Khi tự phát hành nhạc qua một nhà phân phối số, bạn thường cấp cho họ quyền đưa bản ghi của bạn lên các nền tảng và thu tiền thay bạn trong phạm vi hợp đồng, chứ không chuyển nhượng bài hát hay bản ghi; nhưng mức độ độc quyền, thời hạn, và việc họ có được đăng ký nhạc của bạn vào hệ thống nhận diện nội dung hay không lại khác nhau rất nhiều giữa các bên. Những chi tiết đó nằm trong điều khoản bạn bấm đồng ý lúc tạo tài khoản.
Tình huống: Hằng, ca sĩ tự sáng tác ở Hà Nội (ví dụ giả định), phát hành EP đầu tay qua một nhà phân phối số. Một năm sau, chị được một hãng nhỏ mời ký hợp đồng và phát hiện mình không rút EP sang hãng mới ngay được, đồng thời chính video biểu diễn của chị trên kênh riêng bị nhận quyền. Bài này chỉ ra những điều khoản chị đáng lẽ phải đọc trước, theo nguyên lý, không bàn về bất kỳ nhà phân phối cụ thể nào.
Bạn đang trao cho nhà phân phối những gì
Một EP tự phát hành có hai nhóm quyền: quyền tác giả với các bài hát (nhạc, lời) và quyền của nhà sản xuất bản ghi âm với bản thu, cộng quyền của người biểu diễn. Khi Hằng tự viết, tự hát, tự bỏ tiền thu, cả ba thuộc về chị theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022).
Nhà phân phối số chủ yếu cần quyền với bản thu: sao chép tệp, đưa lên nền tảng, cho công chúng nghe theo yêu cầu, và thu tiền phát sinh. Thứ họ nhận thường là một giấy phép (cho phép sử dụng), không phải chuyển nhượng. Nhưng một số điều khoản kéo rộng hơn: cấp phép cả phần tác phẩm, cho phép thu cả tiền tác giả ở một số nước, cho phép cấp phép lại cho bên thứ ba. Mỗi dòng đó cần được đọc.
Câu hỏi đầu tiên vì vậy là: hợp đồng gọi đây là giấy phép hay chuyển nhượng, và giấy phép ấy độc quyền hay không. Đa số nhà phân phối dành cho nghệ sĩ tự do dùng giấy phép không độc quyền cho từng nền tảng, nhưng có khi độc quyền theo nghĩa bạn không được đưa cùng bản thu lên cùng nền tảng qua đơn vị khác.
Các điều khoản cần soi trước khi bấm đồng ý
Mỗi nhà phân phối có điều khoản riêng và thay đổi theo thời gian; bảng dưới chỉ nêu nhóm điều khoản và câu hỏi nên đặt ra. Lưu một bản điều khoản tại thời điểm bạn đồng ý.
| Nhóm điều khoản | Câu hỏi cần trả lời | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Bản chất quyền trao | Giấy phép hay chuyển nhượng? Độc quyền hay không? | Quyết định bạn có tự do chuyển nơi phát hành không |
| Thời hạn và gia hạn | Bao lâu? Tự động gia hạn không? Báo trước bao lâu để dừng? | Hằng không rút được EP vì điều khoản báo trước |
| Phạm vi quyền thu tiền | Chỉ tiền bản ghi hay cả tiền tác giả? Ở những nước nào? | Tránh thu trùng hoặc thất thu khi bạn có đơn vị khác lo tiền tác giả |
| Hệ thống nhận diện nội dung | Nhà phân phối có tự đăng ký bản ghi vào hệ thống nhận diện không? Bạn có tắt hoặc loại trừ kênh của mình được không? | Nguồn gốc của việc video chính chủ bị nhận quyền |
| Cấp phép lại | Họ có được cấp phép nhạc của bạn cho bên thứ ba (quảng cáo, thư viện nhạc) không? | Nhạc có thể xuất hiện ở nơi bạn không biết |
| Rút nhạc và chấm dứt | Rút từng bài được không? Mất bao lâu? Dữ liệu lượt nghe có giữ khi chuyển không? | Ảnh hưởng tới kế hoạch ký với hãng sau này |
Đọc xong sáu nhóm này, bạn sẽ biết hợp đồng của mình nằm ở đâu giữa "dịch vụ đăng tải thuần tuý" và "một dạng hợp đồng hãng thu nhỏ". Hai loại đều có chỗ dùng, miễn bạn chọn có chủ ý.
