Khi kênh thuê người dựng, người viết kịch bản, người lồng tiếng làm việc theo hợp đồng, theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, chủ kênh thường là chủ sở hữu sản phẩm được giao nếu không thoả thuận khác, còn những người làm vẫn giữ tư cách tác giả hoặc người biểu diễn với các quyền không chuyển giao được. Một thoả thuận vài trang viết rõ ai giữ gì, được dùng giọng đọc tới đâu, tài nguyên mua ngoài thuộc giấy phép của ai, sẽ tránh được phần lớn tranh chấp khi kênh lớn lên hoặc khi cộng tác viên nghỉ.
Tình huống: anh Bảo ở Bắc Ninh (ví dụ giả định) làm kênh kể chuyện làng nghề. Anh thuê một bạn dựng ở Thanh Hoá làm từ xa, một người viết kịch bản bán thời gian, và một giọng đọc ở Huế thu âm tại nhà. Sau một năm, bạn dựng nghỉ, đăng loạt video cũ lên trang hồ sơ của mình với tên "sản phẩm của mình"; giọng đọc hỏi vì sao giọng mình xuất hiện trong một quảng cáo của nhà tài trợ. Bài này viết lại thoả thuận cho anh Bảo.
Ai là tác giả, ai là chủ sở hữu video thuê làm
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), với tác phẩm điện ảnh và tác phẩm tạo ra theo phương pháp tương tự, nhiều người có thể là tác giả: người viết kịch bản, người quay, người dựng, đạo diễn. Ở kênh của anh Bảo, anh vừa là đạo diễn vừa là người quay; bạn dựng góp phần sáng tạo qua nhịp dựng, chọn cảnh, đồ hoạ; người viết kịch bản là tác giả kịch bản.
Quyền tài sản thì theo nguyên lý của luật thuộc về tổ chức, cá nhân đầu tư và giao kết hợp đồng để sáng tạo tác phẩm, trừ khi có thoả thuận khác. Anh Bảo trả tiền, giao việc, nên nhiều khả năng là chủ sở hữu các video. Nhưng chữ "nhiều khả năng" là chỗ tranh chấp sinh ra khi không có giấy tờ, nhất là khi cộng tác viên làm việc qua tin nhắn, không có hợp đồng.
Giọng đọc lại thuộc một nhóm khác: người đọc lời bình, người lồng tiếng là người biểu diễn, có quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn của mình. Quyền này độc lập với quyền tác giả của video, và cần được thoả thuận riêng.
Điểm cần nhớ: tư cách tác giả không mất đi khi người làm nhận tiền. Bạn dựng vẫn có quyền được ghi nhận là người dựng, người viết kịch bản vẫn có quyền đứng tên kịch bản. Thoả thuận tốt không cố xoá những quyền đó mà sắp xếp chúng: ghi tên ở đâu, đổi lại kênh được toàn quyền khai thác video.
Mỗi người góp, một nhóm câu cần viết
Thoả thuận với mỗi cộng tác viên nên được viết theo đúng vai trò của họ. Bảng dưới gom các câu cần có.
| Vai trò | Quyền của họ (nguyên lý) | Câu cần có trong thoả thuận |
|---|---|---|
| Người dựng | Có thể là đồng tác giả phần dựng; quyền nhân thân không chuyển giao được | Chuyển giao quyền tài sản với bản dựng đã giao; được dùng trong hồ sơ năng lực theo điều kiện; ghi tên ở đâu |
| Người viết kịch bản | Tác giả kịch bản | Chuyển giao hoặc cấp phép kịch bản cho kênh; có được tái sử dụng ý, câu chữ cho nơi khác không |
| Người lồng tiếng, đọc lời bình | Người biểu diễn, có quyền liên quan với bản thu giọng | Được dùng giọng trong những video nào, kênh nào, quảng cáo nào; có được cắt ghép, dùng lại không |
| Người thiết kế đồ hoạ mở đầu, nhạc hiệu | Tác giả tác phẩm mỹ thuật, âm nhạc | Chuyển giao hẳn vì đây là nhận diện kênh dùng lâu dài |
Với phần nhận diện kênh như đoạn mở đầu, nhạc hiệu, nhân vật hoạt hình đại diện, nên chọn chuyển nhượng quyền tài sản bằng văn bản thay vì chỉ cấp phép, vì kênh sẽ dùng chúng nhiều năm và có thể đem đi cấp phép tiếp.
