Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền tác giả, nhưng góp vốn nghĩa là chuyển quyền sở hữu tác phẩm sang công ty: từ đó tác phẩm thuộc về công ty, không còn là của riêng bạn. Nhiều người sáng lập chỉ nhận ra điều này khi rời công ty và muốn mang tác phẩm theo.
Ví dụ giả định: chị Ngân ở TP Hồ Chí Minh thiết kế một bộ trò chơi bàn cờ về chợ nổi miền Tây, gồm hình vẽ, thẻ bài và sách hướng dẫn. Chị cùng hai người bạn lập công ty để sản xuất và bán trò chơi. Hai người bạn góp tiền, chị muốn góp bằng bộ trò chơi. Bài này giúp bạn quyết định góp quyền hay chỉ cấp phép cho công ty, định giá ra sao, và chuẩn bị giấy tờ gì. Đây là nguyên lý; cấu trúc cụ thể nên được luật sư doanh nghiệp và luật sư sở hữu trí tuệ xem xét.
Góp vốn bằng quyền tác giả nghĩa là gì
Theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020, tài sản góp vốn có thể là tiền, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và tài sản khác định giá được bằng tiền. Chỉ cá nhân, tổ chức là chủ sở hữu hợp pháp hoặc có quyền sử dụng hợp pháp đối với quyền sở hữu trí tuệ mới có quyền dùng nó để góp vốn.
Khi góp vốn bằng tài sản, người góp phải chuyển quyền sở hữu tài sản đó cho công ty. Với quyền tác giả, việc chuyển này thường được thể hiện bằng hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả giữa người sáng lập và công ty, bằng văn bản, kèm biên bản góp vốn. Đổi lại, người góp nhận phần vốn góp hoặc cổ phần tương ứng với giá trị đã định.
Lưu ý một điều cơ bản: chỉ quyền tài sản và quyền công bố chuyển được. Chị Ngân vẫn là tác giả bộ trò chơi, vẫn được ghi tên trên hộp sản phẩm theo thoả thuận, kể cả khi công ty là chủ sở hữu. Còn những gì không được bảo hộ bằng quyền tác giả, như ý tưởng trò chơi, cơ chế luật chơi ở mức quy tắc, thì cũng không có gì để chuyển. Phần được bảo hộ là cách thể hiện cụ thể: hình vẽ, chữ viết trong sách hướng dẫn, thiết kế thẻ bài.
Góp quyền hay cấp phép cho công ty
Chị Ngân không bắt buộc phải góp quyền. Một lựa chọn khác là góp tiền hoặc công sức, rồi cấp phép cho công ty dùng bộ trò chơi. Bảng dưới đặt hai phương án cạnh nhau:
| Khía cạnh | Góp vốn bằng quyền tác giả | Giữ quyền và cấp phép cho công ty |
|---|---|---|
| Ai là chủ sở hữu tác phẩm | Công ty | Chị Ngân |
| Chị Ngân nhận gì | Phần vốn góp, cổ phần | Phí cấp phép hoặc phần trăm doanh thu, có thể kèm phần vốn góp bằng thứ khác |
| Khi chị rời công ty | Tác phẩm ở lại công ty, chị chỉ có phần vốn | Hợp đồng cấp phép xử lý theo điều khoản chấm dứt |
| Với nhà đầu tư | Dễ thuyết phục hơn vì công ty sở hữu tài sản cốt lõi | Nhà đầu tư có thể lo ngại công ty phụ thuộc một cá nhân |
| Giấy tờ | Hợp đồng chuyển nhượng, định giá, biên bản góp vốn | Hợp đồng cấp phép dài hạn, độc quyền hay không |
Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp. Nếu bộ trò chơi là tài sản duy nhất của công ty và công ty muốn gọi vốn, góp quyền thường hợp lý. Nếu chị Ngân có kế hoạch làm nhiều trò chơi khác dựa trên cùng thế giới nhân vật, chị có thể muốn giữ quyền và cấp phép riêng từng sản phẩm.
Định giá: những điều cần biết trước khi ghi con số
Ai định giá. Theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020, tài sản góp vốn không phải tiền phải được định giá, do các thành viên hoặc cổ đông sáng lập định giá theo nguyên tắc đồng thuận hoặc do tổ chức thẩm định giá thực hiện. Kiểm quy định hiện hành cho loại hình công ty của bạn.
Trách nhiệm khi định giá quá cao. Nếu tài sản được định giá cao hơn giá trị thực tế tại thời điểm góp vốn, những người tham gia định giá có thể phải liên đới góp thêm phần chênh lệch và chịu trách nhiệm về thiệt hại. Đừng thổi giá trị tác phẩm chỉ để có nhiều cổ phần.
