Pháp luật cho phép báo chí dùng tác phẩm của người khác không cần xin phép trong một số trường hợp hẹp, như đưa tin thời sự hay trích dẫn hợp lý để bình luận, nhưng ngay cả khi đó vẫn phải ghi tên tác giả và nguồn; còn dùng ảnh của bạn làm ảnh minh hoạ cho một bài viết thì nhìn chung cần sự cho phép và trả nhuận bút hoặc phí sử dụng. Ảnh bị dùng không ghi tên là vi phạm quyền đứng tên dù báo có nằm trong trường hợp được miễn xin phép hay không.
Tình huống: chị Mai ở Quảng Ninh (ví dụ giả định) chụp ảnh phong cảnh vịnh và làng chài, đăng trên trang cá nhân. Một sáng chị thấy ba tấm của mình trên một trang báo điện tử, dưới ảnh ghi "ảnh minh hoạ", và trên một trang tin tổng hợp, có dấu tên trang tin chèn đè lên. Bài này giúp chị phân biệt hai trường hợp, gom chứng cứ, và viết thư đúng chỗ.
Khi nào báo chí được dùng ảnh không cần xin phép
Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) liệt kê một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền. Trong đó có nhóm liên quan tới báo chí: trích dẫn hợp lý tác phẩm, không làm sai ý tác giả, để bình luận, giới thiệu, minh hoạ trong tác phẩm của mình; trích dẫn để viết báo, dùng trong ấn phẩm định kỳ, trong chương trình phát thanh, truyền hình. Các trường hợp này kèm điều kiện: không ảnh hưởng tới việc khai thác bình thường của tác phẩm, không gây phương hại quyền của tác giả, và phải ghi tên tác giả, nguồn gốc tác phẩm.
Hiểu theo tinh thần đó, một bài báo bình luận về chính bức ảnh của chị Mai (ví dụ ảnh đoạt giải, ảnh gây tranh luận) có thể dùng ảnh ở mức cần thiết kèm ghi tên. Còn một bài viết về du lịch Quảng Ninh lấy ảnh của chị để minh hoạ cho đẹp thì không phải là trích dẫn để bình luận ảnh; ảnh đang được dùng thay cho việc báo tự chụp hoặc mua ảnh. Trường hợp này, nhìn chung, cần sự cho phép.
Ranh giới cụ thể từng trường hợp có thể tranh luận. Nhưng có một điều không tranh luận: ghi tên tác giả là bắt buộc. Chữ "ảnh minh hoạ" hay "ảnh: internet" không phải là ghi tên.
Báo điện tử và trang tin tổng hợp: hai đối tượng khác nhau
Chị Mai gặp cả hai. Cách tiếp cận nên khác nhau vì trách nhiệm và kênh liên hệ của họ khác nhau.
| Điểm khác | Cơ quan báo chí (báo điện tử) | Trang tin tổng hợp, trang cá nhân kinh doanh |
|---|---|---|
| Căn cứ hoạt động | Luật Báo chí 2016, có giấy phép, có toà soạn và người chịu trách nhiệm | Quy định về trang thông tin điện tử; nhiều trang không rõ chủ |
| Đầu mối liên hệ | Ban biên tập, thư toà soạn, người phụ trách nội dung | Mục liên hệ trên trang, nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ, nền tảng nếu là trang mạng xã hội |
| Khả năng phản hồi | Thường có quy trình xử lý phản hồi bạn đọc và tác giả | Không đồng đều, nhiều trang im lặng |
| Hướng xử lý hợp lý | Đề nghị ghi tên, trả nhuận bút hoặc phí sử dụng, hoặc gỡ | Đề nghị gỡ hoặc ghi tên; nếu không phản hồi, báo nhà cung cấp lưu trữ, nền tảng |
Với cơ quan báo chí, nhiều nhiếp ảnh gia chọn đề nghị trả nhuận bút và ghi tên thay vì đòi gỡ, vì ảnh được đăng trên báo có ghi tên cũng là một cách giới thiệu. Đó là lựa chọn của bạn, không phải nghĩa vụ.
Gom chứng cứ trước khi liên hệ
Trang có thể bị sửa, ảnh có thể bị thay ngay sau khi bạn gửi thư. Vì vậy chứng cứ phải được giữ trước:
- Chụp màn hình toàn trang, thấy rõ địa chỉ trang, ngày đăng bài, vị trí ảnh, chú thích dưới ảnh.