Giọng đọc: ba điều nên thoả thuận rõ
Phạm vi dùng giọng. Thoả thuận nên ghi giọng đọc được dùng cho video nào của kênh nào, có được dùng trong quảng cáo của nhà tài trợ, trong video ngắn cắt lại, trong bản phát lại trên nền tảng khác không, và thời hạn dùng là bao lâu. Tình huống giọng đọc ở Huế phản đối là vì thoả thuận chỉ nói "đọc cho kênh", còn quảng cáo của nhà tài trợ là một việc dùng khác.
Cắt ghép và chỉnh sửa. Kênh thường cắt câu, ghép đoạn, đổi tốc độ. Người biểu diễn có quyền không cho người khác xuyên tạc hình tượng biểu diễn gây phương hại tới danh dự, uy tín của mình. Một câu đồng ý cho kênh chỉnh sửa kỹ thuật thông thường, không ghép thành nội dung trái ý, là đủ.
Dùng giọng để tạo giọng nhân bản. Đây là câu ngày càng quan trọng. Nhiều người lồng tiếng hiện yêu cầu ghi rõ kênh không được dùng bản thu để huấn luyện công cụ tạo giọng hay làm giọng nhân bản. Kênh cũng nên tự cam kết điều này; dùng giọng một người để tạo giọng giả là chuyện có thể đụng tới nhiều lớp quyền nhân thân, không chỉ quyền liên quan.
Tài nguyên mua ngoài: giấy phép đứng tên ai
Người dựng thường dùng nhạc nền, hiệu ứng âm thanh, đoạn phim tư liệu, phông chữ, mẫu đồ hoạ từ thư viện có giấy phép. Câu hỏi là giấy phép đó đứng tên ai:
- Nếu người dựng mua giấy phép bằng tài khoản của họ, giấy phép có thể chỉ cho họ dùng trong dự án của khách, hoặc không cho chuyển cho khách. Khi họ nghỉ, tài khoản của họ hết hạn, video của kênh có thể bị nhận quyền.
- Cách an toàn là kênh tự mua giấy phép thư viện bằng tài khoản của kênh, người dựng chỉ dùng tài nguyên từ đó.
- Thoả thuận nên ghi người dựng không dùng tài nguyên không rõ nguồn, và liệt kê tài nguyên bên thứ ba đã dùng trong mỗi video khi giao.
- Đoạn phim tư liệu của người khác (ví dụ cảnh làng nghề do một nhiếp ảnh gia quay) phải có văn bản cho phép, kể cả khi chỉ dùng vài giây.
- Phông chữ cài trên máy người dựng chưa chắc có giấy phép dùng thương mại; kiểm trước khi dùng làm phông nhận diện kênh.
Danh sách tài nguyên kèm mỗi video nghe có vẻ phiền, nhưng khi một video bị nhận quyền sau hai năm, đó là thứ duy nhất cho anh Bảo biết phải hỏi ai.
Hồ sơ năng lực của người dựng và chuyện ghi tên
Bạn dựng của anh Bảo đăng video cũ lên trang hồ sơ với chữ "sản phẩm của mình" là chuyện rất thường gặp. Người làm tự do cần hồ sơ năng lực để tìm việc, và đó là nhu cầu chính đáng. Vấn đề là cách đăng: đăng nguyên video lên kênh riêng của họ có thể cạnh tranh lượt xem với kênh gốc; ghi "sản phẩm của mình" trong khi kịch bản, quay, ý tưởng là của người khác là mô tả sai.
Một điều khoản hợp lý: người dựng được đưa đoạn trích ngắn vào hồ sơ năng lực, ghi rõ vai trò là dựng cho kênh nào, không đăng nguyên video, không kiếm tiền từ đoạn đó. Đổi lại, kênh ghi tên người dựng trong phần mô tả video hoặc danh sách cộng tác viên. Cả hai đều được tôn trọng đúng phần mình làm.
Còn với người viết kịch bản, cần thêm một câu về việc dùng lại: họ có được viết kịch bản cùng đề tài cho kênh khác không, có được dùng lại câu chữ đã viết không. Ý tưởng đề tài thì không ai giữ được, nhưng câu chữ cụ thể thì có.
Thuê qua sàn việc làm tự do, thuê bạn bè: vẫn cần thoả thuận riêng
Nhiều kênh thuê người dựng qua các sàn việc làm tự do trong và ngoài nước. Điều khoản của sàn thường có một câu về quyền với sản phẩm, ví dụ quyền chuyển cho bên thuê khi thanh toán xong. Câu đó có ích nhưng chung chung, không nói gì về hồ sơ năng lực, tài nguyên bên thứ ba, giọng đọc, bảo mật. Đọc điều khoản của sàn để biết nền tảng đã quy định gì, rồi bổ sung bằng một thoả thuận riêng ngắn, gửi qua hệ thống tin nhắn của sàn để có lưu vết.
