Quyền tài sản đối với tác phẩm là một loại tài sản có thể để lại cho con cháu bằng di chúc hoặc theo pháp luật về thừa kế, còn những quyền nhân thân như đứng tên, đặt tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm thì gắn với tác giả và không chuyển cho ai. Hiểu ranh giới đó là bước đầu để viết một di chúc có ích cho người ở lại.
Ví dụ giả định: bác Tư, nhiếp ảnh gia ngoài bảy mươi ở Lâm Đồng, có kho phim âm bản chụp suốt mấy chục năm, hai cuốn sách ảnh đã in và vài hợp đồng cấp phép ảnh cho một đơn vị làm sách du lịch. Bác có ba người con, chỉ một người theo nghề ảnh. Bài này đi theo câu chuyện đó, dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) và Bộ luật Dân sự 2015. Việc lập di chúc cụ thể nên làm với luật sư hoặc công chứng viên.
Người thừa kế nhận được gì, không nhận được gì
Khi bác Tư mất, các quyền tài sản đối với tác phẩm như quyền sao chép, phân phối, cấp phép, làm tác phẩm phái sinh được chuyển cho người thừa kế. Người thừa kế trở thành chủ sở hữu quyền tác giả: họ được cấp phép cho nhà xuất bản in lại sách ảnh, được nhận tiền từ các hợp đồng còn hiệu lực, được xử lý khi có người dùng ảnh trái phép.
Quyền công bố tác phẩm, tức đưa một tác phẩm chưa từng công bố ra công chúng, cũng thuộc nhóm quyền có thể chuyển giao. Với kho phim âm bản chưa từng in của bác Tư, người thừa kế có thể quyết định công bố những tấm chưa ai thấy, và điều này nên được bác dặn rõ trong di chúc: tấm nào được công bố, tấm nào bác không muốn ai xem.
Những quyền nhân thân không chuyển giao, như quyền đứng tên tác giả, quyền đặt tên tác phẩm và quyền bảo vệ sự toàn vẹn, thì vẫn gắn với tên bác Tư và được bảo hộ không thời hạn. Người con thừa kế không thể ghi tên mình là tác giả những tấm ảnh đó, nhưng có thể là người đứng ra yêu cầu người khác ghi đúng tên bác và không xuyên tạc tác phẩm, theo hướng dẫn hiện hành.
Quyền được hưởng trong bao lâu
Với trường hợp thông thường, quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và năm mươi năm tiếp theo sau năm tác giả mất. Trong khoảng đó, con cháu được khai thác và hưởng lợi. Hết thời hạn, tác phẩm thuộc về công chúng, ai cũng được sử dụng nhưng vẫn phải tôn trọng quyền nhân thân như ghi đúng tên tác giả.
Một số loại hình có cách tính thời hạn khác, như tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh; cách tính cụ thể cho ảnh chụp đã được sửa đổi qua các lần sửa luật. Với kho ảnh của bác Tư, gia đình nên hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc luật sư sở hữu trí tuệ để biết thời hạn cụ thể áp dụng cho từng nhóm ảnh, nhất là ảnh đã công bố từ lâu.
Biết thời hạn giúp gia đình lên kế hoạch hợp lý. Một bộ ảnh có giá trị tư liệu cao có thể được cấp phép cho bảo tàng, thư viện, nhà xuất bản trong nhiều năm; còn những tấm ít giá trị thương mại có thể được gia đình chủ động cho phép sử dụng rộng rãi, miễn ghi tên tác giả, để tên bác Tư được biết đến nhiều hơn.
Một bản di chúc phần quyền tác giả nên trả lời những câu nào
Di chúc chung chung kiểu "toàn bộ tài sản để lại cho các con chia đều" có thể khiến kho tác phẩm rơi vào cảnh không ai quyết được gì. Phần quyền tác giả nên trả lời rõ:
- Tác phẩm nào, nhóm tác phẩm nào được nhắc tới, kèm danh mục đính kèm.
- Ai là người thừa kế quyền tài sản: một người hay nhiều người, chia theo phần hay cùng sở hữu.
- Nếu nhiều người cùng thừa kế, ai là người được giao quản lý, ký hợp đồng cấp phép, nhận tiền rồi chia lại.
- Tác phẩm chưa công bố: được công bố hay không, ai quyết định, có nhóm nào tác giả muốn giữ kín.
- Hợp đồng đang còn hiệu lực: ai tiếp nhận, tiền phát sinh sau khi mất chia thế nào.
