Trong một buổi chụp, quay có nhãn hàng, nhiếp ảnh gia, người mẫu hoặc KOL, ba lớp quyền chồng lên nhau: quyền tác giả của người chụp với ảnh, video (chủ sở hữu tuỳ hợp đồng, thường nghiêng về nhãn hàng đặt làm), quyền đối với hình ảnh cá nhân của người mẫu, KOL theo Bộ luật Dân sự 2015, và với video có diễn xuất là quyền của người biểu diễn. Mỗi lớp phải có sự đồng ý của đúng người, trong đúng phạm vi và thời hạn.
Tình huống: chị Vân, nhiếp ảnh gia thời trang ở Thành phố Hồ Chí Minh (ví dụ giả định), chụp bộ ảnh mùa hè cho một thương hiệu nhỏ, với một người mẫu tự do và một KOL có lượng người theo dõi lớn. Sau chiến dịch: nhãn hàng tiếp tục chạy quảng cáo bằng ảnh KOL gần hai năm; KOL đăng lại ảnh mà không nhắc tên chị; người mẫu dùng ảnh trong hồ sơ để nhận việc với một nhãn cạnh tranh. Ai đúng, ai sai, và lẽ ra phải ghi gì từ đầu?
Ba lớp quyền trong một tấm ảnh quảng cáo
Tách ba lớp ra là cách duy nhất để trả lời câu hỏi "ai được dùng ảnh này vào việc gì".
| Lớp quyền | Thuộc về ai (nguyên lý) | Câu hỏi then chốt |
|---|---|---|
| Quyền tác giả với ảnh, video | Tác giả là người chụp, quay; chủ sở hữu là nhãn hàng nếu đặt làm theo hợp đồng và không thoả thuận khác | Hợp đồng chụp ghi ai là chủ sở hữu, người chụp được dùng gì? |
| Quyền đối với hình ảnh cá nhân | Người mẫu, KOL | Họ đồng ý cho nhãn hàng dùng hình ở đâu, bao lâu? |
| Quyền của người biểu diễn (với video có diễn xuất, lời thoại) | Người mẫu, KOL khi biểu diễn trong video | Họ đồng ý cho ghi hình, phát lại, cắt ghép thế nào? |
Chuyện nhãn hàng dùng ảnh KOL gần hai năm là chuyện của lớp thứ hai. Dù nhãn hàng có là chủ sở hữu ảnh theo hợp đồng với chị Vân, họ vẫn chỉ được dùng hình KOL trong phạm vi và thời hạn KOL đồng ý. Theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý, và dùng vì mục đích thương mại còn gắn với thù lao, trừ khi các bên thoả thuận khác.
Thời hạn sử dụng hình ảnh: điều khoản đáng giá nhất của KOL
Trong hợp đồng với KOL, thời hạn sử dụng hình ảnh thường là khoản được thương lượng kỹ nhất, vì hình ảnh là tài sản của họ và việc gắn với một nhãn hàng quá lâu có thể cản họ nhận việc khác. Một hợp đồng thường ghi: nhãn hàng được dùng hình KOL trong quảng cáo trả tiền, trên trang của nhãn hàng, tại cửa hàng, trong một khoảng thời gian; hết hạn thì ngừng chạy quảng cáo mới, còn bài đăng tự nhiên đã đăng có thể được giữ hoặc phải gỡ tuỳ thoả thuận.
Nếu hợp đồng của nhãn hàng với KOL chỉ cho dùng một khoảng ngắn, việc tiếp tục chạy quảng cáo gần hai năm là vượt phạm vi; KOL có cơ sở đòi ngừng hoặc đòi thù lao bổ sung. Chị Vân không phải bên vi phạm, nhưng nếu hợp đồng chụp của chị có điều khoản cam kết đã có đồng ý của người mẫu và KOL, chị có thể bị kéo vào. Đó là lý do người chụp nên để nhãn hàng tự ký với người mẫu, KOL, và hợp đồng chụp ghi rõ chị không chịu trách nhiệm về phạm vi dùng hình mà nhãn hàng thoả thuận với họ.
Với KOL, cách tự bảo vệ đơn giản là lưu ngày hết hạn của từng hợp đồng và kiểm tra định kỳ xem nhãn hàng còn chạy quảng cáo có hình mình không. Khi thấy vượt hạn, một thư nhắc kèm bản hợp đồng thường đủ để nhãn hàng ngừng hoặc đề nghị gia hạn có trả thù lao.
