Khi ca sĩ tự do hát bài của người khác trong một buổi biểu diễn trước công chúng, theo nguyên lý của luật, việc xin phép chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền sử dụng thuộc về tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm, thường là bên tổ chức buổi biểu diễn hoặc cơ sở kinh doanh nơi biểu diễn; nhưng ca sĩ vẫn nên ghi rõ việc này vào hợp đồng show, vì khi có chuyện, người cầm micro là người đầu tiên bị hỏi.
Bài này viết cho ca sĩ, nhạc công nhận show lẻ: hát tiệc cưới ở nhà hàng, hát phòng trà theo đêm, hát sự kiện cuối năm của công ty. Tình huống mẫu là Nhi, ca sĩ tự do ở Thành phố Hồ Chí Minh (ví dụ giả định), mỗi tuần hát ba đêm phòng trà và vài tiệc cưới. Bài không bàn chuyện phát nhạc ở quán hay tổ chức đêm nhạc từ góc nhà tổ chức; trọng tâm là ca sĩ cần biết gì, giữ gì, và ghi gì vào giấy tờ của mình.
Biểu diễn bài người khác là đang sử dụng tác phẩm
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng là một quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả. Khi Nhi hát một bài trên sân khấu phòng trà, tác phẩm đang được sử dụng theo đúng nghĩa đó. Ai sử dụng tác phẩm theo hình thức này thì phải được phép và trả tiền, trừ những trường hợp luật cho phép dùng không cần xin phép, vốn được liệt kê hẹp.
Câu hỏi thực tế là "ai" ở đây. Trong mô hình phổ biến, cơ sở kinh doanh hoặc đơn vị tổ chức chương trình là bên tổ chức việc biểu diễn, thu tiền vé hoặc hưởng lợi từ khách, nên là bên có trách nhiệm làm việc với chủ sở hữu, thường thông qua tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả âm nhạc đại diện cho nhiều tác giả. Ca sĩ hát thuê theo đêm thường là người được bên tổ chức mời, không phải bên đứng ra tổ chức.
Tuy vậy, không có câu nào trong luật nói "ca sĩ không bao giờ phải lo". Nếu Nhi tự tổ chức một đêm nhạc bán vé, tự thuê địa điểm, thì chính Nhi là bên tổ chức. Nếu hợp đồng show ghi ca sĩ chịu mọi trách nhiệm bản quyền, Nhi đã tự nhận về mình nghĩa vụ đó trong quan hệ với bên thuê. Ranh giới vì vậy nằm trong hợp đồng nhiều hơn là trong suy đoán.
Mỗi loại show, ai thường đứng ra làm việc với chủ sở hữu
Bảng dưới mô tả mô hình thường gặp để ca sĩ biết nên hỏi ai. Thực tế từng nơi có thể khác; cách hiểu "công chúng" với các buổi tiệc riêng tư cũng không phải lúc nào cũng rõ, nên khi có giá trị lớn hãy hỏi tổ chức quản lý tập thể hoặc luật sư.
| Loại show | Bên tổ chức thường là | Ca sĩ nên hỏi gì |
|---|---|---|
| Phòng trà, quán có nhạc sống | Chủ cơ sở kinh doanh | Quán đã có thoả thuận trả tiền tác quyền cho hoạt động biểu diễn chưa? |
| Tiệc cưới tại nhà hàng, trung tâm tiệc | Nhà hàng hoặc gia đình đặt tiệc, tuỳ cách tổ chức | Nhà hàng có lo phần tác quyền cho biểu diễn trong tiệc không, hay để gia đình tự lo? |
| Sự kiện công ty, tiệc cuối năm | Công ty hoặc đơn vị tổ chức sự kiện được thuê | Đơn vị sự kiện có đưa phần xin phép tác phẩm vào kế hoạch không? |
| Đêm nhạc do chính ca sĩ tổ chức bán vé | Chính ca sĩ | Danh sách bài, xin phép theo từng bài hoặc qua tổ chức quản lý tập thể |
| Hát đường phố, không thu vé, có hộp nhận tiền | Chính người hát | Vùng ranh giới; hỏi trước nếu biểu diễn thường xuyên ở cùng một nơi |
Điểm chung: ca sĩ không cần tự xin phép từng bài khi hát thuê, nhưng nên biết bên thuê mình đã làm phần đó chưa. Một câu hỏi lịch sự trước show giúp tránh tình huống cả ban nhạc bị dừng giữa chừng vì nơi biểu diễn bị kiểm tra.
