Khi ban nhạc tan rã, mỗi bài hát được chia theo người thật sự sáng tác ra nó, bản thu thuộc về người đã bỏ tiền và tổ chức việc thu, còn mỗi thành viên giữ quyền của người biểu diễn với phần mình chơi trong bản thu. Ban nhạc không đăng ký thành công ty thì không phải là một chủ thể pháp lý; luật chỉ nhìn thấy từng cá nhân. Rắc rối nằm ở chỗ suốt mấy năm chơi chung, chẳng ai ghi lại ai làm gì.
Tình huống mẫu: nhóm bốn người ở Cần Thơ (ví dụ giả định) chơi với nhau năm năm, có một album tự phát hành và một bài được nghe nhiều. Nay hai người muốn đi tiếp với tên cũ, một người muốn hát bài ăn khách trong dự án solo, người còn lại muốn rút bài mình viết khỏi các nền tảng. Bài này tách từng lớp quyền để nhóm nói chuyện với nhau trên cùng một tấm bản đồ.
Bài hát của nhóm: đồng tác giả hay tác phẩm của một người
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Người góp ý "đoạn này chậm lại", người chơi bass theo hợp âm có sẵn, người lo thuê phòng tập đều có công với nhóm, nhưng chưa chắc là đồng tác giả bài hát. Đồng tác giả là những người cùng trực tiếp sáng tạo giai điệu, hoà âm có tính sáng tạo, hoặc lời.
Trong thực tế ban nhạc, có ba kiểu thường gặp. Kiểu một: một người mang bài gần như hoàn chỉnh đến, nhóm chỉ phối và chơi; người đó là tác giả. Kiểu hai: một người viết lời, một người viết nhạc; mỗi người là tác giả phần mình, và hai phần tách ra dùng riêng được. Kiểu ba: cả nhóm cùng ngẫu hứng trong phòng tập rồi chắt ra bài; ở đây nhiều người cùng là đồng tác giả của một phần không tách được.
Với kiểu ba, việc khai thác cả bài cần thoả thuận của các đồng tác giả. Với kiểu hai, theo nguyên lý của luật, phần riêng có thể sử dụng độc lập thì tác giả phần đó có quyền với phần của mình, miễn không làm phương hại đến phần của người khác, trừ khi các bên thoả thuận khác. Người viết lời đem lời phổ nhạc mới là một chuyện; đem cả bài đi hát lại là chuyện cần cả nhóm đồng ý.
Ba lớp quyền trong một bài của ban nhạc
Một bài hát đã thu âm và phát hành mang ít nhất ba lớp quyền khác nhau, thuộc về những người có thể không trùng nhau. Tách đúng ba lớp này là bước đầu tiên để chia tay không thành kiện tụng.
| Lớp quyền | Thuộc về ai (nguyên lý) | Câu hỏi khi chia tay |
|---|---|---|
| Quyền tác giả bài hát (nhạc, lời) | Người trực tiếp sáng tác; đồng tác giả nếu cùng sáng tác | Bài nào ai viết, có giấy tờ, bản nháp, tin nhắn gửi demo không? |
| Quyền của nhà sản xuất bản ghi âm | Người bỏ tiền và tổ chức việc thu; nếu cả nhóm cùng góp thì cùng nắm | Ai trả tiền phòng thu, kỹ thuật viên, hậu kỳ? Có quỹ nhóm không? |
| Quyền của người biểu diễn | Từng thành viên hát, chơi nhạc cụ trong bản thu | Mỗi người đã đồng ý cho bản thu được phát hành ở đâu, trong phạm vi nào? |
Người đi tiếp với ban mới muốn hát lại bài cũ trên sân khấu là chạm vào lớp thứ nhất. Người muốn phát hành lại bản thu cũ là chạm vào cả ba lớp. Người muốn rút bài khỏi nền tảng có thể chạm vào lớp thứ nhất của mình nhưng đụng lớp thứ hai, thứ ba của người khác; không ai trong nhóm có quyền tự quyết hết.
Những chuyện hay vướng nhất khi nhóm chia tay
Bài ăn khách do “cả nhóm làm”. Đây là chỗ cảm xúc lớn nhất. Không có ghi chép, mỗi người nhớ phần đóng góp của mình to hơn thực tế. Cách thực tế là cùng ngồi nghe lại các bản demo đầu tiên, tin nhắn gửi nhau, ghi âm buổi tập nếu còn, rồi chốt bằng văn bản ai là đồng tác giả và tỷ lệ chia.
