Một bài hát có thể được đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả dưới dạng tác phẩm âm nhạc (có lời hoặc không lời), còn bản thu âm của bài hát được đăng ký riêng dưới dạng quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi âm; hai giấy chứng nhận này bảo vệ hai thứ khác nhau và có thể đứng tên những người khác nhau. Đăng ký không bắt buộc, vì quyền tác giả phát sinh tự động từ lúc bài được sáng tác và định hình, nhưng giấy chứng nhận giúp bạn không phải tự chứng minh quyền khi có tranh chấp, trừ khi có chứng cứ ngược lại.
Tình huống: chị Linh ở Nghệ An (ví dụ giả định) viết nhạc, một người bạn viết lời, một người khác phối khí, và chị tự bỏ tiền thu âm. Chị muốn đăng ký để chuẩn bị phát hành. Bài này đi qua câu hỏi đăng ký cái gì, ai đứng tên, nộp kèm gì, và những chỗ người làm nhạc hay khai sai. Thủ tục và mẫu tờ khai thay đổi theo thời gian; luôn kiểm văn bản hiện hành và hỏi nơi nộp.
Một bài hát, bốn thứ có thể đăng ký
Trước khi điền tờ khai, tách bài hát ra thành các lớp. Mỗi lớp có tác giả hoặc chủ thể riêng, và không phải lớp nào cũng cần đăng ký ngay.
| Lớp | Loại hình khi đăng ký | Ai đứng tên (nguyên lý) |
|---|---|---|
| Nhạc và lời cùng nhau | Tác phẩm âm nhạc có lời | Các tác giả nhạc và lời; chủ sở hữu là các tác giả hoặc người nhận quyền theo hợp đồng |
| Chỉ phần nhạc | Tác phẩm âm nhạc không lời | Người viết nhạc |
| Bản phối có tính sáng tạo | Thường xem xét như tác phẩm phái sinh, cần sự đồng ý của tác giả bài gốc | Người phối; kèm văn bản đồng ý của tác giả bài gốc |
| Bản thu âm hoàn chỉnh | Quyền liên quan: bản ghi âm | Nhà sản xuất bản ghi âm, tức người đầu tư tài chính và kỹ thuật để thu |
Trong tình huống của chị Linh, phương án gọn là đăng ký một tác phẩm âm nhạc có lời với hai đồng tác giả (chị và người viết lời), rồi đăng ký quyền liên quan cho bản thu với chị là nhà sản xuất bản ghi âm. Bản phối có đăng ký riêng hay không tuỳ thoả thuận với người phối; nếu đăng ký, cách khai nên hỏi Cục.
Ai đứng tên tác giả, ai đứng tên chủ sở hữu
Tờ khai đăng ký phân biệt tác giả và chủ sở hữu. Tác giả là người trực tiếp sáng tạo. Chủ sở hữu là người nắm quyền tài sản: có thể chính là tác giả, có thể là người được chuyển nhượng, có thể là tổ chức giao nhiệm vụ hoặc bên đặt hàng theo hợp đồng. Khi chị Linh và người viết lời cùng làm bài theo ý mình, không ai đặt hàng, thì cả hai vừa là tác giả vừa là đồng chủ sở hữu.
Các trường hợp khác cần giấy tờ tương ứng: bài viết theo đơn đặt hàng của một công ty thì công ty là chủ sở hữu, kèm hợp đồng; bài đã bán cho ca sĩ thì ca sĩ là chủ sở hữu, kèm hợp đồng chuyển nhượng; bài viết khi đang làm nhân viên theo nhiệm vụ được giao thì tổ chức là chủ sở hữu, kèm quyết định hoặc văn bản giao việc. Khai sai chủ sở hữu là lỗi phổ biến nhất khiến hồ sơ bị yêu cầu sửa đổi.
Bút danh: tác giả có thể đứng tên bằng bút danh hoặc nghệ danh, nhưng tờ khai thường vẫn cần thông tin nhân thân thật để xác định chủ thể. Nếu bạn muốn chỉ bút danh xuất hiện công khai, hỏi nơi nộp về cách khai phù hợp.
Hồ sơ cho một bài hát thường gồm những gì
Thành phần hồ sơ cụ thể theo văn bản hiện hành; danh sách dưới mô tả theo nguyên lý những thứ người làm nhạc nên chuẩn bị, để khi hỏi nơi nộp bạn biết mình còn thiếu gì:
- Tờ khai đăng ký quyền tác giả theo mẫu hiện hành, điền đủ thông tin tác giả, chủ sở hữu, loại hình, tóm tắt nội dung tác phẩm, ngày hoàn thành, đã công bố hay chưa.