- Lưu trang bằng chức năng lưu trang của trình duyệt hoặc in ra tệp; ghi lại ngày giờ bạn lưu.
- Chuẩn bị bản gốc của bạn: tệp ảnh gốc có thông tin máy ảnh, ảnh cùng loạt chụp trước và sau tấm đó, bài đăng sớm nhất trên trang cá nhân.
- Ghi lại mọi nơi ảnh xuất hiện, vì một ảnh thường bị lấy dây chuyền qua nhiều trang.
- Với trường hợp giá trị lớn hoặc có thể đi tới tranh chấp, cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận nội dung trang.
Loạt ảnh trước và sau là bằng chứng mạnh nhất nhiếp ảnh gia có. Người lấy ảnh từ mạng chỉ có đúng tấm đã đăng, còn bạn có cả chuỗi khung hình liền nhau với cùng ánh sáng, cùng góc máy.
Ảnh tin tức, ảnh sự kiện: khi báo có lý do dùng nhanh
Có một trường hợp đặc biệt: chị Mai tình cờ chụp được cảnh một con tàu mắc cạn trong cơn bão, đăng lên trang cá nhân, và trong vòng một giờ ảnh xuất hiện trên nhiều báo. Ảnh tin tức có giá trị trong thời gian rất ngắn, và báo chí có nhu cầu đưa tin thời sự nhanh. Một số trường hợp sử dụng để đưa tin thời sự có thể nằm trong giới hạn luật cho phép, nhưng vẫn phải ghi tên tác giả, và việc dùng phải ở mức cần thiết cho mục đích đưa tin.
Trên thực tế, nhiều toà soạn khi dùng ảnh tin tức của người dân sẽ nhắn hỏi trước hoặc ghi tên "ảnh: bạn đọc Mai". Đó là cách làm đúng. Cái sai thường gặp là ảnh được dùng lại nhiều tuần sau trong các bài tổng hợp, bài phân tích, bài quảng bá du lịch, lúc đó không còn là đưa tin thời sự nữa.
Nếu bạn chụp được ảnh có giá trị tin tức, bạn có thể chủ động: ghi tên mình ngay trong bài đăng, nói rõ báo chí muốn dùng xin liên hệ, giữ tệp gốc độ phân giải cao chưa đăng. Báo nào cần bản đẹp để in hoặc làm ảnh chính sẽ phải liên hệ bạn, và đó là lúc thoả thuận về tên và nhuận bút.
Viết thư cho toà soạn: ngắn, rõ, đề nghị cụ thể
Thư nên gửi tới địa chỉ liên hệ chính thức của toà soạn, ghi rõ bài nào, ngày nào, ảnh nào, và bạn là tác giả. Đính kèm hai ba bằng chứng: tệp gốc thu nhỏ, ảnh chụp bài đăng sớm nhất của bạn. Không cần dẫn điều luật dài; một câu nói rằng việc sử dụng chưa được phép và chưa ghi tên tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ là đủ.
Phần quan trọng nhất là đề nghị cụ thể. Chị Mai có thể chọn một trong ba hướng: ghi tên tác giả và trả nhuận bút hoặc phí sử dụng theo mức hai bên thoả thuận; chỉ ghi tên tác giả nếu chị muốn bỏ qua phần tiền; hoặc gỡ ảnh. Đề nghị rõ giúp toà soạn xử lý nhanh; thư chỉ trách móc thường bị chuyển qua lại giữa các phòng.
Giữ giọng chuyên nghiệp, không đe doạ. Phần lớn trường hợp ảnh bị dùng sai trên báo là do phóng viên, cộng tác viên lấy ảnh từ mạng mà biên tập không kiểm; toà soạn có quy trình xử lý và thường muốn giải quyết êm. Nếu không phản hồi sau một thời gian hợp lý, có thể gửi lại kèm người nhận là lãnh đạo toà soạn, và lúc đó nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ về bước tiếp theo.
