Khi bạn nhận làm một tác phẩm theo hợp đồng sáng tác, nguyên tắc mặc định của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) là bên đặt hàng trở thành chủ sở hữu quyền tác giả, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Nhiều người sáng tạo nghĩ ngược lại, rằng khách chỉ mua sản phẩm còn quyền vẫn ở người làm, và chỉ phát hiện ra khi thấy tác phẩm của mình bị nhân bản hàng loạt.
Ví dụ giả định: anh Tài, nghệ nhân chạm gỗ ở Bắc Ninh, được một khu du lịch sinh thái đặt làm tượng linh vật cao gần hai mét. Một năm sau, cửa hàng của khu du lịch bày bán hàng trăm tượng nhỏ đúc nhựa theo đúng mẫu. Anh Tài thấy bị thiệt, nhưng hợp đồng chỉ ghi "đặt làm một tượng gỗ, giá trọn gói". Bài này giúp bạn đọc đúng vị trí của mình trước khi ký, để khỏi rơi vào tình huống của anh Tài.
Mặc định của luật nghiêng về bên đặt hàng
Luật phân biệt tác giả, tức người trực tiếp sáng tạo, với chủ sở hữu quyền tác giả, tức người nắm các quyền khai thác. Với tác phẩm được tạo ra theo nhiệm vụ được giao hoặc theo hợp đồng sáng tác, tổ chức hay cá nhân giao nhiệm vụ, giao kết hợp đồng là chủ sở hữu các quyền tài sản và quyền công bố, nếu không có thoả thuận khác. Điều này áp dụng cho cả cá nhân đặt hàng chứ không riêng doanh nghiệp.
Hệ quả là trong ví dụ của anh Tài, nếu hợp đồng không nói gì về quyền, khu du lịch có cơ sở để cho rằng họ được sao chép hình tượng linh vật để làm đồ lưu niệm. Anh Tài vẫn là tác giả, vẫn có quyền được ghi tên, nhưng quyền làm bản sao để bán có thể không còn trong tay anh.
Điểm mấu chốt nằm ở cụm "trừ trường hợp có thoả thuận khác". Luật cho hai bên tự do sắp xếp lại: tác giả có thể giữ quyền sở hữu và chỉ cấp phép cho khách dùng tác phẩm theo phạm vi; hoặc khách là chủ sở hữu nhưng tác giả được giữ một số quyền khai thác nhất định. Không viết ra thì mặc định của luật được áp dụng. Vì thế, thời điểm quan trọng nhất là lúc thương lượng, không phải lúc tranh chấp.
Những gì tác giả luôn giữ, dù khách là chủ sở hữu
Quyền đứng tên và được nêu tên. Khi tác phẩm được công bố, sử dụng, tác giả có quyền được ghi tên thật hoặc bút danh. Khu du lịch không được giới thiệu tượng như thể do chính họ sáng tác.
Quyền đặt tên tác phẩm. Tên gọi do tác giả đặt, trừ những trường hợp luật có quy định riêng. Trên thực tế, tên linh vật có thể do hai bên thống nhất từ đầu.
Quyền bảo vệ sự toàn vẹn. Chủ sở hữu không được sửa, cắt xén, xuyên tạc tác phẩm theo cách gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả. Biến linh vật thành hình ảnh phản cảm để câu khách có thể đụng tới quyền này.
Quyền nhận nhuận bút, thù lao theo thoả thuận. Tác giả không đồng thời là chủ sở hữu vẫn có quyền nhận nhuận bút, thù lao theo thoả thuận và theo quy định hiện hành. Đây là lý do nên ghi rõ khoản tiền một lần đã bao gồm những gì.
Tay nghề và phong cách. Khách sở hữu tác phẩm cụ thể, không sở hữu phong cách chạm khắc của anh Tài. Anh vẫn được làm linh vật khác cho khách khác, miễn không sao chép lại chính tác phẩm đã thuộc quyền người khác.
Ba cách sắp xếp quyền khi nhận đặt hàng
Trước khi ký, bạn nên chọn rõ một trong ba cách dưới đây và ghi bằng chữ, thay vì để mặc định:
| Cách sắp xếp | Khách được gì | Bạn giữ gì | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Để mặc định: khách là chủ sở hữu | Toàn bộ quyền tài sản và quyền công bố | Quyền nhân thân không chuyển giao, thù lao theo thoả thuận | Logo, nhân vật thương hiệu, tác phẩm gắn chặt với khách |
| Khách là chủ sở hữu, bạn giữ một số quyền | Hầu hết quyền khai thác | Ví dụ quyền dùng trong portfolio, quyền làm bản sao giới hạn cho triển lãm | Khách cần kiểm soát nhưng chấp nhận bạn giới thiệu năng lực |
| Bạn là chủ sở hữu, khách được cấp phép | Quyền dùng theo phạm vi đã ghi | Quyền sở hữu, quyền khai thác ngoài phạm vi | Tranh, ảnh, bài viết mà khách chỉ cần dùng một cách cụ thể |
Với tượng linh vật của anh Tài, cách thứ hai hoặc thứ ba đều hợp lý hơn để mặc định: khách giữ tượng gốc và quyền trưng bày, còn quyền làm đồ lưu niệm được tính riêng, trả theo số lượng hoặc theo năm.