Vì sao video của chính bạn bị nhận quyền
Đây là chuyện Hằng gặp và rất nhiều nghệ sĩ độc lập cũng gặp. Khi bạn bật dịch vụ nhận diện nội dung qua nhà phân phối, bản ghi của bạn được nạp vào hệ thống so khớp của nền tảng video. Từ đó, mọi video có đoạn âm thanh trùng đều bị nhận quyền, kể cả video trên kênh chính chủ của bạn, video người hâm mộ quay buổi biểu diễn, video của đơn vị tổ chức sự kiện từng mời bạn.
Cách xử lý là vào phần quản lý của nhà phân phối để đưa kênh của bạn và các kênh đối tác vào danh sách loại trừ, hoặc gửi yêu cầu cho bộ phận hỗ trợ. Nếu bạn không muốn dịch vụ này, tìm cách tắt nó cho từng bản phát hành. Điều nên tránh là bật dịch vụ nhận diện cho những bản thu có phần không hoàn toàn thuộc về bạn: bản cover chưa có giấy phép, bài dùng beat lease cấm đăng ký nhận diện, bản phối có đoạn mẫu chưa xin phép. Khi đó bạn đang nhận quyền thay cho người khác và có thể vi phạm cả điều khoản của nhà phân phối lẫn quyền của bên thứ ba.
Cam kết bạn ký với nhà phân phối: đừng ký cho cái bạn không có
Cam kết sở hữu hoặc có giấy phép. Gần như mọi nhà phân phối bắt bạn cam kết bạn sở hữu hoặc đã có giấy phép cho mọi thứ trong bản phát hành: bài hát, bản thu, ảnh bìa, giọng hát khách mời. Khi có khiếu nại, họ sẽ gỡ nhạc và có thể khoá tài khoản dựa trên cam kết này.
Bài cover. Phát hành bản cover cần giấy phép đối với tác phẩm âm nhạc. Một số nhà phân phối có dịch vụ hỗ trợ xin giấy phép cho bài cover ở một số thị trường, số khác yêu cầu bạn tự lo. Đừng tải lên bản cover chỉ vì giao diện cho phép chọn ô "đây là bản cover".
Ảnh bìa. Ảnh bìa là tác phẩm nhiếp ảnh hoặc mỹ thuật của người chụp, người vẽ. Dùng ảnh tải trên mạng làm bìa là cách nhanh nhất để bị gỡ cả bản phát hành.
Khách mời và nhạc công. Có giọng người khác hoặc phần chơi nhạc của người khác thì cần sự đồng ý của họ với tư cách người biểu diễn, và ghi công đúng như đã thoả thuận.
Tiền tác giả và tiền bản ghi: hai dòng tiền khác nhau
Nhiều nghệ sĩ độc lập nghĩ tiền từ nền tảng nghe nhạc chỉ có một khoản. Thực tế, mỗi lượt nghe phát sinh ít nhất hai loại tiền: tiền cho bản ghi (trả cho người nắm quyền với bản thu, đi qua nhà phân phối) và tiền cho tác phẩm (trả cho tác giả, chủ sở hữu bài hát, đi qua những kênh khác như tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả hoặc đơn vị quản lý xuất bản âm nhạc). Cơ chế cụ thể khác nhau giữa các nước và các nền tảng.
Với Hằng, người vừa viết vừa hát vừa sản xuất, cả hai dòng tiền đều là của chị, nhưng chúng không tự tìm về. Nhà phân phối thường chỉ lo dòng thứ nhất. Dòng thứ hai cần chị đăng ký tác phẩm với đơn vị thu hộ phù hợp, hoặc dùng dịch vụ quản lý tác phẩm nếu nhà phân phối có cung cấp và chị đồng ý. Nếu bật dịch vụ quản lý tác phẩm, đọc kỹ xem mình đang cấp quyền gì, thời hạn bao lâu, có độc quyền không; đây là lớp quyền khác hẳn bản ghi.
Điều nên tránh là để hai đơn vị cùng đứng ra thu tiền tác phẩm cho cùng một bài ở cùng một thị trường. Trùng đăng ký dẫn tới tranh chấp giữa chính những người đại diện cho bạn, và tiền bị treo cho tới khi phân xử xong.
Chuẩn bị trước khi phát hành bản đầu tiên
Phát hành xong rồi mới sửa giấy tờ thì mất công gấp nhiều lần. Trình tự gọn cho người tự phát hành:
- Lập danh sách bài: tác giả nhạc, tác giả lời, người phối, người biểu diễn, ai trả tiền thu âm. Đây cũng là dữ liệu ghi công khi tải lên.
- Thu đủ văn bản đồng ý của khách mời, nhạc công, người phối nếu họ không phải là bạn.
