Khi một thành viên cũ đem tác phẩm cả nhóm cùng làm đi đăng ký hoặc giới thiệu như của riêng mình, bước đầu tiên nên là xác định rõ ai đã đóng góp sáng tạo gì, rồi nói chuyện trong nội bộ, trước khi tính tới thủ tục huỷ bỏ hiệu lực giấy chứng nhận hay khởi kiện. Phần lớn nhóm sáng tạo nhỏ không có giấy tờ phân chia, nên chính các thành viên còn lại cũng cần sắp xếp lại câu chuyện của mình.
Ví dụ giả định: bốn bạn trẻ ở Huế làm chung một phim ngắn về nghề làm nón. Một người viết kịch bản, một người quay, một người dựng, một người làm nhạc. Nhóm tan rã sau một năm; người quay đem phim đi dự liên hoan và đăng ký quyền tác giả đứng tên mình là tác giả duy nhất. Bài này dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022); thủ tục huỷ bỏ hiệu lực giấy chứng nhận được nói kỹ ở bài riêng của trang, ở đây chỉ nhắc ở mức cần thiết.
Tác phẩm chung và tác phẩm có nhiều thành phần
Trước hết, cần biết nhóm đang tranh chấp loại tác phẩm gì. Với phim, pháp luật có cách nhìn riêng: tác phẩm điện ảnh có nhiều người cùng đóng góp, như biên kịch, đạo diễn, quay phim, dựng phim, sáng tác nhạc, và luật có quy định về ai là tác giả, ai là chủ sở hữu đối với loại hình này. Đồng thời, kịch bản và bản nhạc trong phim có thể là những tác phẩm độc lập, có tác giả riêng.
Với tác phẩm viết chung hay tranh vẽ chung, câu hỏi là các thành viên có cùng trực tiếp sáng tạo một tác phẩm không, hay mỗi người làm một phần tách bạch được. Nếu tách bạch được, mỗi người có quyền với phần của mình; nếu không tách được, họ là đồng tác giả và quyền đối với tác phẩm thuộc chung.
Trong ví dụ, người quay chắc chắn có đóng góp sáng tạo vào hình ảnh. Nhưng tự ghi mình là tác giả duy nhất của cả bộ phim là bỏ qua đóng góp của người viết kịch bản, người dựng và người làm nhạc. Ba người còn lại cần xác định rõ phần của mình trước khi nói chuyện, thay vì chỉ nói chung chung rằng "phim là của cả nhóm".
Dựng lại bức tranh đóng góp của cả nhóm
Ba thành viên còn lại trong ví dụ ngồi với nhau và làm theo thứ tự sau. Bạn có thể áp dụng cho nhóm viết, nhóm thiết kế, nhóm làm nhạc:
- Liệt kê mọi thành phần của tác phẩm: kịch bản, hình ảnh, bản dựng, nhạc, đồ hoạ, phụ đề, áp phích.
- Ghi ai làm thành phần nào, có ai cùng làm không, có bản nháp hay tệp gốc nào chứng minh.
- Tìm lại kênh trao đổi chung của nhóm, sao lưu toàn bộ tin nhắn, lịch phân công, tệp đã chia sẻ.
- Ghi lại thoả thuận miệng từng có, như "phim đứng tên cả nhóm", "ai dự liên hoan cũng ghi đủ tên", kèm người nghe được.
- Xác định ai đã bỏ tiền, thiết bị, địa điểm; đây là chuyện chủ sở hữu và chi phí, khác chuyện tác giả.
- Thống nhất trong ba người một câu chuyện trung thực, kể cả phần ghi nhận đóng góp thật của người quay.
Bước sáu quan trọng hơn vẻ ngoài. Nếu nhóm còn lại cố phủ nhận cả đóng góp của người quay, cuộc nói chuyện sẽ thành đối đầu, và bằng chứng của chính nhóm cũng kém thuyết phục.
Nói chuyện trong nội bộ: đề nghị gì cho hợp lý
Bắt đầu bằng dữ kiện, không bằng lời buộc tội. Gửi người kia bảng phân công đã dựng lại, hỏi họ có đồng ý không. Có khi người đó đăng ký vội vì liên hoan yêu cầu giấy tờ, không hẳn có ý chiếm đoạt.