Căn cứ định giá. Có thể dựa trên chi phí đã bỏ ra để sáng tạo, doanh thu dự kiến từ việc khai thác, hoặc giá của các tác phẩm tương tự trên thị trường. Với tác phẩm chưa bán được sản phẩm nào, mọi con số đều mang tính ước đoán; ghi rõ căn cứ để sau này không ai thấy bị lừa.
Giấy chứng nhận đăng ký. Có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả không làm tăng giá trị tác phẩm, nhưng giúp chứng minh người góp là chủ sở hữu hợp pháp, điều mà tổ chức thẩm định giá và nhà đầu tư thường hỏi đầu tiên.
Thuế khi góp vốn. Việc chuyển quyền tài sản để góp vốn có thể phát sinh nghĩa vụ thuế với người góp tuỳ trường hợp. Hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế trước khi ký biên bản góp vốn.
Các bước chuẩn bị giấy tờ cho người sáng lập
Thứ tự dưới đây giúp phần góp vốn bằng tác phẩm của chị Ngân rõ ràng ngay từ đầu:
- Lập danh mục những gì sẽ góp: hình vẽ, thiết kế thẻ, văn bản hướng dẫn, tệp gốc; ghi rõ phần nào không góp.
- Kiểm tra mọi phần trong tác phẩm đều do mình làm hoặc mình có quyền: hình mượn, phông chữ, âm thanh phải có giấy phép phù hợp.
- Cân nhắc đăng ký quyền tác giả đứng tên mình trước khi góp, để chứng minh chủ sở hữu ban đầu.
- Các thành viên định giá, lập biên bản ghi rõ căn cứ, hoặc thuê tổ chức thẩm định giá.
- Ký hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả giữa người góp và công ty, ghi rõ phạm vi, quyền ghi tên tác giả.
- Lập biên bản góp vốn, cập nhật sổ đăng ký thành viên hoặc cổ đông theo quy định.
- Lưu toàn bộ giấy tờ ở công ty và một bản ở người góp.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Phần mượn trong tác phẩm có thể làm hỏng phần góp vốn
Công ty nhận tác phẩm làm vốn thì cũng nhận luôn rủi ro của những phần không thuộc về người góp. Trước khi góp, chị Ngân rà lại bộ trò chơi theo danh sách dưới đây:
- Phông chữ trên thẻ bài và hộp. Giấy phép phông chữ dùng cho cá nhân có thể không cho in lên sản phẩm bán; công ty cần giấy phép phù hợp hoặc đổi phông.
- Hình nền, hoạ tiết lấy từ kho ảnh. Giấy phép kho ảnh thường gắn với người mua; khi chuyển cho công ty có thể phải mua lại hoặc kiểm điều khoản chuyển giao.
- Hình do người khác vẽ giúp. Một người bạn vẽ hộ vài nhân vật phụ mà không có giấy tờ là chỗ hở lớn nhất. Cần văn bản chuyển nhượng hoặc cấp phép từ người đó trước khi góp.
- Bản dịch sách hướng dẫn. Nếu thuê người dịch sang tiếng Anh, bản dịch là tác phẩm phái sinh của người dịch; cần thoả thuận quyền với họ.
- Âm thanh, nhạc nền trong phiên bản điện tử. Nhạc miễn phí trên mạng có điều kiện riêng; kiểm lại nếu công ty định làm ứng dụng đi kèm.
- Tên trò chơi và biểu tượng. Tên và biểu tượng dùng làm thương hiệu là chuyện nhãn hiệu, không phải quyền tác giả. Công ty nên tra cứu và đăng ký nhãn hiệu riêng.
Mỗi phần mượn chưa có giấy tờ là một điểm nhà đầu tư sẽ hỏi và một lý do để định giá thấp hơn. Dọn sạch trước khi góp giúp phần vốn của bạn vững và tránh cho công ty những tranh chấp không đáng có.
Bẫy khi chia tay người đồng sáng lập
Kịch bản hay gặp: sau hai năm, chị Ngân bất đồng với hai người bạn và muốn rút khỏi công ty. Chị nghĩ bộ trò chơi do mình vẽ nên mình mang theo được. Nếu đã góp vốn bằng quyền tác giả, câu trả lời gần như chắc chắn là không: tác phẩm thuộc công ty, chị chỉ có phần vốn góp và quyền chuyển nhượng hoặc yêu cầu công ty mua lại phần vốn theo quy định và điều lệ.
