Khi người sáng tạo ly hôn, quyền tác giả và tiền từ tác phẩm thường không được xử lý như một khối: quyền nhân thân gắn với tác giả, quyền tài sản đối với tác phẩm được hướng dẫn xem là tài sản riêng, còn khoản tiền thu được từ khai thác tác phẩm trong thời kỳ hôn nhân thường được xem là tài sản chung. Ranh giới giữa ba lớp này là chỗ hay phát sinh tranh cãi.
Ví dụ giả định: chị Lan vẽ truyện tranh ở Hà Nội, có hai bộ truyện được nhà phát hành trả tiền bản quyền theo quý và một nhân vật được cấp phép in lên đồ dùng học tập. Vợ chồng chị chuẩn bị ly hôn. Bài này trình bày nguyên lý theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) và Bộ luật Dân sự 2015. Mỗi vụ ly hôn có chi tiết riêng; bài này không thay cho tư vấn của luật sư, và toà án là nơi quyết định khi hai bên không thoả thuận được.
Ba lớp cần tách ra trước khi nói chuyện chia
Lớp thứ nhất là quyền nhân thân của tác giả: quyền đứng tên, đặt tên tác phẩm, bảo vệ sự toàn vẹn. Những quyền này gắn với người sáng tạo, không chuyển giao, nên không phải là thứ để chia trong ly hôn. Chồng chị Lan không thể trở thành tác giả bộ truyện chỉ vì hai người từng là vợ chồng, trừ khi anh thật sự tham gia sáng tạo và là đồng tác giả.
Lớp thứ hai là quyền tài sản đối với tác phẩm: quyền sao chép, phân phối, cấp phép, làm tác phẩm phái sinh. Theo hướng dẫn thi hành Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ được xếp vào nhóm tài sản riêng của vợ hoặc chồng. Nghĩa là chị Lan tiếp tục nắm quyền khai thác hai bộ truyện và nhân vật sau ly hôn.
Lớp thứ ba là tiền: khoản đã thu được từ việc khai thác tác phẩm trong thời kỳ hôn nhân. Theo nguyên tắc của luật, thu nhập hợp pháp và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung, trừ khi vợ chồng có thoả thuận khác. Tiền bản quyền chị Lan đã nhận, đã gửi tiết kiệm hay dùng mua tài sản trong thời gian hôn nhân vì vậy có thể được đưa vào khối tài sản chung để chia.
Tình huống của chị Lan được nhìn theo ba lớp
Bảng dưới áp nguyên lý vào từng thứ chị Lan có, chỉ mang tính minh hoạ:
| Thứ cần xử lý | Lớp | Hướng thường gặp |
|---|---|---|
| Quyền đứng tên trên hai bộ truyện | Nhân thân | Thuộc về chị Lan, không chia |
| Quyền cấp phép in nhân vật lên đồ dùng học tập | Quyền tài sản đối với tác phẩm | Thường được xem là tài sản riêng của chị Lan |
| Tiền bản quyền đã nhận trong thời kỳ hôn nhân | Thu nhập, lợi tức | Thường là tài sản chung, trừ thoả thuận khác |
| Tiền bản quyền về sau ngày ly hôn từ hợp đồng ký trong hôn nhân | Vùng cần xem kỹ | Phụ thuộc thoả thuận, thời điểm phát sinh và quyết định của toà; hỏi luật sư |
| Máy tính bảng, thiết bị vẽ mua bằng tiền chung | Tài sản thông thường | Xử lý như tài sản chung khác |
Hàng thứ tư là chỗ không có câu trả lời chung. Tiền phát sinh sau ly hôn từ một hợp đồng ký trong thời kỳ hôn nhân có thể được lập luận theo nhiều hướng. Hai bên nên thoả thuận rõ trong văn bản ly hôn; nếu không, đây là điểm cần luật sư phân tích theo hồ sơ thật.
Những trường hợp làm bức tranh phức tạp hơn
Vợ chồng cùng sáng tác. Nếu hai người thật sự cùng làm ra tác phẩm, họ là đồng tác giả và đồng chủ sở hữu theo luật sở hữu trí tuệ, độc lập với chuyện hôn nhân. Ly hôn không làm mất tư cách đồng tác giả; việc khai thác tiếp cần hai bên thoả thuận.
