Ý tưởng series (làm gì, về đề tài nào, theo định dạng nào) không được quyền tác giả bảo hộ; thứ được bảo hộ là cách bạn thể hiện ý tưởng đó thành tác phẩm cụ thể: kịch bản viết ra, lời thoại, cảnh quay, cách dựng, nhạc hiệu, đồ hoạ. Vì vậy, kênh khác làm series cùng chủ đề, cùng kiểu mở đầu không vi phạm gì; nhưng chép lại lời thoại, cấu trúc cảnh, đoạn mở đầu, đồ hoạ của bạn thì có thể là sao chép.
Tình huống: Duy ở Hải Phòng (ví dụ giả định) làm series "một ngày làm nghề" theo chân người lao động, mỗi tập mở bằng một câu hỏi viết tay và kết bằng cảnh người trong nghề tự kể một câu. Series lên nhanh. Ba tháng sau, một kênh lớn làm series tương tự, cũng mở bằng câu hỏi viết tay. Một kênh nhỏ khác thì chép gần nguyên kịch bản của hai tập. Bài này tách hai trường hợp ấy ra.
Ranh giới giữa ý tưởng và cách thể hiện
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) bảo hộ tác phẩm, tức sự thể hiện sáng tạo dưới một hình thức vật chất nhất định, không bảo hộ ý tưởng, quy trình, phương pháp. Lý do sâu xa là nếu ý tưởng được độc quyền, không ai được làm series về người lao động, về nấu ăn, về du lịch nữa. Luật để ý tưởng tự do lưu thông, và chỉ bảo vệ công sức biến ý tưởng thành tác phẩm cụ thể.
Áp vào series của Duy: "theo chân người lao động một ngày" là ý tưởng. "Mở bằng câu hỏi viết tay, kết bằng câu người trong nghề tự kể" là định dạng, gần với ý tưởng, khó được bảo hộ riêng. Còn kịch bản cụ thể của từng tập, lời dẫn Duy viết, cách quay và dựng, hình ảnh câu hỏi viết tay cụ thể, nhạc hiệu Duy đặt làm, là những thể hiện cụ thể có thể được bảo hộ.
Kênh lớn làm series cùng ý tưởng, tự viết kịch bản, tự quay, dù cũng mở bằng câu hỏi viết tay, nhiều khả năng không vi phạm quyền tác giả của Duy. Kênh nhỏ chép gần nguyên kịch bản hai tập là trường hợp khác hẳn.
Ở giữa hai cực đó là vùng xám: một kênh không chép câu chữ nhưng dựng lại gần y nguyên chuỗi cảnh, thứ tự câu hỏi, cách chuyển cảnh đặc trưng của một tập cụ thể. Càng nhiều lựa chọn sáng tạo cụ thể bị lặp lại cùng lúc, khả năng bị xem là sao chép cách thể hiện càng lớn. Vùng này cần đánh giá trên từng cặp video và thường cần ý kiến luật sư.
Phần nào của một series có thể được bảo hộ
Bảng dưới phân loại các thành phần thường gặp của một series video theo mức độ được bảo hộ. Đây là nguyên lý chung; từng trường hợp cụ thể cần đánh giá trên tác phẩm thực.
| Thành phần | Mức bảo hộ quyền tác giả | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chủ đề, đề tài, ý tưởng chung | Không | Ai cũng làm được |
| Định dạng, cấu trúc chung của tập | Rất khó, gần như không | Một số nước có tranh luận về bảo hộ định dạng chương trình; không nên trông vào |
| Kịch bản đã viết, lời dẫn, lời thoại | Có | Là tác phẩm, có thể đăng ký |
| Video đã quay và dựng | Có | Tác phẩm điện ảnh hoặc tương tự |
| Nhạc hiệu, đồ hoạ mở đầu, nhân vật vẽ | Có | Tác phẩm âm nhạc, mỹ thuật |
| Tên series, khẩu hiệu ngắn | Thường không theo quyền tác giả | Có thể bảo vệ bằng con đường nhãn hiệu, ngoài phạm vi bài này |
Đọc bảng này, Duy thấy lợi thế bền vững nhất của mình không nằm ở ý tưởng mà ở chất lượng thể hiện và ở những thành phần có thể bảo hộ được: kịch bản, nhạc hiệu, đồ hoạ, nhân vật đặc trưng.