- Bản gốc vật chất như phim âm bản, bản thảo viết tay, tranh gốc: ai giữ, có được bán không, có muốn hiến tặng cho cơ sở lưu trữ nào không.
- Mong muốn về cách ghi tên tác giả và những kiểu sử dụng tác giả không muốn tác phẩm bị đưa vào.
Lưu ý phân biệt bản gốc vật chất với quyền tác giả. Người con giữ cuộn phim âm bản chưa chắc là người có quyền cấp phép in ảnh, nếu di chúc giao quyền đó cho người khác. Hai thứ có thể đi cùng hoặc tách ra, miễn viết rõ.
Một hay nhiều người thừa kế: ưu và nhược
Bác Tư cân nhắc giữa hai cách. Bảng dưới tóm tắt điều gia đình bác nhận ra khi bàn với luật sư:
| Cách sắp xếp | Ưu điểm | Điều cần lường trước |
|---|---|---|
| Một người thừa kế toàn bộ quyền tác giả | Quyết định nhanh, đối tác dễ làm việc | Các con khác có thể thấy thiệt; cân bằng bằng tài sản khác |
| Nhiều người cùng là đồng chủ sở hữu | Công bằng về hình thức | Mọi việc khai thác cần đồng thuận, dễ bế tắc khi bất đồng |
| Nhiều người cùng sở hữu, có một người quản lý | Vừa công bằng vừa có người quyết | Cần văn bản rõ quyền hạn người quản lý và cách chia tiền |
| Chia theo nhóm tác phẩm | Mỗi người tự quyết phần mình | Phải có danh mục rất rõ, tránh chồng lấn giữa các nhóm |
Gia đình bác Tư chọn cách thứ ba: ba người con cùng là chủ sở hữu, người con theo nghề ảnh được giao quản lý, ký hợp đồng và chia tiền theo tỷ lệ ghi trong di chúc. Đây chỉ là ví dụ giả định, không phải khuôn mẫu cho mọi nhà.
Lập danh mục tác phẩm khi còn minh mẫn
Di chúc chỉ có ích khi người ở lại biết tác phẩm nằm ở đâu và đang ở tình trạng nào. Bác Tư cùng con gái làm theo các bước sau, mỗi tuần một ít:
- Gom toàn bộ tác phẩm về một chỗ, kể cả những thứ đang gửi ở nhà xuất bản, phòng tranh, người quen.
- Đánh số từng nhóm, ghi năm sáng tác, nơi chụp hoặc chủ đề, đã công bố chưa, ở đâu.
- Số hoá những bản gốc dễ hỏng, lưu bản số ở hai nơi khác nhau.
- Lập bảng các hợp đồng: bên kia là ai, cấp phép gì, hết hạn khi nào, tiền trả theo cách nào.
- Ghi lại các tài khoản liên quan: nơi đăng bán ảnh, trang giới thiệu, hộp thư nhận báo cáo; cách để người thừa kế tiếp cận hợp pháp.
- Cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho các tác phẩm quan trọng để người thừa kế sau này dễ chứng minh.
Danh mục này nên được cập nhật mỗi năm một lần và để cùng chỗ với di chúc hoặc ở nơi người thân tin cậy biết. Danh mục tốt cũng giúp tác giả còn sống khai thác tác phẩm của mình hiệu quả hơn.
Tác phẩm số và tài khoản trực tuyến: phần hay bị bỏ quên
Thế hệ người sáng tạo hiện nay để lại không chỉ bản gốc vật chất mà cả một kho tác phẩm số: tệp ảnh độ phân giải cao trên ổ cứng và dịch vụ lưu trữ, tác phẩm đăng trên trang cá nhân, gian hàng bán ảnh hay bản in, kênh video có thu nhập. Quyền tác giả đối với những tác phẩm này vẫn được thừa kế như bình thường, nhưng nếu người thừa kế không vào được tài khoản, họ không thể khai thác, cũng không thể gỡ những bản bị người khác chép.
Mỗi nền tảng có chính sách riêng về tài khoản của người đã mất: có nơi cho phép chỉ định người liên hệ thừa kế, có nơi chỉ cho phép đóng tài khoản khi có giấy tờ chứng minh, có nơi không có cơ chế rõ ràng. Bác Tư trong ví dụ không dùng nhiều nền tảng, nhưng con gái bác thì đã đưa phần lớn ảnh lên một gian hàng trực tuyến. Hai cha con lập danh sách các tài khoản, kiểm tra từng nơi có cơ chế chỉ định người kế nhiệm hay không, và làm thủ tục đó ngay khi bác còn khoẻ.