- Bản sao tác phẩm: thường là bản nhạc ký âm có lời và/hoặc bản ghi âm thể hiện tác phẩm. Hỏi nơi nộp hình thức và số bản được chấp nhận cho tác phẩm âm nhạc.
- Văn bản đồng ý của các đồng tác giả nếu chỉ một người đứng ra nộp.
- Giấy uỷ quyền nếu nhờ người khác hoặc đơn vị dịch vụ nộp thay.
- Giấy tờ chứng minh quyền chủ sở hữu nếu chủ sở hữu không phải tác giả: hợp đồng đặt hàng, hợp đồng chuyển nhượng, văn bản giao nhiệm vụ.
- Với bản phối: văn bản đồng ý của tác giả bài gốc.
- Lệ phí theo biểu phí hiện hành, hỏi nơi nộp.
Bộ hồ sơ đăng ký quyền liên quan cho bản thu tương tự về cấu trúc: tờ khai riêng cho quyền liên quan, bản ghi âm, giấy tờ chứng minh bạn là nhà sản xuất bản ghi âm (ví dụ hoá đơn phòng thu, hợp đồng với kỹ thuật viên), và văn bản đồng ý của người biểu diễn nếu cần.
Những chỗ người làm nhạc hay khai sai
Tóm tắt nội dung viết như quảng cáo. Phần tóm tắt nên mô tả tác phẩm một cách khách quan: thể loại, cấu trúc, chủ đề lời, nhịp độ, thời lượng. Không cần, và không nên, viết những câu tự khen.
Ngày hoàn thành và ngày công bố lẫn nhau. Ngày hoàn thành là lúc bài được sáng tác xong và định hình. Ngày công bố là lúc bài lần đầu được đưa tới công chúng với sự đồng ý của chủ sở hữu, ví dụ ngày đăng video đầu tiên. Bài đã đăng mạng thì là đã công bố; khai "chưa công bố" là sai.
Khai chung lời và nhạc trong khi lời là của người khác. Nếu bạn chỉ viết nhạc, đừng khai mình là tác giả cả bài. Hoặc nộp chung với người viết lời như đồng tác giả, hoặc chỉ đăng ký phần nhạc.
Đăng ký bài dùng beat lease như tác phẩm của mình. Phần nhạc nền thuộc nhà sản xuất beat. Bạn chỉ khai phần lời và phần sáng tạo của mình, nếu có. Người nộp tự cam đoan và chịu trách nhiệm; Cục không thẩm định tính nguyên gốc từng nốt như thẩm định nhãn hiệu, nhưng khai sai thì giấy chứng nhận có thể bị huỷ bỏ hiệu lực.
Nộp ở đâu và chuyện gì xảy ra sau khi nộp
Theo nguyên lý, hồ sơ được nộp tại Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, hoặc văn phòng đại diện của Cục ở phía Nam, miền Trung; một số thủ tục có thể nộp qua bưu chính hoặc trực tuyến qua cổng dịch vụ công, và Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi cư trú có thể là nơi tiếp nhận trong một số trường hợp. Nơi tiếp nhận cụ thể và cách thức hiện hành nên được kiểm lại trước khi đi.
Sau khi nộp, nếu hồ sơ thiếu hoặc chưa hợp lệ, bạn sẽ nhận thông báo yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Trả lời đúng điểm được nêu, giữ bản sao những gì đã gửi. Khi hồ sơ hợp lệ, Cục cấp giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm, và giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan cho bản ghi nếu bạn đăng ký cả phần này. Thời gian xử lý theo quy định hiện hành; không nên tin bất kỳ lời hứa nào về số ngày cố định.
Giấy chứng nhận ghi tên tác giả, chủ sở hữu, loại hình và tên tác phẩm. Nó không phải bằng chứng tuyệt đối: nếu ai đó có chứng cứ ngược lại, giấy chứng nhận có thể bị xem xét huỷ bỏ. Vì vậy, sau khi có giấy, vẫn giữ nguyên hồ sơ sáng tác gốc của bài.
Thứ tự làm cho một bài sắp phát hành
Với một bài chuẩn bị ra mắt, thứ tự sau giúp giấy tờ khớp nhau từ đầu:
- Chốt danh sách người góp: viết nhạc, viết lời, phối khí, hát, chơi nhạc, người chi tiền thu.