Tài khoản phát hành đứng tên một người. Nhiều nhóm dùng tài khoản nhà phân phối số đứng tên một thành viên, tiền về một ví. Tài khoản đứng tên ai không quyết định ai là chủ sở hữu, nhưng người đó đang nắm đường thu tiền và quyền thao tác. Khi chia tay, thoả thuận cách chia doanh thu cũ, cách xử lý danh mục đã phát hành, và ai được đăng nhập.
Tên ban nhạc. Tên ban không phải là tác phẩm nên không được quyền tác giả bảo vệ. Ai được dùng tên tiếp là chuyện của thoả thuận giữa các thành viên, và nếu tên đã được đăng ký nhãn hiệu thì là chuyện của nhãn hiệu, nằm ngoài phạm vi bài này. Điều nên tránh là hai nhóm cùng biểu diễn dưới một tên, gây nhầm lẫn cho khán giả và nhà tổ chức.
Bài chưa phát hành trong ổ cứng chung. Nhóm thường có hàng chục bản nháp chưa ra mắt. Quyền công bố thuộc về tác giả, nên một người không tự ý đem bản nháp chung đi phát hành. Lập danh sách các bản nháp, chốt bài nào thuộc ai, bài nào cùng làm thì để đó cho tới khi cả nhóm đồng ý.
Những thứ hay bị quên khi chia: bản thu sống, video, ảnh nhóm
Danh mục của một ban nhạc không chỉ có bài hát và album. Khi kiểm kê, nhóm ở Cần Thơ phát hiện ra còn rất nhiều thứ không ai nghĩ tới, và mỗi thứ lại có người giữ quyền khác nhau:
- Bản thu sống ở quán, ở sự kiện: ai thu, thu bằng máy của ai, đã được bên tổ chức đồng ý chưa. Phát hành bản thu sống còn cần sự đồng ý của tất cả người biểu diễn có trong đó.
- Video biểu diễn do người quen quay: người quay thường là tác giả của phần hình ảnh. Muốn dùng tiếp video đó trên kênh của ban mới, nên xin phép người quay bằng văn bản.
- Ảnh nhóm chụp bởi nhiếp ảnh gia: quyền tác giả của ảnh thuộc người chụp hoặc bên thuê chụp theo hợp đồng; ảnh lại có hình từng thành viên, nên dùng ảnh cũ để quảng bá ban mới cần cả hai lớp đồng ý.
- Bìa album, logo của nhóm do một thành viên hoặc người ngoài vẽ: đây là tác phẩm mỹ thuật có tác giả riêng, không tự động là tài sản chung.
- Kênh mạng xã hội, trang nghệ sĩ trên nền tảng nghe nhạc: không phải tác phẩm, nhưng là nơi chứa tất cả những thứ trên và là chỗ tranh chấp nóng nhất. Thoả thuận ai quản trị, ai được đăng gì.
Đưa cả năm nhóm này vào phụ lục kiểm kê. Chúng ít giá trị tiền bạc lúc chia tay, nhưng hay trở thành cớ tranh cãi khi một bên dùng lại để quảng bá dự án mới.
Doanh thu cũ và doanh thu mới: chia một lần cho xong
Album đã phát hành vẫn tiếp tục có lượt nghe sau khi nhóm tan, và tiền vẫn chảy về tài khoản phát hành. Có hai cách chia thường gặp. Cách một là giữ nguyên tài khoản, người đứng tên có trách nhiệm đối chiếu và chuyển phần của từng người theo định kỳ, có sao kê kèm theo. Cách này đơn giản lúc đầu nhưng phụ thuộc vào sự đều đặn và trung thực của một người suốt nhiều năm.
Cách hai là một bên mua lại phần của những người còn lại: trả một khoản cố định để trở thành người duy nhất nắm bản thu, đồng thời nhận cấp phép hoặc chuyển nhượng từ các đồng tác giả đối với phần tác phẩm cần cho việc khai thác. Cách này dứt điểm, nhưng cần định giá và cần văn bản chuyển nhượng rõ ràng, vì chuyển nhượng quyền tác giả phải lập thành văn bản theo nguyên lý của luật.
Dù chọn cách nào, phần doanh thu từ quyền tác giả bài hát (tiền tác giả) và phần doanh thu từ bản thu nên được tách riêng trong sổ sách. Tác giả một bài có thể không góp tiền thu âm, và ngược lại. Trộn hai dòng tiền làm một là nguồn gốc của hầu hết các cuộc tính toán lại về sau.
Trình tự chia tay êm: từ kiểm kê tới văn bản
Nhóm vẫn còn nói chuyện được với nhau là lợi thế lớn nhất; hãy dùng nó để làm giấy tờ trước khi mỗi người một ngả.
- Kiểm kê danh mục: liệt kê mọi bài đã phát hành, bản nháp, bản thu sống, video biểu diễn.
