Ảnh chụp được đăng ký với loại hình tác phẩm nhiếp ảnh, còn phim ngắn, video có kịch bản và dàn dựng được đăng ký với loại hình tác phẩm điện ảnh hoặc tác phẩm tạo ra theo phương pháp tương tự; với phim, danh sách tác giả gồm nhiều người trong đoàn làm phim, còn chủ sở hữu thường là người đầu tư sản xuất, nên hồ sơ cần thêm giấy tờ thể hiện thoả thuận giữa họ. Đăng ký là tự nguyện; quyền tác giả đã phát sinh khi bạn bấm máy và định hình tác phẩm. Giấy chứng nhận giúp bạn không phải tự chứng minh quyền khi có tranh chấp, trừ khi có chứng cứ ngược lại.
Bài này dành cho hai người: anh Toàn, nhiếp ảnh gia ở Hà Nội (ví dụ giả định) muốn đăng ký bộ ảnh phố cổ chụp trong năm năm để chuẩn bị triển lãm và in sách ảnh; và nhóm làm phim ngắn của chị Yến ở Huế (ví dụ giả định) chuẩn bị gửi phim đi liên hoan. Thủ tục và mẫu tờ khai thay đổi theo thời gian; luôn kiểm văn bản hiện hành và hỏi nơi nộp.
Bộ ảnh: đăng ký từng ảnh hay cả bộ
Mỗi tấm ảnh có sự sáng tạo riêng là một tác phẩm nhiếp ảnh. Về nguyên lý, đăng ký theo từng tác phẩm là cách rõ ràng nhất: mỗi giấy chứng nhận gắn với đúng một tấm ảnh, dễ dùng khi tấm đó bị lấy. Nhưng với bộ ảnh hàng trăm tấm, đăng ký từng tấm tốn thời gian và chi phí. Có những cách nộp cho bộ sưu tập, tuyển tập; nơi nộp sẽ hướng dẫn hình thức được chấp nhận, nên hỏi trước khi chuẩn bị.
Cách anh Toàn có thể làm: chọn ra những tấm có giá trị nhất, tấm sẽ in bìa sách, tấm sẽ bán bản in giới hạn, tấm hay bị lấy trên mạng, để đăng ký riêng. Phần còn lại giữ hồ sơ gốc đầy đủ, hoặc đăng ký theo hình thức tuyển tập nếu được chấp nhận. Cuốn sách ảnh, nếu anh tự viết lời dẫn và tự sắp xếp, có thể có thêm phần sáng tạo riêng ở việc tuyển chọn, sắp xếp; cách khai phần này nên hỏi Cục.
Một lưu ý: giấy chứng nhận quyền tác giả không xác nhận gì về quyền hình ảnh của người xuất hiện trong ảnh. Ảnh chân dung người qua đường ở phố cổ vẫn cần cân nhắc sự đồng ý của họ khi in sách bán, theo Bộ luật Dân sự 2015, dù anh Toàn đã có giấy chứng nhận cho tấm ảnh.
Phim ngắn: ai là tác giả, ai là chủ sở hữu
Một phim ngắn có nhiều người góp sức, và Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) nhìn nhận nhiều người trong số đó là tác giả. Bảng dưới phân vai theo nguyên lý; cách khai cụ thể trên tờ khai nên hỏi nơi nộp.
| Người trong đoàn | Tư cách (nguyên lý) | Giấy tờ nên có |
|---|---|---|
| Đạo diễn | Tác giả | Thoả thuận với nhà sản xuất về quyền |
| Biên kịch | Tác giả kịch bản và là một tác giả của phim | Hợp đồng viết kịch bản hoặc văn bản đồng ý |
| Quay phim, dựng phim | Tác giả | Hợp đồng hoặc thoả thuận tham gia |
| Người sáng tác nhạc phim, thiết kế mỹ thuật | Tác giả phần mình | Hợp đồng sáng tác hoặc giấy phép sử dụng |
| Diễn viên | Người biểu diễn, có quyền liên quan, không phải tác giả phim | Văn bản đồng ý ghi hình, phạm vi dùng |
| Người bỏ tiền và tổ chức sản xuất | Thường là chủ sở hữu quyền tài sản | Chứng từ đầu tư, hợp đồng với đoàn |
Với nhóm của chị Yến, mọi người góp sức không lương, chị là người lo kinh phí. Nếu không có văn bản, việc chị đứng tên chủ sở hữu duy nhất có thể bị chính thành viên trong nhóm thắc mắc sau này. Một văn bản thoả thuận ký bởi các thành viên, ghi ai làm gì, ai là chủ sở hữu, chia quyền lợi thế nào nếu phim được mua, là giấy tờ quan trọng nhất của hồ sơ.