- Ký các văn bản thoả thuận giữa những người góp: đồng tác giả, quyền với bản phối, đồng ý của người biểu diễn.
- Hoàn thiện bản nhạc ký âm hoặc bản ghi âm dùng để nộp.
- Nộp hồ sơ đăng ký tác phẩm âm nhạc; nếu muốn, nộp hồ sơ quyền liên quan cho bản thu.
- Phát hành, giữ thông tin ghi công trên nền tảng khớp với giấy tờ đã nộp.
- Lưu giấy chứng nhận cùng thư mục hồ sơ sáng tác.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả cho bài hát thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại. Bài có nhiều người góp hoặc dính hợp đồng với công ty nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi nộp.
Đăng ký từng bài hay cả album
Câu hỏi thường gặp của người chuẩn bị phát hành một album mười bài: đăng ký từng bài hay gộp? Về nguyên lý, mỗi bài hát là một tác phẩm riêng, nên đăng ký theo từng tác phẩm là cách rõ ràng nhất; mỗi bài có tác giả, ngày hoàn thành, tình trạng công bố khác nhau. Có nơi chấp nhận một số hình thức nộp gộp cho tuyển tập; hỏi nơi nộp trước khi gom.
Thực tế, nhiều nghệ sĩ chọn đăng ký những bài chủ lực, những bài có nhiều người góp dễ tranh chấp, và những bài đã có người hỏi mua. Các bài còn lại vẫn được bảo hộ tự động; bạn chỉ cần giữ hồ sơ sáng tác gọn gàng. Bản thu của cả album, nếu chị Linh là nhà sản xuất, có thể đăng ký quyền liên quan theo từng bản ghi hoặc theo cách nơi nộp hướng dẫn.
Một gợi ý thực tế: lập một bảng tính cho cả album, mỗi bài một dòng, ghi tác giả nhạc, tác giả lời, người phối, ngày hoàn thành, ngày công bố, đã đăng ký chưa, số giấy chứng nhận. Bảng này vừa là sổ theo dõi của bạn, vừa là thứ nhà phân phối, hãng hay đối tác cấp phép sẽ hỏi khi muốn làm việc với album.
Câu hỏi thường gặp
Bài hát chưa có bản nhạc ký âm có đăng ký được không?
Tác phẩm cần được định hình dưới một hình thức vật chất, và bản ghi âm thể hiện bài hát thường được xem là một hình thức như vậy. Hình thức bản sao được chấp nhận khi nộp nên hỏi nơi tiếp nhận; nhiều người chuẩn bị cả bản nhạc và bản ghi cho chắc.
Đăng ký bài hát rồi có cần đăng ký bản thu nữa không?
Hai thứ khác nhau. Giấy chứng nhận quyền tác giả bảo vệ bài hát, còn bản thu cụ thể do bạn sản xuất được bảo vệ bằng quyền liên quan. Nếu bản thu có giá trị và có rủi ro bị sao chép, có thể đăng ký quyền liên quan cho bản thu.
Người phối khí có được đứng tên tác giả bài hát không?
Không, trừ khi họ thật sự cùng sáng tác giai điệu hoặc lời. Bản phối có tính sáng tạo đáng kể có thể được xem xét như tác phẩm phái sinh của người phối, và cần sự đồng ý của tác giả bài gốc. Ghi rõ trong thoả thuận để tránh hiểu lầm.
Đồng tác giả không đồng ý đăng ký thì sao?
Hồ sơ của tác phẩm chung thường cần văn bản đồng ý của các đồng tác giả khi chỉ một người nộp. Nếu người kia không đồng ý, bạn có thể cân nhắc chỉ đăng ký phần riêng của mình nếu phần đó tách ra sử dụng độc lập được. Hỏi Cục Bản quyền tác giả cách xử lý cụ thể.
Giấy chứng nhận có thời hạn không?
Giấy chứng nhận ghi nhận quyền tác giả, còn thời hạn bảo hộ đi theo quyền tác giả của tác phẩm. Với tác phẩm âm nhạc thông thường, thời hạn bảo hộ quyền tài sản là suốt đời tác giả và năm mươi năm sau khi tác giả mất; một số quyền nhân thân được bảo hộ vô thời hạn.
Đã đăng bài lên mạng lâu rồi có đăng ký được không?
Được. Đăng ký không có hạn chót. Bạn chỉ cần khai đúng tình trạng đã công bố và ngày công bố lần đầu. Việc đăng mạng trước không làm mất quyền tác giả của bạn.