Đề nghị sửa thông tin công khai. Yêu cầu cụ thể: ghi đủ tên các thành viên theo đúng vai trò trên bản phim dự liên hoan, trên trang giới thiệu, trong hồ sơ đăng ký.
Đề nghị cùng làm lại giấy tờ. Nếu đã có giấy chứng nhận đứng tên một người, các bên có thể thống nhất làm thủ tục cấp đổi hoặc điều chỉnh thông tin theo hướng dẫn của Cục Bản quyền tác giả, thay vì đi tới huỷ bỏ.
Thoả thuận việc khai thác về sau. Ai được đem phim đi dự giải, ai được cấp phép cho kênh phát sóng, tiền giải thưởng hay tiền cấp phép chia thế nào. Đây thường là điều người kia thật sự lo, và giải quyết nó làm hạ nhiệt tranh chấp.
Ghi thành văn bản. Mọi điều đã thống nhất nên được ghi lại và ký. Văn bản này là cái mà nhóm lẽ ra phải có từ đầu.
Khi nội bộ không gỡ được
Nếu người kia từ chối, nhóm có mấy hướng. Hướng thứ nhất là yêu cầu huỷ bỏ hoặc điều chỉnh hiệu lực giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả đã cấp sai chủ thể. Cơ quan đăng ký xem xét dựa trên hồ sơ và bằng chứng các bên cung cấp; quy trình cụ thể nên hỏi Cục Bản quyền tác giả và đọc bài riêng về thủ tục này trên trang.
Hướng thứ hai là gửi văn bản tới ban tổ chức liên hoan hoặc nền tảng đang chiếu phim, thông báo về tranh chấp tác giả kèm bằng chứng. Nhiều ban tổ chức có quy định yêu cầu người gửi phim cam đoan về quyền, và họ có thể tạm dừng xét hoặc yêu cầu bổ sung thông tin. Cách này cần cân nhắc vì nó ảnh hưởng tới chính bộ phim mà cả nhóm đã làm.
Hướng thứ ba là hoà giải với người trung gian mà cả hai bên tin, hoặc yêu cầu toà án giải quyết. Đây là hướng tốn thời gian và chi phí nhất, và cần luật sư sở hữu trí tuệ đánh giá dựa trên toàn bộ hồ sơ. Với nhóm bạn trẻ, chi phí đôi khi lớn hơn giá trị kinh tế của bộ phim, nên mục tiêu thực tế thường là được ghi tên đúng và có tiếng nói trong việc khai thác về sau.
Khi người đứng tên riêng cũng đang giữ kênh và tài khoản của nhóm
Tranh chấp thường rối hơn khi người kia không chỉ đứng tên tác phẩm mà còn nắm luôn các tài khoản: kênh video của nhóm, trang mạng xã hội, hộp thư liên lạc với liên hoan và đối tác. Trong ví dụ, người quay là người lập kênh chiếu phim từ đầu, nên mọi lượt xem, mọi lời mời hợp tác đều đi qua tay anh ta.
Về nguyên lý, tài khoản do ai lập và đăng ký là chuyện theo điều khoản của nền tảng, khác với chuyện ai là tác giả tác phẩm đăng trên đó. Nhóm có thể là đồng tác giả bộ phim mà vẫn không có quyền quản trị kênh. Vì vậy, đòi lại kênh thường khó hơn đòi được ghi tên đúng. Ba thành viên còn lại nên ưu tiên điều quan trọng hơn: tên mình xuất hiện đúng vai trò trên phim, và quyền của mình được tôn trọng khi phim được khai thác.
Trong lúc thương lượng, nhóm có thể đề nghị người giữ kênh thêm phần ghi tên đầy đủ vào mô tả phim, tắt chức năng kiếm tiền cho đến khi có thoả thuận chia, hoặc cùng lập một kênh mới đứng tên cả nhóm. Mỗi đề nghị là một bước nhỏ, dễ chấp nhận hơn yêu cầu giao lại toàn bộ.
Bài học rút ra cho các nhóm khác: tài khoản chung nên có ít nhất hai người quản trị, thông tin khôi phục không nằm trong tay một người duy nhất, và việc ai giữ tài khoản nên được ghi trong thoả thuận nhóm ngay từ đầu.