Hồ sơ đăng ký cho ảnh và phim thường gồm những gì
Thành phần hồ sơ cụ thể theo văn bản hiện hành; danh sách dưới mô tả theo nguyên lý để bạn chuẩn bị trước khi hỏi nơi nộp:
- Tờ khai đăng ký quyền tác giả theo mẫu hiện hành: tên tác phẩm, loại hình, tác giả, chủ sở hữu, ngày hoàn thành, đã công bố hay chưa, tóm tắt nội dung.
- Bản sao tác phẩm: với ảnh, thường là bản in ảnh theo kích thước nơi nộp yêu cầu; với phim, thường là bản ghi phim trên vật mang tin theo định dạng được chấp nhận.
- Văn bản đồng ý của các đồng tác giả nếu một người đứng ra nộp; với phim, các văn bản thể hiện thoả thuận giữa nhà sản xuất và các tác giả.
- Giấy tờ chứng minh quyền chủ sở hữu nếu chủ sở hữu không phải tác giả: hợp đồng đặt hàng, hợp đồng chuyển nhượng, văn bản giao nhiệm vụ.
- Giấy uỷ quyền nếu nhờ người khác nộp thay.
- Văn bản cho phép sử dụng tác phẩm của người khác có trong phim (nhạc, cảnh tư liệu) nếu nơi nộp yêu cầu làm rõ.
- Lệ phí theo biểu phí hiện hành, hỏi nơi nộp.
Phần tóm tắt nội dung nên viết khách quan. Với ảnh: chủ thể, bối cảnh, thời điểm chụp, đặc điểm bố cục. Với phim: thể loại, thời lượng, cốt truyện ngắn gọn, nhân vật chính. Không cần, và không nên, viết như lời giới thiệu quảng bá.
Những chỗ người làm ảnh và phim hay khai sai
Khai mình là chủ sở hữu ảnh chụp theo đơn đặt hàng. Ảnh chụp cho khách theo hợp đồng có thể thuộc quyền sở hữu của khách nếu hợp đồng không thoả thuận khác. Khai sai chủ sở hữu là lỗi khiến hồ sơ bị yêu cầu sửa, hoặc tệ hơn, giấy chứng nhận bị huỷ bỏ hiệu lực khi khách phản đối.
Bỏ sót tác giả của phim. Chỉ ghi đạo diễn mà quên biên kịch, quay phim, dựng phim là sai về nguyên lý. Các tác giả có quyền được nêu tên, và người bị bỏ sót có thể phản đối.
Ghi diễn viên là tác giả. Diễn viên là người biểu diễn với quyền liên quan, không phải tác giả phim. Ghi vào ô tác giả là nhầm loại quyền.
Không nói gì về nhạc dùng trong phim. Nhạc mua giấy phép hoặc xin phép dùng không thuộc quyền của nhà sản xuất phim. Khai cả phim như thể mọi thành phần là của mình là không trung thực; người nộp tự cam đoan và chịu trách nhiệm, Cục không thẩm định tính nguyên gốc từng thành phần như cơ quan nhãn hiệu thẩm định dấu hiệu.
Ngày công bố. Ảnh đã đăng mạng, phim đã chiếu ở một liên hoan là đã công bố. Khai "chưa công bố" là sai và làm yếu giấy chứng nhận về sau.
Nộp ở đâu và dùng giấy chứng nhận vào việc gì
Theo nguyên lý, hồ sơ nộp tại Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, hoặc các văn phòng đại diện của Cục; có thể nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến qua cổng dịch vụ công tuỳ thủ tục, và Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch nơi cư trú có thể tiếp nhận trong một số trường hợp. Kiểm lại nơi tiếp nhận và cách nộp hiện hành trước khi đi. Nếu hồ sơ thiếu, bạn sẽ nhận thông báo sửa đổi, bổ sung; trả lời đúng điểm được nêu.
Với anh Toàn, giấy chứng nhận dùng khi làm việc với nhà xuất bản sách ảnh, khi bán bản in giới hạn cho nhà sưu tập muốn biết nguồn gốc, khi gửi thư cho trang tin dùng ảnh không xin phép. Với nhóm chị Yến, giấy chứng nhận và văn bản thoả thuận trong đoàn là thứ các liên hoan, nền tảng phát hành, người mua phim thường hỏi để kiểm chuỗi quyền trước khi nhận phim.