Kênh chép gần nguyên kịch bản: nhận diện và xử lý
So từng câu, từng cảnh. Đặt hai kịch bản cạnh nhau, đánh dấu câu trùng, đoạn chỉ đổi vài chữ, thứ tự cảnh trùng. Sao chép phần cốt lõi, kể cả khi đã sửa một số chỗ, vẫn là sao chép; câu "sửa ba mươi phần trăm là thành của mình" không có cơ sở.
Gom bằng chứng sáng tác. Tệp kịch bản có lịch sử chỉnh sửa, bản nháp, ghi chú phỏng vấn, cảnh quay thô, ngày đăng các tập. Chuỗi thời gian rõ ràng là thứ bên chép không có.
Liên hệ trước, bằng văn bản. Thư ngắn nêu tập nào, đoạn nào trùng, đề nghị gỡ hoặc sửa. Nhiều kênh nhỏ chép vì nghĩ "ai cũng làm thế"; một lá thư rõ ràng thường đủ.
Dùng công cụ báo vi phạm của nền tảng. Nếu không phản hồi, gửi khiếu nại quyền tác giả qua công cụ của nền tảng cho những video có phần chép cụ thể. Chỉ khiếu nại video có phần chép thật, không khiếu nại vì cùng ý tưởng; khiếu nại sai có thể khiến kênh bạn bị xử lý.
Kênh lớn làm theo ý tưởng: không kiện được thì làm gì
Trường hợp kênh lớn làm series tương tự là chuyện cạnh tranh nội dung, không phải chuyện pháp lý, và phản ứng hợp lý cũng là phản ứng của người làm nội dung. Công kích công khai rằng họ "đạo ý tưởng" có thể gây phản cảm với chính khán giả của bạn, và nếu đi xa có thể bị coi là xúc phạm uy tín của họ.
Thay vào đó, Duy nên làm dày những thứ chỉ series của mình có: mối quan hệ với người trong nghề mà anh đã xây qua nhiều tập, giọng kể riêng, chất lượng tư liệu. Khán giả theo một series vì người làm ra nó, không chỉ vì định dạng. Duy cũng có thể ghi rõ trong phần mô tả kênh ngày bắt đầu series; không có giá trị pháp lý đặc biệt, nhưng cho khán giả và nhà tài trợ thấy ai làm trước. Và nếu kênh lớn chủ động mời hợp tác, đó là cơ hội hơn là mối đe doạ.
Nếu kênh lớn dùng cả những thành phần được bảo hộ, như đoạn nhạc hiệu Duy đặt làm, kiểu đồ hoạ đặc trưng được vẽ lại gần y nguyên, thì lúc đó mới quay lại câu chuyện quyền tác giả.
Chào ý tưởng cho nhà tài trợ, nhà sản xuất: giữ gì
Nỗi lo lớn hơn của người làm series là đem ý tưởng đi chào, bị từ chối, rồi thấy chính nơi đó làm. Không có cách nào khoá được ý tưởng, nhưng có cách làm cho việc lấy trở nên khó và dễ chứng minh hơn:
- Chào bằng bản trình bày đã phát triển cụ thể: kịch bản tập mẫu, danh sách tập, cách dựng, nhạc, nhân vật, thay vì chỉ một câu ý tưởng. Càng cụ thể, càng nhiều phần là cách thể hiện được bảo hộ.
- Gửi qua email, có tệp đính kèm, để có dấu thời gian của bên thứ ba.
- Với đối tác lớn, đề nghị ký thoả thuận bảo mật trước khi trình bày chi tiết; có nơi từ chối, có nơi đồng ý.
- Ghi biên bản ngắn sau buổi gặp, gửi lại cho bên kia xác nhận: ai dự, trình bày gì.
- Cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho kịch bản tập mẫu và các thành phần nhận diện trước khi đi chào.
Ngay cả với đủ giấy tờ, nếu bên kia chỉ dùng ý tưởng chung và tự làm phần thể hiện, bạn vẫn khó có cơ sở. Giấy tờ bảo vệ phần thể hiện; phần ý tưởng chỉ được bảo vệ bằng thoả thuận bảo mật và bằng uy tín của chính bạn.
