Khi khách nói "mua đứt", điều họ thật sự cần thường hẹp hơn nhiều so với toàn bộ quyền tác giả của bạn. Bán đứt, tức chuyển nhượng quyền tài sản, nghĩa là từ nay bạn không còn là chủ sở hữu những quyền đó nữa. Cấp phép, tức cho phép sử dụng, nghĩa là bạn vẫn là chủ, khách được dùng trong một phạm vi đã thoả thuận. Hai đường dẫn tới hai mức giá, hai kiểu hợp đồng và hai tương lai khác nhau cho tác phẩm.
Bài này đi qua một ví dụ giả định: chị Mai, người vẽ minh hoạ tự do ở Đà Nẵng, được một cơ sở rang cà phê nhỏ đặt vẽ bộ hình cho bao bì và đề nghị trả một khoản để "mua hẳn". Từ tình huống đó, bạn sẽ có bộ câu hỏi để tự quyết, bảng so sánh, và cách nói chuyện với khách sao cho cả hai cùng thấy công bằng. Nguyên lý dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) và Bộ luật Dân sự 2015; việc cụ thể vẫn nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Hai con đường khác nhau ở chỗ ai còn là chủ sở hữu
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005, chuyển nhượng quyền tác giả là việc chủ sở hữu chuyển giao quyền sở hữu đối với các quyền tài sản, như sao chép, phân phối, làm tác phẩm phái sinh, truyền đạt đến công chúng, cho người khác. Sau khi chuyển nhượng, người nhận đứng ở vị trí của bạn: họ tự khai thác, tự cấp phép cho bên thứ ba, tự đi xử lý người vi phạm. Bạn muốn dùng lại chính bức vẽ đó để bán tranh in, về nguyên tắc cũng phải xin phép họ.
Chuyển quyền sử dụng, thường gọi là cấp phép, thì khác. Bạn vẫn là chủ sở hữu, chỉ cho phép khách dùng tác phẩm trong một phạm vi: dùng vào việc gì, trong bao lâu, ở đâu, có độc quyền hay không. Hết thời hạn hoặc ra ngoài phạm vi đó, quyền quay về tay bạn. Cả hai loại hợp đồng đều phải lập bằng văn bản; một tin nhắn "ok anh mua hẳn nhé" rất khó chứng minh khách được gì và bạn còn gì.
Một điểm hay bị hiểu lầm: dù bán đứt, bạn vẫn giữ những quyền nhân thân không chuyển giao được, như quyền đứng tên, quyền đặt tên tác phẩm và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Hợp đồng ghi "chuyển giao toàn bộ quyền" cũng không xoá được những quyền này. Còn quyền công bố tác phẩm thì gắn với quyền tài sản và có thể chuyển giao theo hợp đồng.
Năm câu hỏi giúp bạn quyết trước khi báo giá
Trước khi trả lời khách, chị Mai trong ví dụ ngồi viết ra năm câu hỏi dưới đây. Bạn có thể dùng nguyên bộ này cho tranh, ảnh, bài hát, mã nguồn hay kịch bản:
- Khách dùng vào việc gì, cụ thể nhất có thể? Bao bì một dòng sản phẩm, toàn bộ nhận diện thương hiệu, hay một chiến dịch ba tháng. Mục đích càng hẹp, cấp phép càng hợp.
- Tác phẩm có giá trị dùng lại với bạn không? Một bộ hình phong cảnh có thể bán tranh in, làm lịch, đưa vào portfolio thương mại; một hình vẽ theo đúng tên và màu của khách thì gần như không bán được cho ai khác.
- Khách có cần độc quyền không? Cơ sở cà phê không muốn đối thủ dùng cùng hình là chính đáng. Nhưng độc quyền trong ngành cà phê khác hẳn độc quyền tuyệt đối mọi lĩnh vực.
- Khách có định sửa, phát triển tiếp tác phẩm không? Nếu họ cần người khác vẽ thêm biến thể, quyền làm tác phẩm phái sinh phải được nói rõ trong cả hai phương án.
- Bạn có sẵn sàng theo dõi hợp đồng dài hạn không? Cấp phép có thời hạn nghĩa là phải nhớ ngày hết hạn, gia hạn, đối chiếu phạm vi. Người không muốn quản lý giấy tờ đôi khi chọn bán đứt với giá cao hơn cho gọn.
Nếu câu trả lời nghiêng về "mục đích hẹp, tác phẩm còn giá trị với mình", cấp phép thường có lợi hơn. Nếu "tác phẩm chỉ sống được trong thương hiệu của khách, khách cần toàn quyền xử lý", bán đứt là hợp lý, miễn giá phản ánh đúng phần bạn mất.