Trang tin tổng hợp chèn dấu tên của họ lên ảnh bạn
Đây là vi phạm nặng hơn việc không ghi tên. Chèn dấu tên của trang lên ảnh người khác khiến người xem hiểu sai về nguồn gốc ảnh. Nếu trang còn xoá dấu tên hoặc thông tin quản lý quyền của bạn, đó là hành vi mà pháp luật sở hữu trí tuệ coi là xâm phạm riêng.
Liên hệ trực tiếp trước. Dùng mục liên hệ trên trang, gửi đề nghị gỡ ảnh hoặc thay bằng ảnh có ghi tên bạn. Giữ thư đã gửi.
Không phản hồi thì đi đường vòng. Trang đặt trên mạng xã hội thì dùng công cụ báo cáo vi phạm quyền tác giả của nền tảng. Trang có tên miền riêng thì tìm nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ hoặc dịch vụ trung gian của trang và gửi thông báo vi phạm kèm chứng cứ. Mỗi bên có biểu mẫu riêng.
Đừng chèn dấu tên quá dày vì sợ bị lấy. Dấu tên to giữa ảnh làm hỏng ảnh mà vẫn bị cắt hoặc xoá bằng công cụ chỉnh sửa. Dấu tên nhỏ ở góc cộng thông tin tác giả trong dữ liệu tệp, cộng hồ sơ gốc đầy đủ, hiệu quả hơn khi cần chứng minh.
Giấy chứng nhận và cách làm việc lâu dài với báo chí
Nhiếp ảnh gia có ảnh thường xuyên bị dùng trên báo, như ảnh phong cảnh, ảnh sự kiện địa phương, ảnh thiên tai, nên cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho các bộ ảnh giá trị. Đăng ký là tự nguyện, quyền tác giả của chị Mai đã có từ lúc bấm máy. Nhưng giấy chứng nhận giúp chị không phải tự chứng minh quyền khi làm việc với toà soạn, trừ khi có chứng cứ ngược lại; nhiều toà soạn xử lý nhanh hơn khi nhận được bản sao giấy chứng nhận đi kèm thư.
Về lâu dài, chị có thể chủ động hơn: ghi rõ trên trang cá nhân rằng ảnh muốn dùng cho báo chí xin liên hệ, cùng điều kiện cơ bản (ghi tên, mức phí hoặc nhuận bút). Nhiều phóng viên lấy ảnh không xin phép chỉ vì không biết hỏi ai và sợ mất thời gian. Mở sẵn một lối xin phép rõ ràng giúp ảnh của bạn được dùng đúng cách nhiều hơn.
Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả cho bộ ảnh của bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Báo ghi “ảnh minh hoạ” có được coi là đã ghi nguồn không?
Không. Ghi tên tác giả nghĩa là nêu tên người chụp, ghi nguồn là nêu nơi tác phẩm được lấy. "Ảnh minh hoạ" hay "ảnh: internet" không thực hiện được điều đó. Việc không ghi tên vi phạm quyền đứng tên của tác giả.
Ảnh mình đăng công khai trên mạng xã hội thì báo có được lấy không?
Đăng công khai không có nghĩa là cho phép mọi người dùng. Báo chỉ được dùng không cần xin phép trong các trường hợp luật quy định hẹp, như trích dẫn hợp lý để bình luận, và vẫn phải ghi tên. Dùng ảnh làm minh hoạ cho bài khác thường cần sự cho phép.
Nên đòi gỡ ảnh hay đòi nhuận bút?
Tuỳ bạn. Nhiều nhiếp ảnh gia chọn đề nghị ghi tên và trả nhuận bút hoặc phí sử dụng với cơ quan báo chí, vì ảnh có ghi tên trên báo cũng là giới thiệu. Với trang tin chèn dấu tên của họ, đề nghị gỡ thường hợp lý hơn.
Không có giấy chứng nhận thì toà soạn có tin mình là tác giả không?
Có thể, nếu bạn gửi tệp gốc, loạt ảnh trước sau và bài đăng sớm nhất. Giấy chứng nhận giúp rút ngắn việc chứng minh, nhưng quyền tác giả vẫn tồn tại khi chưa đăng ký.
Toà soạn không trả lời thư thì làm gì?
Gửi lại, thêm người nhận là lãnh đạo toà soạn, giữ bản sao mọi thư. Nếu vẫn không được, hỏi luật sư sở hữu trí tuệ về các bước tiếp theo như thư yêu cầu chính thức hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.