Đặt giá khi khách muốn làm chủ sở hữu
Khoản tiền cho một tác phẩm đặt hàng thực ra gồm hai phần: tiền công và vật liệu để làm ra tác phẩm, và giá trị của quyền khai thác. Với tượng gỗ, phần đầu dễ thấy: gỗ, công chạm, thời gian. Phần sau thì ẩn: nếu khu du lịch bán đồ lưu niệm theo mẫu linh vật suốt nhiều năm, quyền sao chép mẫu đó có giá trị lớn hơn nhiều so với một bức tượng.
Khi khách muốn làm chủ sở hữu toàn bộ, bạn có quyền tính phần giá trị đó vào giá. Cách nói dễ chấp nhận là đưa hai mức: mức thứ nhất cho tác phẩm kèm quyền trưng bày, dùng hình ảnh để quảng bá; mức thứ hai cho tác phẩm kèm toàn bộ quyền khai thác, gồm làm sản phẩm thương mại. Khách tự chọn và hiểu vì sao giá khác nhau.
Một phương án nữa là tiền một lần cộng phần chia theo sản phẩm thương mại. Phương án này hấp dẫn khi khách chưa chắc có làm đồ lưu niệm hay không, nhưng nó kéo theo việc theo dõi số lượng, đối chiếu báo cáo. Nếu bạn không đủ sức theo dõi, một khoản cố định cho quyền làm sản phẩm thương mại có khi lại thực tế hơn.
Từng bước trước khi nhận tiền đặt cọc
Danh sách việc dưới đây dùng được cho tượng, tranh, kịch bản, bài hát hay phần mềm làm theo yêu cầu:
- Hỏi khách định dùng tác phẩm vào những việc gì trong vài năm tới, ghi lại câu trả lời.
- Chọn một trong ba cách sắp xếp quyền và viết thành điều khoản riêng, không nằm lẫn trong phần giá.
- Ghi rõ quyền nào chuyển cho khách, chuyển khi nào (thường là khi thanh toán đủ), quyền nào bạn giữ.
- Nếu khách được làm sản phẩm phái sinh như đồ lưu niệm, ảnh in, phiên bản thu nhỏ, ghi cách tính tiền cho phần đó.
- Thoả thuận cách ghi tên tác giả trên tác phẩm gốc và trên sản phẩm phái sinh.
- Giữ bản phác, ảnh quá trình làm, tin nhắn trao đổi ý tưởng để sau này chứng minh phần sáng tạo của mình.
- Cân nhắc đăng ký quyền tác giả đứng tên đúng chủ sở hữu theo thoả thuận, để không ai tranh cãi về sau.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Điểm cần chú ý theo từng loại tác phẩm đặt hàng
Nguyên tắc chung giống nhau, nhưng mỗi loại tác phẩm có một chỗ hay vướng riêng. Danh sách dưới đây giúp bạn biết cần hỏi thêm điều gì khi nhận việc:
- Tranh, tượng, tác phẩm mỹ thuật. Khách mua vật gốc khác với mua quyền sao chép. Ghi rõ khách có được in lại, làm bản thu nhỏ, đưa hình lên sản phẩm hay không.
- Ảnh chụp theo yêu cầu. Ngoài quyền tác giả của người chụp còn có quyền đối với hình ảnh của người trong ảnh. Khách đặt chụp sản phẩm khác khách đặt chụp chân dung.
- Kịch bản, lời dẫn, nội dung viết thuê. Khách thường cần sửa tự do. Thoả thuận phạm vi sửa và cách ghi tên khi văn bản bị sửa nhiều, để quyền bảo vệ sự toàn vẹn không thành chỗ cãi nhau.
- Bài hát, nhạc nền. Một bài hát có lời, có nhạc, có bản phối, có bản thu. Đặt hàng sáng tác chưa chắc bao gồm bản thu; cần nói rõ khách nhận phần nào.
- Chương trình máy tính, website. Ngoài mã nguồn do bạn viết còn có thư viện của bên thứ ba và đoạn mã bạn dùng lại cho nhiều khách. Ghi rõ phần nào chuyển cho khách, phần nào chỉ cấp phép dùng.