Không nên ghi mật khẩu thẳng vào di chúc, vì di chúc có thể được nhiều người đọc. Cách thường dùng là ghi trong di chúc rằng người quản lý được quyền tiếp cận các tài khoản liên quan tới tác phẩm, còn thông tin đăng nhập để ở nơi an toàn mà người đó biết cách mở khi cần. Đồng thời, mọi tệp gốc quan trọng nên có bản sao ở một nơi không phụ thuộc tài khoản nào, để mất quyền truy cập không có nghĩa là mất tác phẩm.
Nếu không có di chúc, hoặc không có người thừa kế
Nếu tác giả mất mà không để lại di chúc, quyền tài sản được chia theo pháp luật về thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015, theo hàng thừa kế. Khi đó, tất cả những người cùng hàng có thể trở thành đồng chủ sở hữu, và mọi việc khai thác tác phẩm cần họ thống nhất. Gia đình đông người, sống ở nhiều nơi, rất dễ rơi vào cảnh nhà xuất bản muốn in lại sách mà không biết ký với ai.
Trường hợp đó, các đồng thừa kế nên sớm lập một văn bản thoả thuận cử người đại diện, có công chứng nếu cần, và thông báo cho các đối tác đang có hợp đồng. Nếu tác phẩm đã đăng ký, có thể hỏi Cục Bản quyền tác giả về thủ tục ghi nhận chủ sở hữu mới theo hướng dẫn hiện hành.
Nếu không có ai thừa kế, theo nguyên lý của pháp luật dân sự, tài sản không có người nhận thừa kế thuộc về Nhà nước; luật sở hữu trí tuệ cũng có quy định riêng cho tác phẩm trong trường hợp này. Tác giả không có người thân gần có thể cân nhắc để lại quyền cho một tổ chức, quỹ, trường học hay cơ sở lưu trữ mà mình tin tưởng, bằng di chúc lập đúng hình thức.
Câu hỏi thường gặp
Con cháu có được đứng tên tác giả thay cho cha mẹ đã mất không?
Không. Quyền đứng tên tác giả là quyền nhân thân không chuyển giao. Con cháu có thể là chủ sở hữu quyền tài sản, được khai thác và hưởng lợi, nhưng tác phẩm vẫn phải ghi tên người đã sáng tạo ra nó.
Tác phẩm chưa từng công bố có được con cháu công bố sau khi tác giả mất không?
Quyền công bố có thể chuyển cho người thừa kế. Tuy vậy, nếu tác giả để lại mong muốn không công bố một số tác phẩm, người thừa kế nên tôn trọng. Ghi rõ điều này trong di chúc giúp tránh tranh cãi giữa các người thừa kế.
Người thừa kế có phải đăng ký lại quyền tác giả không?
Quyền tác giả không phụ thuộc đăng ký nên người thừa kế không bắt buộc phải đăng ký. Nếu tác phẩm đã có giấy chứng nhận, người thừa kế có thể hỏi Cục Bản quyền tác giả về thủ tục ghi nhận chủ sở hữu mới để thuận tiện khi làm việc với đối tác.
Hợp đồng cấp phép ký khi tác giả còn sống có còn hiệu lực sau khi tác giả mất không?
Nhìn chung, hợp đồng vẫn tiếp tục và người thừa kế kế thừa quyền, nghĩa vụ của bên cấp phép, trừ khi hợp đồng có thoả thuận khác. Người thừa kế nên thông báo cho đối tác và cung cấp giấy tờ chứng minh tư cách thừa kế.
Di chúc phần quyền tác giả có cần công chứng không?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép nhiều hình thức di chúc với điều kiện riêng. Với tài sản phức tạp như kho tác phẩm, di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực giúp hạn chế tranh chấp. Hỏi công chứng viên hoặc luật sư để chọn hình thức phù hợp.
Bản gốc tranh, phim âm bản và quyền tác giả có phải luôn đi cùng nhau không?
Không. Bản gốc là vật, quyền tác giả là quyền. Di chúc có thể giao bản gốc cho người này, quyền khai thác cho người khác, hoặc giao cùng một người. Viết rõ để người giữ bản gốc không hiểu nhầm là mình có quyền cấp phép.