Về thời hạn bảo hộ, tác phẩm nhiếp ảnh và tác phẩm điện ảnh có cách tính riêng theo Luật Sở hữu trí tuệ, khác với trường hợp thông thường là suốt đời tác giả và năm mươi năm sau khi tác giả mất. Khi cần con số cho một tác phẩm cụ thể, kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Phim ngắn gửi liên hoan, nền tảng phát hành: họ sẽ hỏi gì
Khi nhóm của chị Yến gửi phim đi liên hoan hoặc chào bán cho nền tảng phát hành, phía nhận phim thường không chỉ xem phim. Họ hỏi chuỗi quyền: ai là chủ sở hữu, các tác giả đã đồng ý chưa, nhạc trong phim có giấy phép cho việc chiếu ở liên hoan và phát hành trực tuyến không, diễn viên đã ký đồng ý ghi hình và phát lại chưa, cảnh quay ở địa điểm riêng có giấy phép quay không.
Một bộ hồ sơ gọn gồm: giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả của phim nếu có, văn bản thoả thuận trong đoàn, giấy phép nhạc, văn bản đồng ý của diễn viên, danh sách tài nguyên bên thứ ba. Nhóm làm phim độc lập thường thiếu giấy phép nhạc cho phạm vi rộng: xin phép dùng nhạc "cho phim ngắn" nhưng không nói rõ có chiếu liên hoan, có phát hành trực tuyến có thu tiền. Đến lúc có người mua, phải quay lại xin bổ sung, có khi tác giả nhạc đòi mức khác hẳn.
Bài học cho chị Yến: khi xin phép dùng bất kỳ thành phần nào cho phim, hỏi luôn phạm vi rộng nhất mà phim có thể đi tới, kể cả khi lúc đó chưa nghĩ tới chuyện bán.
Thứ tự làm cho một dự án sắp ra mắt
Với sách ảnh hay phim ngắn sắp công bố, thứ tự sau giúp giấy tờ khớp nhau:
- Chốt danh sách tác phẩm cần đăng ký và người góp sức cho từng tác phẩm.
- Ký các văn bản trong nhóm: đồng tác giả, chủ sở hữu, đồng ý của người biểu diễn, giấy phép nhạc và tư liệu.
- Với ảnh có người rõ mặt sẽ in hoặc bán, xin sự đồng ý của người trong ảnh nếu có thể; ảnh không xin được thì cân nhắc không đưa vào bản thương mại.
- Chuẩn bị bản sao đúng định dạng nơi nộp yêu cầu, viết tóm tắt nội dung.
- Nộp hồ sơ, theo dõi thông báo, trả lời bổ sung nếu có.
- Lưu giấy chứng nhận cùng hồ sơ dự án và tệp gốc.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả cho bộ ảnh hay phim ngắn thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại. Phim có nhiều người góp hoặc có nhà đầu tư bên ngoài nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi nộp.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh đã đăng lên mạng xã hội có đăng ký quyền tác giả được không?
Được. Đăng ký không có hạn chót, và việc đăng mạng trước không làm mất quyền tác giả. Bạn chỉ cần khai đúng tình trạng đã công bố và ngày công bố lần đầu, kèm bản sao ảnh theo yêu cầu của nơi nộp.
Có đăng ký một lần cho cả bộ ảnh được không?
Có một số hình thức nộp cho bộ sưu tập, tuyển tập; nơi nộp sẽ hướng dẫn cách được chấp nhận. Đăng ký riêng từng ảnh rõ ràng hơn khi một tấm cụ thể bị lấy, nên nhiều người đăng ký riêng những tấm giá trị nhất.
Diễn viên phim ngắn có được ghi là tác giả không?
Không. Diễn viên là người biểu diễn, có quyền liên quan với cuộc biểu diễn của mình. Tác giả phim là những người sáng tạo như đạo diễn, biên kịch, quay phim, dựng phim, sáng tác nhạc và thiết kế mỹ thuật.
Phim ngắn dùng nhạc có giấy phép thì đăng ký thế nào?
Bạn đăng ký phim với tư cách tác phẩm của đoàn làm phim, nhưng nhạc vẫn thuộc chủ sở hữu bài nhạc. Khai trung thực về các thành phần không thuộc quyền của bạn và giữ giấy phép nhạc trong hồ sơ.
Giấy chứng nhận có thay được sự đồng ý của người trong ảnh không?
Không. Giấy chứng nhận ghi nhận quyền tác giả với tấm ảnh, còn quyền đối với hình ảnh cá nhân của người trong ảnh do Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh. In ảnh chân dung để bán vẫn cần cân nhắc sự đồng ý của họ.
Nhóm làm phim không lương thì ai đứng tên chủ sở hữu?
Thường là người bỏ tiền và tổ chức sản xuất, nhưng khi mọi người góp công không lương, nên có văn bản thoả thuận ký bởi các thành viên ghi rõ ai là chủ sở hữu và quyền lợi của từng người nếu phim được mua.