Một người làm hậu cần cho người kia. Chồng chị Lan lo liên hệ nhà phát hành, đàm phán hợp đồng. Công việc đó có giá trị và có thể được cân nhắc khi chia tài sản chung theo công sức đóng góp, nhưng không biến anh thành tác giả.
Tác phẩm được đứng tên công ty riêng. Nếu quyền tác giả đã chuyển cho một công ty do một hoặc cả hai vợ chồng góp vốn, việc chia liên quan tới phần vốn góp trong công ty, không phải chia trực tiếp tác phẩm.
Đã có thoả thuận chế độ tài sản. Vợ chồng có thể lập thoả thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, có công chứng hoặc chứng thực. Nếu thoả thuận đã tách bạch tiền bản quyền, việc chia theo thoả thuận đó.
Tiền bản quyền đã được nhập vào tài sản chung. Vợ chồng có thể đã thoả thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung. Khi đó, phần đã nhập được xử lý như tài sản chung.
Chuẩn bị hồ sơ trước khi làm việc với luật sư
Dù ly hôn thuận tình hay có tranh chấp, người sáng tạo nên chuẩn bị bộ giấy tờ dưới đây để mọi trao đổi dựa trên dữ kiện:
- Danh sách tác phẩm: tên, ngày sáng tác, ngày công bố, ai là tác giả, có đồng tác giả không.
- Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả nếu có; nếu chưa đăng ký, bằng chứng sáng tạo như bản phác, tệp gốc có ngày tạo.
- Các hợp đồng xuất bản, cấp phép, chuyển nhượng đang có hiệu lực hoặc đã hết hạn.
- Báo cáo và sao kê tiền bản quyền đã nhận trong thời kỳ hôn nhân, kèm chứng từ thuế.
- Bất kỳ thoả thuận tài sản vợ chồng nào đã lập, kể cả văn bản nhập hoặc chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân.
- Ghi chú về những hợp đồng sẽ còn trả tiền sau ngày ly hôn dự kiến, ước tính theo báo cáo cũ (ví dụ giả định, không phải cam kết).
Bộ hồ sơ này cũng giúp hai bên thương lượng bình tĩnh hơn. Nhiều tranh chấp kéo dài chỉ vì một bên không biết tiền bản quyền thực tế là bao nhiêu và nghĩ rằng con số lớn hơn nhiều.
Các phương án thương lượng tiền bản quyền tương lai
Quy đổi thành một khoản cố định. Hai bên ước tính tiền bản quyền sẽ còn về từ các hợp đồng ký trong hôn nhân, thống nhất một con số, người sáng tạo trả phần của người kia một lần và giữ toàn bộ khoản về sau. Cách này dứt điểm nhưng phụ thuộc vào việc ước tính có công bằng không, nên dựa vào báo cáo cũ thay vì phỏng đoán.
Chia theo tỷ lệ trong một thời hạn. Người kia nhận một phần tiền từ các hợp đồng đó trong một khoảng thời gian, sau đó thôi. Cách này sát với thực tế thu, nhưng buộc hai người phải tiếp tục đối chiếu số liệu, điều không dễ khi quan hệ đã căng.
Bù bằng tài sản khác. Người sáng tạo giữ trọn quyền và tiền từ tác phẩm, bù cho người kia bằng phần lớn hơn ở tài sản khác như tiền gửi, phương tiện. Cách này gọn nhất khi khối tài sản chung đủ lớn.
Giữ nguyên, ghi rõ không ai đòi về sau. Khi tiền bản quyền nhỏ và không ổn định, hai bên có thể thống nhất mọi khoản về sau thuộc người sáng tạo. Dù vậy vẫn nên ghi thành chữ trong văn bản thoả thuận để không ai đổi ý.
Kết hợp các phương án. Ví dụ giả định: phần tiền đã nhận được chia đôi, hợp đồng lớn nhất quy đổi một khoản cố định, các hợp đồng nhỏ để người sáng tạo giữ. Phương án nào cũng nên được luật sư đọc trước khi ký, nhất là phần câu chữ về thời điểm và căn cứ tính tiền.
Sau ly hôn: hợp đồng đang chạy và việc báo cho đối tác
Ly hôn không tự động làm thay đổi hợp đồng giữa chị Lan với nhà phát hành hay bên được cấp phép. Nếu hai vợ chồng thoả thuận chia phần tiền bản quyền sắp về trong một thời gian, thoả thuận đó ràng buộc giữa hai người, còn nhà phát hành vẫn trả cho người đứng tên trong hợp đồng, trừ khi các bên cùng ký văn bản thay đổi người nhận.