Những câu nên có trong hợp đồng show của ca sĩ tự do
Phần lớn show lẻ chỉ chốt qua tin nhắn. Không cần hợp đồng dày, nhưng một tin nhắn xác nhận đủ các ý sau (hoặc một văn bản một trang) bảo vệ ca sĩ đáng kể:
- Bên thuê là bên tổ chức biểu diễn và chịu trách nhiệm xin phép, trả tiền sử dụng tác phẩm cho chủ sở hữu quyền tác giả, trừ khi hai bên thoả thuận khác.
- Danh sách bài dự kiến hoặc thể loại; bài khách yêu cầu thêm tại chỗ cũng thuộc phạm vi trên.
- Có hay không việc quay phim, thu âm, phát trực tiếp buổi biểu diễn; ai quay, dùng vào đâu, có cần ca sĩ đồng ý từng lần không.
- Ca sĩ dùng nhạc nền gì: ban nhạc sống, bản phối tự làm, hay nhạc nền thu sẵn có giấy phép.
- Thù lao, cách trả, xử lý khi show bị huỷ hoặc bị dừng giữa chừng vì lý do không thuộc về ca sĩ.
Câu thứ ba quan trọng hơn ca sĩ thường nghĩ, vì nó liên quan tới quyền của chính ca sĩ, nói ở phần sau.
Nhạc nền thu sẵn: lớp quyền ca sĩ hay quên
Nhiều ca sĩ tự do hát với nhạc nền thu sẵn để tiết kiệm chi phí ban nhạc. Nếu nhạc nền là bản phối gốc tách lời, tải từ mạng, hoặc bản karaoke thương mại, thì ngoài tác phẩm còn có bản ghi âm của nhà sản xuất. Phát bản ghi đó trước công chúng là một việc sử dụng khác, và luật có cơ chế riêng về quyền của nhà sản xuất bản ghi.
Cách an toàn là dùng nhạc nền do chính mình hoặc người mình thuê phối lại, có thoả thuận với người phối, hoặc mua nhạc nền từ nơi bán có giấy phép ghi rõ được dùng để biểu diễn. Nhạc nền tự phối có thêm một lợi ích: bạn chủ động tông giọng, độ dài, đoạn chuyển, và không bị trùng với ca sĩ khác hát cùng bài trong cùng tối.
Nếu dùng nhạc nền phối lại bởi người khác, giữ thoả thuận với người phối, ghi rõ bạn được dùng bản phối đó để biểu diễn trực tiếp và có được dùng khi quay video, phát trực tuyến không. Một bản phối được trả tiền một lần cho show không mặc nhiên cho phép đăng lên kênh của bạn.
Bài nước ngoài lời Việt, bài phối lại theo phong cách mới
Danh sách bài của ca sĩ phòng trà thường có nhiều bài nước ngoài đặt lời Việt. Mỗi bài như vậy có ít nhất hai tác giả: tác giả bài gốc (nhạc và lời nguyên bản) và người đặt lời Việt. Lời Việt là tác phẩm phái sinh, và theo nguyên lý của luật, việc làm và khai thác tác phẩm phái sinh cần sự cho phép của chủ sở hữu tác phẩm gốc. Khi bên tổ chức xin phép sử dụng, họ cần tính cả hai lớp này; nhiều bài lời Việt lưu hành lâu năm không rõ đã từng được tác giả gốc cho phép hay chưa.
Ca sĩ không phải tra cứu chuỗi quyền của từng bài, nhưng nên biết rằng bài lời Việt và bài nước ngoài nguyên bản không đương nhiên nằm trong cùng một thoả thuận với bài Việt. Khi hát show có quy mô lớn, có quay phát lại, nên đưa danh sách bài cho bên tổ chức sớm để họ kiểm.
Còn với việc phối lại theo phong cách mới, như biến một bài nhạc trẻ thành bản bolero hay bản jazz trên sân khấu, đó là cách biểu diễn của ca sĩ và ban nhạc, thường không bị xem là xuyên tạc. Nhưng nếu bản phối đó được thu âm, phát hành, thì nó trở thành bản phối có thể cần xin phép như một tác phẩm phái sinh.
Quyền của chính ca sĩ: người biểu diễn không chỉ có nghĩa vụ
Được nêu tên. Người biểu diễn có quyền được giới thiệu tên khi biểu diễn, khi phát hành bản ghi có cuộc biểu diễn của mình. Video quay show đăng trên trang của nhà hàng mà cắt tên ca sĩ là thiếu sót có thể đề nghị sửa.