- Thiết kế nhận diện. Khách thường cần toàn quyền vì có thể đăng ký nhãn hiệu. Đây là loại nên để khách làm chủ sở hữu và tính giá tương xứng.
Với mỗi loại, câu hỏi gốc vẫn là: sau khi giao, khách sẽ làm gì với tác phẩm và bạn còn định làm gì với nó. Câu trả lời của hai bên càng khớp nhau, hợp đồng càng ngắn mà vẫn đủ.
Nếu đã lỡ ký hợp đồng không nói gì về quyền
Trường hợp của anh Tài, hợp đồng đã ký và tượng đã giao. Lúc này không có lời giải chung, nhưng có vài hướng nên cân nhắc trước khi nghĩ tới chuyện kiện. Thứ nhất, đọc kỹ lại toàn bộ trao đổi: báo giá, tin nhắn, biên bản giao nhận. Nếu có chỗ thể hiện hai bên chỉ bàn về một tác phẩm để trưng bày, không ai nhắc chuyện sản xuất hàng loạt, đó là dữ kiện cần đưa cho luật sư xem.
Thứ hai, quyền nhân thân vẫn còn. Nếu tượng nhỏ đúc nhựa không ghi tên anh, hoặc sửa hình tượng theo cách làm sai lệch, anh có cơ sở để yêu cầu ghi tên đúng hoặc chỉnh lại. Nhiều khi, chính cuộc trao đổi về việc ghi tên mở ra cơ hội thương lượng phần thù lao cho sản phẩm lưu niệm.
Thứ ba, thương lượng một phụ lục cho tương lai thường thực tế hơn đòi lại quá khứ. Khu du lịch cũng muốn yên tâm về pháp lý cho dòng sản phẩm đang bán, và một văn bản xác nhận quyền rõ ràng có giá trị với họ. Việc đánh giá có quyền đòi hay không phụ thuộc chi tiết hợp đồng, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi gửi bất cứ văn bản yêu cầu nào.
Câu hỏi thường gặp
Khách đặt làm tranh chân dung gia đình thì ai là chủ sở hữu quyền tác giả?
Theo nguyên tắc chung, người giao kết hợp đồng sáng tác là chủ sở hữu nếu không có thoả thuận khác. Người vẽ vẫn là tác giả. Nếu muốn giữ quyền dùng bức tranh trong portfolio hay triển lãm, hãy ghi rõ trong thoả thuận, và lưu ý cả quyền đối với hình ảnh của người được vẽ.
Hợp đồng chỉ ghi giá trọn gói thì có nghĩa là đã bán hết quyền không?
Hợp đồng sáng tác không có thoả thuận khác thì mặc định bên đặt hàng là chủ sở hữu quyền tài sản. Nhưng cách hiểu chính xác còn phụ thuộc toàn bộ nội dung và bối cảnh giao kết. Nên nhờ luật sư đọc khi có tranh chấp.
Tác giả có được đòi tiền khi khách làm đồ lưu niệm theo tác phẩm đặt hàng không?
Nếu khách là chủ sở hữu và hợp đồng không giới hạn, khách có cơ sở khai thác. Tác giả vẫn có quyền nhận nhuận bút, thù lao theo thoả thuận và giữ quyền nhân thân. Việc đòi thêm thường đi theo hướng thương lượng phụ lục hơn là kiện.
Có nên ghi điều khoản để tác giả là chủ sở hữu trong mọi đơn đặt hàng không?
Không phải lúc nào cũng hợp lý. Với logo, nhân vật thương hiệu, khách cần là chủ sở hữu để yên tâm phát triển. Với tác phẩm có giá trị độc lập như tranh, ảnh, bài viết, tác giả giữ quyền và cấp phép thường công bằng hơn.
Đơn đặt hàng qua tin nhắn không có hợp đồng thì sao?
Quan hệ đặt hàng vẫn có thể được chứng minh qua tin nhắn, chuyển khoản, giao nhận. Tuy vậy, việc chuyển quyền tác giả cần văn bản, nên phạm vi quyền sẽ mơ hồ. Bổ sung một văn bản ngắn xác nhận phạm vi ngay khi có thể.
Đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm đặt hàng thì đứng tên ai?
Tác giả luôn được ghi là người sáng tạo. Chủ sở hữu ghi theo thoả thuận: bên đặt hàng nếu để mặc định, hoặc tác giả nếu hai bên thoả thuận khác. Khi khai, cần có giấy tờ chứng minh căn cứ làm chủ sở hữu; nên hỏi Cục Bản quyền tác giả về giấy tờ cụ thể.