Chị cũng không được tự làm một bộ trò chơi khác có hình vẽ, nhân vật sao chép từ bộ cũ, vì như vậy là xâm phạm quyền của công ty. Điều chị vẫn giữ là tay nghề, phong cách, và những ý tưởng không được bảo hộ. Ranh giới giữa "làm tiếp bằng phong cách của mình" và "chép lại tác phẩm cũ" đôi khi mỏng, nên cần luật sư đánh giá trước khi ra sản phẩm mới.
Để tránh bế tắc, thoả thuận giữa các người sáng lập ngay từ đầu nên có điều khoản về tài sản trí tuệ khi một người rời đi: công ty có ưu tiên mua lại phần vốn không, người rời đi có được mua lại quyền đối với tác phẩm theo một giá đã định không, có được tiếp tục dùng tác phẩm trong portfolio không. Viết khi còn vui vẻ luôn dễ hơn viết khi đã căng thẳng.
Tác phẩm làm sau khi đã có công ty
Một câu hỏi tiếp theo: những bản mở rộng, bộ thẻ mới, nhân vật mới chị Ngân vẽ sau khi công ty thành lập thuộc về ai. Nếu chị làm việc cho công ty theo hợp đồng lao động hoặc theo nhiệm vụ được giao, nguyên tắc mặc định là công ty là chủ sở hữu, trừ khi có thoả thuận khác. Nếu chị không ký gì và tự vẽ ngoài giờ, tình trạng pháp lý sẽ mơ hồ.
Vì vậy, ngoài hợp đồng chuyển nhượng cho phần đã góp, người sáng lập làm sáng tạo nên có thêm văn bản quy định quyền đối với tác phẩm làm sau này: thuộc công ty khi làm theo nhiệm vụ, có thù lao hay không, và những dự án cá nhân nào người sáng lập được giữ riêng. Bộ luật Lao động 2019 và Luật Sở hữu trí tuệ 2005 là hai văn bản cần đọc cùng nhau cho phần này.
Cuối cùng, công ty nên lưu một sổ tài sản trí tuệ, ghi từng tác phẩm, ai làm, khi nào, thuộc về ai, đã đăng ký chưa. Sổ này hữu ích cho nhà đầu tư, cho việc xử lý vi phạm, và cho chính các người sáng lập khi cần nhìn lại ai đã đóng góp gì.
Câu hỏi thường gặp
Có được góp vốn bằng tác phẩm chưa đăng ký quyền tác giả không?
Quyền tác giả phát sinh tự động nên tác phẩm chưa đăng ký vẫn có thể là tài sản góp vốn, miễn chứng minh được bạn là chủ sở hữu hợp pháp. Giấy chứng nhận đăng ký giúp việc chứng minh và định giá thuận lợi hơn, nhất là khi có nhà đầu tư.
Góp vốn bằng quyền tác giả rồi có được ghi tên tác giả trên sản phẩm không?
Có. Quyền đứng tên tác giả là quyền nhân thân không chuyển giao. Cách ghi tên cụ thể trên sản phẩm nên được thoả thuận trong hợp đồng chuyển nhượng để tránh tranh cãi về sau.
Có thể góp một phần quyền và giữ phần còn lại không?
Có thể chuyển nhượng một số quyền tài sản hoặc giới hạn theo lĩnh vực, ví dụ chỉ quyền làm trò chơi bàn cờ, còn quyền làm truyện tranh từ cùng nhân vật vẫn giữ lại. Cách chia này cần viết rất rõ và nên có luật sư soạn.
Định giá tác phẩm góp vốn cao thì có lợi gì và rủi ro gì?
Định giá cao giúp người góp có nhiều phần vốn hơn, nhưng nếu cao hơn giá trị thực tế, những người tham gia định giá có thể phải góp bù chênh lệch và chịu trách nhiệm. Định giá có căn cứ rõ ràng an toàn hơn cho mọi người.
Rời công ty thì có lấy lại được tác phẩm đã góp không?
Thông thường không, vì tác phẩm đã thuộc công ty. Người rời đi có quyền đối với phần vốn góp theo luật và điều lệ. Muốn lấy lại tác phẩm, cần thoả thuận mua lại với công ty hoặc đã có điều khoản ưu tiên từ trước.
Nhà đầu tư thường hỏi gì về tài sản trí tuệ của công ty sáng tạo?
Họ thường hỏi ai là tác giả, công ty có đúng là chủ sở hữu không, giấy tờ chuyển nhượng có đủ không, các phần mượn của bên thứ ba có giấy phép không. Chuẩn bị sẵn sổ tài sản trí tuệ và các hợp đồng giúp buổi làm việc nhanh hơn.