KOL đăng lại ảnh không ghi tên người chụp
KOL có được đăng lại không? Tuỳ thoả thuận. Thường hợp đồng KOL có phần đăng bài trên kênh của họ, dùng chính ảnh của buổi chụp. Nếu nhãn hàng là chủ sở hữu ảnh và cho phép KOL đăng, KOL được đăng. Câu hỏi còn lại là ghi tên.
Quyền đứng tên vẫn thuộc người chụp. Dù ai là chủ sở hữu, chị Vân vẫn là tác giả và có quyền được nêu tên. Trong thực tế quảng cáo, ảnh trên trang của nhãn hàng hiếm khi ghi tên người chụp; trên kênh cá nhân của KOL, nhắc tên người chụp là cách làm phổ biến và lịch sự. Chị có thể nhắn đề nghị bổ sung.
Ghi vào hợp đồng chụp. Một câu: nhãn hàng và các bên được nhãn hàng cho phép đăng ảnh, khi đăng trên kênh cá nhân thì gắn tên người chụp theo cách thông thường của nền tảng. Câu này hiếm khi bị từ chối.
Đừng biến chuyện ghi tên thành tranh cãi công khai. KOL có lượng người theo dõi lớn, một lời trách móc công khai dễ bị hiểu sai. Một tin nhắn riêng, lịch sự, thường hiệu quả hơn.
Người mẫu dùng ảnh cho hồ sơ, rồi nhận việc với nhãn cạnh tranh
Người mẫu tự do cần ảnh để làm hồ sơ năng lực, và đưa ảnh từ chiến dịch đã công bố vào hồ sơ là nhu cầu chính đáng. Nhưng ảnh đó có thể thuộc quyền sở hữu của nhãn hàng (theo hợp đồng chụp) và có tác giả là chị Vân. Người mẫu dùng trong hồ sơ cần được phép, thường là một câu trong hợp đồng của nhãn hàng với người mẫu.
Việc người mẫu nhận việc với nhãn cạnh tranh là chuyện điều khoản độc quyền trong hợp đồng người mẫu, không phải chuyện quyền tác giả. Nếu không có điều khoản độc quyền, người mẫu tự do nhận việc. Nếu người mẫu dùng ảnh của chiến dịch cũ để quảng bá cho nhãn mới, như đăng ảnh mặc đồ nhãn cũ kèm lời mời mua đồ nhãn mới, thì đó là dùng ảnh vượt phạm vi, và có thể gây nhầm lẫn cho người xem.
Ở chiều ngược lại, nhãn hàng đem ảnh người mẫu ghép vào sản phẩm khác, dùng cho chiến dịch khác không có trong thoả thuận, là vượt phạm vi đồng ý về hình ảnh. Người mẫu tự do thường ít người bênh vực, nên giấy đồng ý ghi rõ phạm vi bảo vệ họ nhiều hơn bất kỳ ai.
Nội dung KOL tự quay, tự dựng cho nhãn hàng: thuộc về ai
Ngày càng nhiều chiến dịch không có nhiếp ảnh gia riêng: KOL tự quay video dùng thử sản phẩm, tự dựng, đăng trên kênh của mình. Lúc này KOL vừa là người biểu diễn, vừa là tác giả video. Nếu hợp đồng là đặt làm nội dung, theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, nhãn hàng có thể là chủ sở hữu video nếu không thoả thuận khác. Nhưng hợp đồng KOL trên thực tế thường viết ngược lại: KOL giữ quyền với nội dung, nhãn hàng được cấp phép dùng lại trong một thời hạn.
Điểm tranh chấp quen thuộc là nhãn hàng muốn lấy video của KOL để chạy quảng cáo trả tiền dưới tên nhãn hàng, hoặc cắt ghép thành quảng cáo mới. Đó là những việc dùng khác với việc KOL đăng trên kênh của mình, và thường được tính phí riêng. Không có câu nào về việc này trong hợp đồng thì hai bên sẽ hiểu khác nhau.
Hợp đồng nên ghi rõ: nội dung thuộc ai; nhãn hàng được đăng lại trên kênh của mình không; được dùng chạy quảng cáo trả tiền không, bao lâu; được cắt ghép, chèn chữ không; khi hợp tác kết thúc, KOL có được gỡ bài không và nhãn hàng phải ngừng dùng những gì. Năm câu đó giải quyết phần lớn tranh chấp giữa KOL và nhãn hàng.