- Kiểm giấy phép của mọi thành phần mua ngoài: beat, đoạn mẫu, ảnh bìa, phông chữ trên bìa.
- Đọc điều khoản nhà phân phối theo sáu nhóm ở trên, lưu bản điều khoản tại ngày đồng ý.
- Quyết định có bật dịch vụ nhận diện nội dung không; nếu bật, chuẩn bị ngay danh sách kênh cần loại trừ.
- Cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho các bài hát và đăng ký quyền liên quan cho bản ghi tại Cục Bản quyền tác giả.
Mục cuối không bắt buộc, vì quyền phát sinh tự động khi bạn sáng tác và thu âm. Nhưng giấy chứng nhận giúp bạn làm việc nhanh hơn với nền tảng và nhà phân phối khi có người tranh nhận.
Khi muốn chuyển sang ký với một hãng
Quay lại tình huống của Hằng. Hãng mới muốn chị chuyển EP sang hệ thống của họ. Việc đầu tiên là mở hợp đồng với nhà phân phối cũ, tìm mục chấm dứt: phải báo trước bao lâu, rút từng bản phát hành hay cả tài khoản, sau khi rút thì doanh thu còn treo được trả thế nào. Nếu thời hạn hợp đồng còn và có điều khoản độc quyền, chị cần thương lượng chấm dứt sớm hoặc chờ.
Việc thứ hai là đọc kỹ hợp đồng hãng mới: họ muốn được cấp phép bản ghi hay muốn chị chuyển nhượng bản ghi, có đòi cả phần quyền tác giả bài hát không. Đây là thời điểm một nghệ sĩ độc lập nên có luật sư sở hữu trí tuệ đọc cùng, vì hợp đồng hãng thường dài hạn và rộng hơn nhiều so với điều khoản phân phối bạn từng bấm đồng ý.
Việc thứ ba là gom hồ sơ: danh sách bài, giấy phép các thành phần mua ngoài, văn bản đồng ý của khách mời và nhạc công, giấy chứng nhận đăng ký nếu có. Hãng mới sẽ hỏi đúng những thứ này để kiểm chuỗi quyền trước khi nhận EP. Nghệ sĩ có sẵn hồ sơ gọn gàng thường thương lượng được điều kiện tốt hơn, đơn giản vì bên kia ít rủi ro hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phát hành qua nhà phân phối số có mất quyền bài hát không?
Thường là không, vì phần lớn nhà phân phối nhận giấy phép đưa bản ghi lên nền tảng chứ không nhận chuyển nhượng. Nhưng cần đọc điều khoản: một số hợp đồng cấp phép rộng hơn, gồm cả phần tác phẩm hoặc quyền cấp phép lại cho bên thứ ba.
Có được phát hành cùng một bài qua hai nhà phân phối không?
Thường không nên. Nhiều điều khoản cấm hoặc giới hạn việc đưa cùng bản ghi lên cùng nền tảng qua đơn vị khác, và việc trùng lặp có thể khiến nền tảng gỡ bài hoặc chia tiền sai. Chọn một nơi cho mỗi bản phát hành.
Vì sao video biểu diễn của chính mình bị nhận quyền?
Thường do dịch vụ nhận diện nội dung được bật cho bản ghi của bạn qua nhà phân phối, nên hệ thống so khớp nhận cả video chính chủ. Vào phần quản lý để đưa kênh của bạn vào danh sách loại trừ hoặc liên hệ bộ phận hỗ trợ của nhà phân phối.
Có cần đăng ký quyền tác giả trước khi phát hành không?
Không bắt buộc, vì quyền tác giả phát sinh tự động khi bài được sáng tác và định hình. Giấy chứng nhận đăng ký giúp bạn đỡ phải tự chứng minh khi có người tranh nhận bài trên nền tảng. Nhiều nghệ sĩ đăng ký các bài chủ lực trước khi phát hành.
Rút nhạc khỏi nhà phân phối có mất lượt nghe đã có không?
Tuỳ nền tảng và cách chuyển. Khi rút rồi tải lên lại qua đơn vị khác, bài có thể bị xem như bản phát hành mới. Một số trường hợp có thể giữ mã nhận diện bản ghi để nối dữ liệu. Hỏi cả nhà phân phối cũ và mới trước khi rút.
Nhà phân phối có được cho người khác dùng nhạc của mình làm quảng cáo không?
Chỉ khi điều khoản cho họ quyền cấp phép lại cho bên thứ ba. Đọc kỹ mục này; nếu không muốn, chọn nhà phân phối không có điều khoản đó hoặc tắt các dịch vụ cấp phép kèm theo nếu được phép.