Nhóm sáng tạo nên có giấy tờ gì ngay từ đầu
Phần lớn tranh chấp kiểu này có thể tránh được bằng vài trang giấy làm trong buổi họp đầu tiên của nhóm. Bảng dưới gợi ý những gì cần có:
| Giấy tờ | Nội dung chính | Khi nào làm |
|---|---|---|
| Biên bản phân công | Ai làm phần nào, vai trò ghi trên tác phẩm | Trước khi bắt đầu |
| Thoả thuận quyền | Tác phẩm thuộc ai, ai được khai thác, cách chia lợi ích | Trước khi bắt đầu, cập nhật khi đổi thành viên |
| Quy định khi có người rời nhóm | Người rời đi được giữ gì, được dùng tác phẩm vào đâu | Cùng lúc với thoả thuận quyền |
| Danh mục tệp gốc | Tệp nằm ở đâu, ai giữ bản sao | Trong quá trình làm |
| Hồ sơ đăng ký chung | Đăng ký quyền tác giả ghi đủ đồng tác giả, đúng chủ sở hữu | Ngay khi hoàn thành |
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Bài học cho những nhóm đang làm cùng nhau
Nhóm sáng tạo thường bắt đầu từ tình bạn, và ai cũng ngại nói chuyện giấy tờ vì sợ mất vui. Nhưng chính tình bạn mới là thứ bị tổn hại nhiều nhất khi tranh chấp xảy ra. Một buổi họp ngắn để thống nhất ai làm gì, tác phẩm thuộc ai, ai được đứng tên ở đâu, là cách giữ tình bạn tốt hơn mọi lời hứa miệng.
Cũng nên chỉ định một người giữ bản sao tệp gốc cho cả nhóm, hoặc dùng một nơi lưu trữ chung mà mọi thành viên đều có quyền truy cập. Trong ví dụ, người quay giữ toàn bộ tệp thô, nên khi nhóm tan, ba người còn lại gần như không có gì trong tay để chứng minh phần việc của mình. Một thư mục chung với lịch sử phiên bản đã đủ thay đổi tình thế.
Cuối cùng, khi nhóm thay đổi thành viên, hãy cập nhật thoả thuận ngay. Người mới vào làm phần nào, người cũ rời đi được giữ gì. Những dòng chữ đơn giản ấy là thứ giúp tác phẩm chung sống tiếp mà không trở thành lý do để những người từng thân nhau ngồi đối diện ở bàn hoà giải.
Câu hỏi thường gặp
Một thành viên tự đăng ký tác phẩm chung đứng tên mình có hợp pháp không?
Nếu tác phẩm có đồng tác giả, việc một người khai mình là tác giả duy nhất là khai không đúng sự thật. Giấy chứng nhận cấp trên cơ sở đó có thể bị yêu cầu huỷ bỏ hoặc điều chỉnh. Hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc luật sư về thủ tục cụ thể.
Người bỏ tiền làm phim có phải là tác giả không?
Không. Người đầu tư tài chính, thiết bị có thể là chủ sở hữu hoặc nhà sản xuất tuỳ thoả thuận, nhưng tác giả là người trực tiếp sáng tạo. Hai tư cách này khác nhau và nên được ghi rõ trong thoả thuận nhóm.
Nhóm không có giấy tờ gì thì chứng minh đóng góp bằng cách nào?
Bằng tệp gốc, bản nháp, tin nhắn phân công, lịch làm việc, người làm chứng. Sao lưu ngay những thứ này. Càng nhiều nguồn khớp nhau, câu chuyện càng thuyết phục.
Có nên báo với ban tổ chức liên hoan khi phim đứng tên sai không?
Có thể, nhưng nên cân nhắc. Thông báo kèm bằng chứng có thể khiến ban tổ chức tạm dừng xét phim, ảnh hưởng tới cả nhóm. Thường nên thử nói chuyện nội bộ trước, rồi mới thông báo nếu không có kết quả.
Người rời nhóm có được dùng tác phẩm chung trong portfolio không?
Thường hợp lý nếu ghi đúng vai trò và không khai thác thương mại riêng. Tốt nhất nhóm thoả thuận trước điều này bằng văn bản để tránh tranh cãi về sau.
Đồng tác giả có tự cấp phép cho người khác dùng tác phẩm chung được không?
Với tác phẩm chung không tách rời được, việc khai thác thường cần sự đồng ý của các đồng chủ sở hữu. Một người tự cấp phép có thể dẫn tới tranh chấp. Thoả thuận nhóm nên quy định rõ ai được đại diện ký.