Khi chính bạn bị nói là làm theo kênh khác
Chiều ngược lại cũng sẽ đến khi series của Duy đủ lớn: một kênh khác nhắn rằng Duy đã "đạo" series của họ, vì họ làm đề tài người lao động trước một năm. Phản ứng đầu tiên không nên là phản bác ngay, mà là dò lại quá trình làm của mình. Duy có từng xem series của họ không, khi nào? Phần nào của series Duy có thể giống phần thể hiện cụ thể của họ: lời dẫn, cách dựng cảnh mở, nhạc, đồ hoạ?
Nếu chỉ giống ở đề tài và định dạng, Duy có thể trả lời lịch sự rằng đề tài là chung, và đưa ra quá trình phát triển series của mình: bản nháp ý tưởng, danh sách tập, kịch bản tập đầu có ngày tháng. Nếu phát hiện một phần thể hiện cụ thể giống thật, ví dụ người dựng của Duy đã lấy cảm hứng quá sát đoạn mở đầu của họ, cách đúng là sửa phần đó và nói chuyện thẳng thắn, thay vì cố bảo vệ.
Đây cũng là lý do giữ hồ sơ phát triển của series có ích theo cả hai chiều: nó vừa giúp bạn chứng minh khi bị chép, vừa giúp bạn tự bảo vệ khi bị tố chép.
Đăng ký kịch bản và thành phần nhận diện của series
Đăng ký quyền tác giả là tự nguyện; kịch bản của Duy được bảo hộ từ lúc anh viết xong. Nhưng với series có giá trị, đăng ký kịch bản các tập chủ lực, nhạc hiệu, đồ hoạ nhân vật giúp anh có giấy chứng nhận khi làm việc với nền tảng, với kênh chép, với nhà tài trợ. Người có giấy chứng nhận không phải chứng minh quyền của mình, trừ khi có chứng cứ ngược lại.
Khi đăng ký, khai đúng loại hình cho từng thành phần: kịch bản là tác phẩm văn học hoặc kịch bản, video là tác phẩm điện ảnh hoặc tương tự, nhạc hiệu là tác phẩm âm nhạc, đồ hoạ nhân vật là tác phẩm mỹ thuật. Thành phần do người khác làm theo đặt hàng thì khai đúng tác giả và chủ sở hữu, kèm hợp đồng. Cục Bản quyền tác giả không thẩm định xem ý tưởng có mới không, và giấy chứng nhận cũng không biến ý tưởng thành thứ được độc quyền; nó chỉ ghi nhận tác phẩm cụ thể bạn đã nộp.
Với series nhiều tập, không cần đăng ký từng tập ngay khi phát hành. Một cách làm hợp lý là đăng ký kịch bản tập đầu và bộ thành phần nhận diện khi series bắt đầu có khán giả, rồi bổ sung các tập chủ lực theo thời gian, song song với việc giữ hồ sơ phát triển cho mọi tập.
Câu hỏi thường gặp
Ý tưởng làm video có đăng ký bản quyền được không?
Không. Quyền tác giả không bảo hộ ý tưởng, chỉ bảo hộ sự thể hiện cụ thể như kịch bản, video đã quay, nhạc, đồ hoạ. Muốn giữ ý tưởng khi đi chào, cách thực tế là thoả thuận bảo mật và trình bày ở dạng đã phát triển cụ thể.
Kênh khác làm cùng chủ đề và cùng kiểu mở đầu có vi phạm không?
Thường không, nếu họ tự viết kịch bản, tự quay và dựng. Chủ đề và định dạng chung là ý tưởng tự do. Chỉ khi họ chép phần thể hiện cụ thể như lời thoại, cảnh, đồ hoạ, nhạc hiệu thì mới có thể là sao chép.
Sửa ba mươi phần trăm kịch bản của người khác có thành của mình không?
Không. Không có tỷ lệ phần trăm nào làm việc sao chép thành hợp pháp. Nếu phần cốt lõi tạo nên kịch bản vẫn được giữ lại, việc sửa một số chỗ không xoá được việc đã sao chép.
Tên series có được bảo hộ không?
Tên ngắn và khẩu hiệu thường không được bảo hộ theo quyền tác giả. Nếu tên series có giá trị thương mại, có thể tìm hiểu con đường nhãn hiệu, đó là một thủ tục khác với cơ quan khác.
Có nên đăng ký quyền tác giả cho kịch bản từng tập không?
Không cần đăng ký tất cả. Nên cân nhắc với các tập chủ lực, kịch bản dùng để đi chào nhà tài trợ, và các thành phần nhận diện dùng lâu dài như nhạc hiệu, đồ hoạ nhân vật.