Chụp trao đổi (TFP): không ai trả tiền thì càng cần giấy
Nhiều buổi chụp không có nhãn hàng: nhiếp ảnh gia và người mẫu chụp trao đổi, không ai trả tiền ai, cả hai lấy ảnh làm hồ sơ. Chính vì không có hợp đồng thương mại, tranh chấp lại dễ xảy ra. Một tờ thoả thuận ngắn nên ghi:
- Nhiếp ảnh gia là tác giả và giữ quyền tác giả với ảnh.
- Người mẫu được dùng ảnh cho hồ sơ năng lực, mạng xã hội cá nhân, có ghi tên người chụp; không bán, không dùng quảng cáo cho nhãn hàng.
- Nhiếp ảnh gia được dùng ảnh cho hồ sơ, dự thi, triển lãm; muốn bán ảnh cho mục đích thương mại hoặc đưa lên chợ ảnh thì cần người mẫu đồng ý riêng.
- Số ảnh giao, thời gian giao, mức chỉnh sửa; người mẫu có được tự chỉnh ảnh không.
- Ảnh nhạy cảm, nếu có, chỉ được dùng khi người mẫu đồng ý từng tấm.
- Với người mẫu chưa thành niên, cha mẹ hoặc người đại diện ký thay, và ý kiến của chính các em cũng cần được tôn trọng.
Mục thứ ba hay bị bỏ qua: nhiếp ảnh gia nghĩ có quyền tác giả là được bán ảnh, quên rằng ảnh có hình người mẫu, và bán cho mục đích thương mại cần sự đồng ý về hình ảnh của họ.
Trình tự giấy tờ cho một buổi chụp có nhãn hàng
Khi chị Vân nhận lại một chiến dịch tương tự, thứ tự giấy tờ nên như sau:
- Hợp đồng chụp giữa nhãn hàng và nhiếp ảnh gia: ai là chủ sở hữu, người chụp được dùng ảnh vào đâu, ghi tên ra sao.
- Hợp đồng giữa nhãn hàng với người mẫu và KOL, do nhãn hàng ký trực tiếp: phạm vi, thời hạn dùng hình, độc quyền, đăng bài.
- Nếu nhiếp ảnh gia tự thuê người mẫu theo yêu cầu nhãn hàng, nhiếp ảnh gia phải có giấy đồng ý của người mẫu ghi đúng phạm vi nhãn hàng cần, không hẹp hơn.
- Biên bản giao ảnh: số ảnh, định dạng, ngày giao, nhắc lại phạm vi.
- Lưu cả bộ giấy tờ cùng tệp gốc của buổi chụp.
Với các chiến dịch có ngân sách đáng kể, nên nhờ luật sư sở hữu trí tuệ đọc mẫu hợp đồng một lần rồi dùng lâu dài; chi phí đó nhỏ hơn rất nhiều so với một chiến dịch phải dừng giữa chừng vì thiếu một chữ ký.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn hàng là chủ sở hữu ảnh thì có được dùng hình người mẫu mãi không?
Không. Quyền sở hữu ảnh không bao gồm quyền dùng hình ảnh cá nhân của người mẫu. Nhãn hàng chỉ được dùng hình người mẫu trong phạm vi và thời hạn người mẫu đồng ý, theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015.
KOL đăng ảnh do mình chụp mà không ghi tên thì làm gì?
Người chụp là tác giả nên có quyền được nêu tên. Cách hợp lý là nhắn riêng đề nghị bổ sung tên, và từ lần sau đưa câu về ghi tên vào hợp đồng chụp với nhãn hàng.
Chụp trao đổi không trả tiền có cần hợp đồng không?
Nên có một tờ thoả thuận ngắn. Chính vì không có tiền, hai bên dễ hiểu khác nhau về việc ai được dùng ảnh vào đâu. Thoả thuận nên ghi quyền dùng của mỗi bên và việc bán ảnh cho mục đích thương mại.
Nhiếp ảnh gia có được bán ảnh người mẫu lên chợ ảnh không?
Chỉ khi có giấy đồng ý của người mẫu cho mục đích thương mại. Quyền tác giả của người chụp không thay được sự đồng ý về hình ảnh cá nhân. Không có giấy thì chỉ nên bán dạng ảnh biên tập hoặc không bán.
Video KOL nói về sản phẩm có thêm quyền gì so với ảnh?
Khi KOL diễn xuất, nói lời thoại trong video, họ còn là người biểu diễn với quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn. Việc cắt ghép, phát lại, dùng đoạn video ở nơi khác nên được thoả thuận rõ trong hợp đồng.