Kiểm soát việc ghi lại và phát cuộc biểu diễn. Theo nguyên lý của luật về quyền liên quan, việc định hình cuộc biểu diễn trực tiếp, sao chép, phát sóng hoặc truyền đạt nó tới công chúng cần sự đồng ý của người biểu diễn, trừ khi đã thoả thuận khác. Khách quay vài giây trên điện thoại là chuyện thường; cơ sở kinh doanh quay trọn show để làm quảng cáo hoặc phát trực tiếp có thu lợi là chuyện cần ca sĩ đồng ý.
Không bị xuyên tạc hình ảnh biểu diễn. Người biểu diễn có quyền bảo vệ sự toàn vẹn hình tượng biểu diễn, không cho người khác sửa đổi, cắt xén gây phương hại tới danh dự, uy tín của mình. Một đoạn cắt ghép làm méo phần trình diễn để chế giễu là ví dụ.
Hát đúng tôn trọng tác giả. Đi cùng quyền là nghĩa vụ: biểu diễn không được gây phương hại tới quyền của tác giả. Hát đúng lời, giới thiệu tên tác giả khi có thể, không tự sửa lời bài hát theo hướng làm méo ý bài trên sân khấu.
Khi show bị dừng hoặc nơi biểu diễn bị kiểm tra
Trường hợp Nhi lo nhất là đang hát thì phòng trà bị đại diện chủ sở hữu hoặc cơ quan chức năng làm việc về tiền tác quyền. Khi đó, ca sĩ không nên tự đứng ra giải thích thay quán, không ký vào biên bản với tư cách bên tổ chức. Ca sĩ trình bày đúng vai trò của mình: được thuê để biểu diễn, có tin nhắn hoặc hợp đồng thể hiện điều đó.
Sau buổi đó, Nhi nên lưu lại tin nhắn với chủ quán, ghi chú những gì đã diễn ra, và nếu hợp đồng có câu bên thuê chịu trách nhiệm tác quyền thì nhắc lại bằng văn bản. Nếu bị yêu cầu trả tiền với tư cách cá nhân, hỏi luật sư trước khi trả; đừng thanh toán chỉ để xong chuyện mà không có chứng từ ghi rõ khoản tiền cho việc gì.
Về lâu dài, ca sĩ hát thường xuyên ở một nơi có thể chủ động hỏi quán ngay từ đầu, như một phần của việc chọn nơi làm. Quán làm việc bài bản về tác quyền thường cũng làm việc bài bản với nghệ sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Ca sĩ hát thuê có phải tự xin phép tác giả từng bài không?
Thường không, vì trách nhiệm xin phép và trả tiền thuộc về tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm, thường là bên tổ chức biểu diễn hoặc cơ sở kinh doanh. Nhưng nếu ca sĩ tự tổ chức show bán vé, hoặc hợp đồng ghi ca sĩ chịu trách nhiệm, thì ca sĩ phải lo.
Hát trong tiệc cưới có cần xin phép tác giả không?
Đây là vùng có cách hiểu khác nhau, tuỳ tiệc được tổ chức thế nào và ở đâu. Nhiều nhà hàng tiệc cưới làm việc với tổ chức quản lý tập thể cho hoạt động biểu diễn tại cơ sở. Ca sĩ nên hỏi nhà hàng và, với trường hợp lớn, hỏi tổ chức quản lý tập thể hoặc luật sư.
Nhà hàng quay video ca sĩ hát rồi đăng quảng cáo có được không?
Việc ghi lại và phát cuộc biểu diễn để quảng cáo cần sự đồng ý của người biểu diễn, trừ khi đã thoả thuận khác. Ngoài ra còn quyền đối với hình ảnh cá nhân của ca sĩ. Nên thoả thuận rõ trong hợp đồng show.
Ca sĩ có được tự sửa lời bài hát khi biểu diễn không?
Không nên tự sửa theo hướng làm thay đổi ý bài. Tác giả có quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, và việc biểu diễn không được gây phương hại tới quyền tác giả. Đổi tông, đổi tiết tấu theo phong cách là chuyện khác với sửa lời.
Dùng nhạc nền karaoke tải trên mạng để hát show có sao không?
Có rủi ro, vì nhạc nền đó là bản ghi âm có nhà sản xuất, và việc phát bản ghi trước công chúng là một lớp sử dụng riêng. An toàn hơn là dùng ban nhạc sống, nhạc nền tự phối có thoả thuận, hoặc nhạc nền mua có giấy phép biểu diễn.