- Với từng bài, ghi người viết nhạc, người viết lời, đồng tác giả nếu có, kèm bằng chứng còn giữ.
- Với từng bản thu, ghi ai đã chi tiền thu, ai biểu diễn, phát hành qua kênh nào, tài khoản đứng tên ai.
- Thoả thuận cách xử lý: bản thu cũ giữ nguyên trên nền tảng hay gỡ; doanh thu chia theo tỷ lệ nào; ai được hát lại bài nào trên sân khấu và với điều kiện ghi tên ra sao.
- Viết thành một văn bản có chữ ký của tất cả, mỗi người một bản, kèm phụ lục danh mục.
- Nếu cần, mỗi tác giả đăng ký quyền tác giả cho bài của mình; bài đồng tác giả thì nộp kèm văn bản đồng ý của các đồng tác giả.
Nếu nhóm không còn thống nhất được, đừng tự ý gỡ bài hay đổi tài khoản; giữ nguyên hiện trạng, giữ bằng chứng và hỏi luật sư sở hữu trí tuệ. Hoà giải với một người trung gian cả nhóm tin tưởng thường rẻ hơn mọi con đường khác.
Nhóm mới thành lập: một trang thoả thuận từ hôm nay
Phần lớn tranh chấp kể trên tránh được bằng một trang thoả thuận viết lúc nhóm còn vui vẻ. Trang đó không cần chữ luật: ai viết bài thì ghi người đó là tác giả, bài cùng làm thì chia đều hay theo tỷ lệ chốt ngay sau buổi viết; tiền thu âm từ quỹ chung thì bản thu thuộc chung cả nhóm; khi một người rời nhóm thì người đó vẫn được ghi tên tác giả, vẫn nhận phần doanh thu cũ, nhưng không được dùng tên ban.
Thêm vào đó, sau mỗi buổi viết bài chung, gửi một tin nhắn vào nhóm chung ghi lại "bài X hôm nay: giai điệu điệp khúc của A, lời đoạn hai của B". Tin nhắn có ngày giờ ấy nhiều năm sau là bằng chứng quý hơn mọi trí nhớ. Kết hợp với việc giữ tệp dự án và bản demo, nhóm có một hồ sơ sáng tạo đủ dùng mà không tốn thêm thời gian.
Khi nhóm bắt đầu có thu nhập đều, đó là lúc cân nhắc đăng ký quyền tác giả cho các bài chính và thoả thuận lại bằng văn bản đầy đủ hơn, có thể với sự giúp đỡ của luật sư. Một ban nhạc chuyên nghiệp hơn có thể lập công ty và chuyển quyền vào đó; khi ấy, câu hỏi ai sở hữu gì cần được viết lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên rời nhóm có được hát bài cũ của nhóm không?
Nếu người đó là tác giả bài hát thì có quyền với tác phẩm của mình, nhưng bài đồng tác giả thì nên có sự đồng ý của các đồng tác giả, và việc biểu diễn có thu tiền còn liên quan việc xin phép theo quy định. Cách êm nhất là ghi rõ trong thoả thuận chia tay bài nào ai được hát.
Người chỉ chơi nhạc cụ trong bản thu có quyền gì?
Người đó là người biểu diễn và có quyền liên quan với cuộc biểu diễn của mình trong bản thu, như quyền được nêu tên và quyền với việc định hình, sao chép, phát sóng cuộc biểu diễn theo nguyên lý của luật. Việc này không biến họ thành đồng tác giả bài hát.
Tài khoản phát hành đứng tên một người thì bài thuộc về người đó?
Không. Tài khoản chỉ là công cụ phát hành và thu tiền; quyền tác giả và quyền với bản thu được xác định theo ai sáng tác, ai đầu tư thu âm, ai biểu diễn. Tuy vậy người giữ tài khoản đang nắm dòng tiền, nên phải thoả thuận rõ khi chia tay.
Một thành viên có tự gỡ album của nhóm khỏi nền tảng được không?
Không nên. Album chứa quyền của nhiều người: tác giả các bài, những người cùng đầu tư thu âm, những người biểu diễn. Một người tự gỡ có thể gây thiệt hại cho người khác. Mọi thay đổi với album chung cần thoả thuận của những người cùng có quyền.
Nhóm không có giấy tờ gì, giờ chứng minh ai viết bài thế nào?
Gom mọi dấu vết còn lại: bản demo có ngày tạo, tin nhắn gửi nhau, ghi âm buổi tập, tệp dự án phần mềm làm nhạc, bài đăng cũ. Cùng ngồi đối chiếu rồi chốt bằng văn bản. Nếu không thống nhất được, nhờ hoà giải hoặc hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
