả cho đoạn nhạc hiệu ngắn không?
Đoạn nhạc ngắn vẫn có thể là tác phẩm âm nhạc nếu có tính sáng tạo. Việc đăng ký nên thống nhất với bên đặt hàng vì họ thường là chủ sở hữu. Tác giả vẫn được ghi tên trong giấy chứng nhận dù chủ sở hữu là bên khác.
Ca sĩ hát bản demo có cần ký giấy tờ gì không?
Cần, nếu bản thu có giọng của họ được dùng chính thức. Ca sĩ là người biểu diễn và có quyền liên quan với cuộc biểu diễn. Một văn bản đồng ý kèm thù lao, ghi rõ phạm vi dùng, giúp bạn giao bản thu cho bên đặt hàng mà không vướng.
Nhạc hiệu dùng nhiều năm có nên đòi thêm tiền không?
Đó là lý do nên ghi rõ thời hạn và phương tiện từ đầu. Nếu hợp đồng chỉ cấp phép một chiến dịch, việc dùng tiếp cần thoả thuận mới. Nếu đã chuyển nhượng không thời hạn thì không còn cơ sở đòi thêm, trừ khi hợp đồng có điều khoản chia doanh thu.