Nếu tài khoản nhận tiền đang đứng tên người kia, hoặc người kia đang là đầu mối liên hệ với đối tác, chị Lan nên thông báo bằng văn bản cho đối tác về thông tin liên hệ và tài khoản mới, kèm giấy tờ chứng minh mình là bên trong hợp đồng. Làm sớm để tránh tiền về nhầm chỗ.
Một việc hay bị quên là mật khẩu và quyền quản trị các tài khoản đăng tác phẩm: trang cá nhân, gian hàng bán bản in, kênh video. Những tài khoản này là công cụ khai thác tác phẩm; ai nắm quyền quản trị cần được thoả thuận rõ, nếu không, tác phẩm của bạn có thể bị gỡ, bị sửa hoặc bị khoá trong lúc hai bên đang căng thẳng.
Lập thoả thuận từ khi còn êm ấm
Lời khuyên hữu ích nhất cho người sáng tạo không phải là cách chia khi ly hôn, mà là sắp xếp từ sớm. Với cặp đôi mà một người có thu nhập đáng kể từ tác phẩm, thoả thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn, hoặc văn bản thoả thuận chia, nhập tài sản trong thời kỳ hôn nhân, giúp tránh rất nhiều tranh cãi. Đây không phải là chuyện thiếu tin tưởng mà là cách giữ bình yên cho cả hai.
Thoả thuận nên nói rõ: tiền bản quyền là tài sản chung hay riêng; ai quản lý tài khoản nhận tiền; khi một người cùng góp công vào việc khai thác tác phẩm thì công sức đó được ghi nhận thế nào. Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, thoả thuận về chế độ tài sản trước kết hôn phải lập bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực; các văn bản chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân cũng có yêu cầu hình thức riêng.
Vì quy định về hình thức và hiệu lực có nhiều điều kiện, nên nhờ luật sư hoặc công chứng viên soạn và giải thích. Một buổi làm việc khi mọi thứ còn êm ấm rẻ hơn nhiều so với nhiều tháng tranh chấp sau này.
Câu hỏi thường gặp
Chồng hoặc vợ có được chia quyền tác giả tác phẩm của người kia khi ly hôn không?
Quyền nhân thân như đứng tên tác giả không chia được. Quyền tài sản đối với tác phẩm theo hướng dẫn hiện hành thường được xem là tài sản riêng của người sáng tạo. Tuy vậy, tiền thu được từ tác phẩm trong thời kỳ hôn nhân thường thuộc tài sản chung. Hỏi luật sư cho vụ việc cụ thể.
Tiền bản quyền nhận trước khi kết hôn có bị chia không?
Tài sản có trước khi kết hôn nhìn chung là tài sản riêng, trừ khi đã được nhập vào tài sản chung. Giữ sao kê, chứng từ thể hiện thời điểm nhận tiền để chứng minh khi cần.
Tác phẩm sáng tác trong thời kỳ hôn nhân có khác tác phẩm sáng tác trước đó không?
Về quyền tài sản đối với tác phẩm, hướng dẫn hiện hành xếp vào tài sản riêng bất kể thời điểm sáng tác. Khác biệt nằm ở tiền thu được: khoản phát sinh trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung. Chi tiết nên hỏi luật sư.
Sau ly hôn, người kia có được tiếp tục bán sản phẩm in tác phẩm của mình không?
Nếu người kia không có quyền tác giả và không có hợp đồng cấp phép, việc tiếp tục bán sản phẩm in tác phẩm có thể là sử dụng không được phép. Nên thoả thuận rõ hàng tồn và kênh bán trong văn bản ly hôn.
Có cần định giá tác phẩm khi ly hôn không?
Nếu quyền tác giả được xác định là tài sản riêng thì thường không cần định giá để chia. Nhưng khi tranh chấp liên quan đến phần vốn góp bằng quyền tác giả trong công ty, hoặc công sức đóng góp, việc định giá có thể được đặt ra. Hỏi luật sư.
Thoả thuận tài sản trước hôn nhân có bắt buộc công chứng không?
Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, thoả thuận về chế độ tài sản của vợ chồng lập trước khi kết hôn phải bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực. Hãy kiểm văn bản hiện hành và nhờ công chứng viên giải thích trước khi ký.