Thuê bạn bè, người nhà thì lại thường không có gì bằng giấy, vì ngại. Đây là trường hợp dễ vỡ nhất: khi kênh có thu nhập, câu hỏi "video này của ai" nổi lên đúng lúc quan hệ đang căng. Một trang thoả thuận viết lúc còn vui vẻ, ghi ai làm gì, nhận gì, ai giữ quyền với video, là cách giữ cả kênh lẫn tình bạn.
Với cộng tác viên ở nước ngoài, thoả thuận nên viết song ngữ hoặc bằng tiếng Anh, ghi rõ luật áp dụng và cách giải quyết bất đồng. Người dựng ở nước khác vẫn là tác giả phần dựng theo Công ước Berne; giấy tờ rõ ràng giúp kênh không phải tranh luận xuyên biên giới.
Một quy trình gọn khi thuê cộng tác viên mới
Kênh nhỏ không có phòng pháp chế, nhưng có thể làm đúng bằng một quy trình bốn năm bước:
- Soạn một mẫu thoả thuận cộng tác chung cho từng vai trò, nhờ luật sư đọc một lần, dùng lâu dài.
- Gửi mẫu cho cộng tác viên trước khi giao việc đầu tiên, ký điện tử hoặc ký tay rồi chụp lại.
- Mỗi lần giao việc, ghi đơn hàng ngắn: video nào, hạn giao, thù lao, phạm vi dùng đặc biệt nếu có (quảng cáo tài trợ).
- Khi nhận sản phẩm, nhận kèm tệp dự án, danh sách tài nguyên bên thứ ba và xác nhận đã giao đủ.
- Khi cộng tác viên nghỉ, gửi một thư ngắn nhắc lại các điều khoản còn hiệu lực sau khi chấm dứt (hồ sơ năng lực, bảo mật).
Thù lao trả cho cộng tác viên cũng gắn với nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân theo nguyên lý của luật thuế; cách khấu trừ tuỳ kênh là cá nhân hay doanh nghiệp. Hỏi kế toán khi kênh bắt đầu trả thù lao đều đặn.
Câu hỏi thường gặp
Người dựng video có phải là đồng tác giả của video không?
Có thể. Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, với tác phẩm điện ảnh và tác phẩm tương tự, người dựng phim có thể là một trong các tác giả. Tư cách tác giả không tự động cho họ quyền tài sản; quyền này thường thuộc bên đặt làm, trừ khi có thoả thuận khác.
Chủ kênh có được dùng giọng lồng tiếng cho quảng cáo nhà tài trợ không?
Chỉ khi thoả thuận với người lồng tiếng cho phép. Người lồng tiếng là người biểu diễn, có quyền liên quan với bản thu giọng. Dùng giọng cho mục đích ngoài phạm vi đã thoả thuận cần hỏi lại và thường cần thù lao thêm.
Người dựng nghỉ việc có được đăng lại video cũ lên kênh riêng không?
Không nên đăng nguyên video nếu kênh là chủ sở hữu. Thoả thuận hợp lý là cho phép dùng đoạn trích ngắn trong hồ sơ năng lực, ghi rõ vai trò. Đăng nguyên video có thể cạnh tranh với kênh gốc và vượt phạm vi được phép.
Nhạc nền người dựng mua bằng tài khoản riêng có an toàn không?
Có rủi ro. Giấy phép có thể không cho chuyển sang kênh, hoặc hết hiệu lực khi tài khoản của người dựng ngừng. Cách an toàn là kênh tự mua giấy phép thư viện và yêu cầu người dựng dùng tài nguyên từ đó.
Có cần cấm dùng giọng đọc để làm giọng nhân bản không?
Nên ghi rõ trong thoả thuận. Nhiều người lồng tiếng yêu cầu điều khoản này, và việc dùng giọng một người để tạo giọng giả có thể đụng tới nhiều lớp quyền. Ghi rõ giúp cả hai bên yên tâm và tránh tranh chấp về sau.
Kênh cá nhân có cần hợp đồng với cộng tác viên làm từ xa không?
Nên có, dù chỉ là một văn bản vài trang ký điện tử. Không có giấy tờ thì câu hỏi ai sở hữu video, ai được dùng gì chỉ còn dựa vào tin nhắn, và tranh chấp thường nổ ra đúng lúc kênh có giá trị nhất.