So sánh hai phương án theo việc thật của người sáng tạo
Bảng dưới không nói phương án nào tốt hơn, chỉ cho thấy mỗi bên được và mất gì trong tình huống của chị Mai:
| Khía cạnh | Bán đứt (chuyển nhượng) | Cấp phép (chuyển quyền sử dụng) |
|---|---|---|
| Ai là chủ sở hữu sau khi ký | Khách | Vẫn là bạn |
| Bạn có dùng lại được không | Chỉ khi khách cho phép | Được, trừ phần đã cho độc quyền |
| Ai đi xử lý khi bị chép | Khách là người có quyền chính | Bạn, hoặc cùng khách nếu hợp đồng cho phép |
| Giá thường | Cao hơn, trả một lần | Thấp hơn, có thể trả theo thời hạn hoặc theo số lượng |
| Giấy tờ cần giữ | Hợp đồng chuyển nhượng, bằng chứng đã giao tệp | Hợp đồng cấp phép, lịch gia hạn, bằng chứng phạm vi |
| Quyền đứng tên | Vẫn của bạn | Vẫn của bạn |
Với logo và bộ nhận diện, khách thường cần quyền rất rộng vì họ có thể đăng ký nhãn hiệu cho logo đó. Trường hợp này bán đứt gần như là lựa chọn duy nhất hợp lý cho khách, và bạn nên tính giá tương xứng thay vì cố giữ quyền.
Cách đặt giá theo phần quyền giao đi
Không có bảng giá chung cho quyền tác giả, và bài này cũng không đưa con số. Điều có thể làm là đặt giá theo cấu trúc: phí sáng tạo, tức công sức làm ra tác phẩm, cộng với phí quyền, tức giá trị phần quyền bạn giao cho khách. Phí sáng tạo gần như cố định theo công việc. Phí quyền thay đổi theo phạm vi: dùng một sản phẩm khác dùng cả dòng sản phẩm, một năm khác vĩnh viễn, không độc quyền khác độc quyền.
Khi báo giá, chị Mai đưa khách hai phương án bằng chữ, ví dụ giả định: phương án một, cấp phép độc quyền trong ngành cà phê và đồ uống, dùng trên bao bì và mạng xã hội, thời hạn ba năm, gia hạn theo thoả thuận; phương án hai, chuyển nhượng toàn bộ quyền tài sản với mức giá cao hơn hẳn. Đặt hai phương án cạnh nhau giúp khách hiểu rằng "mua đứt" là một món hàng có giá riêng, không phải điều mặc định đi kèm tiền công vẽ.
Một mẹo trung thực là hỏi khách: trong năm năm tới anh chị định làm gì với bộ hình này? Câu trả lời thường cho thấy họ không cần quyền in lên áo bán, không cần bán lại cho ai, chỉ cần yên tâm là không ai khác dùng cùng hình. Lúc đó cấp phép độc quyền đúng lĩnh vực là đủ, bạn không phải bán rẻ phần quyền mình còn có thể khai thác.
Những điều nên giữ lại dù chọn bán đứt
Quyền dùng trong portfolio. Ghi rõ bạn được giới thiệu tác phẩm như một sản phẩm đã làm, kèm tên khách hoặc không, sau thời điểm khách công bố. Không ghi thì về lý thuyết bạn cũng phải xin phép chủ sở hữu mới.
Bản nháp và phương án bị loại. Thoả thuận rõ bản phác không được chọn vẫn thuộc về bạn. Nhiều tranh chấp nhỏ bắt đầu từ việc khách đem phương án bị loại cho người khác làm tiếp.
Thời điểm chuyển quyền. Quyền chỉ chuyển khi khách thanh toán đủ. Câu này bảo vệ bạn khi khách chậm trả mà vẫn đem hình đi in.
Ghi tên tác giả. Quyền đứng tên không bán được, nhưng cách thể hiện tên trên bao bì nên được thoả thuận: in nhỏ ở mặt sau, ghi trên trang giới thiệu, hay chỉ ghi trong hồ sơ nội bộ.
Kỹ thuật và chất liệu riêng. Bạn bán bức vẽ, không bán phong cách vẽ hay bộ cọ, bảng màu bạn quen dùng. Ghi một câu để khách không hiểu lầm rằng bạn không được vẽ cho khách hàng khác bằng chính tay nghề của mình.
Giấy chứng nhận và việc ghi nhận người chủ mới
Quyền tác giả phát sinh tự động khi tác phẩm được tạo ra và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định; đăng ký chỉ là tự nguyện. Tuy vậy, khi bán đứt, có giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả giúp cả hai bên đỡ tranh cãi về chuyện ai là tác giả ban đầu. Người có giấy chứng nhận không phải tự chứng minh quyền của mình, trừ khi có chứng cứ ngược lại.
Nếu tác phẩm đã được đăng ký đứng tên bạn là chủ sở hữu, sau khi chuyển nhượng, bên mua có thể làm thủ tục với Cục Bản quyền tác giả để ghi nhận chủ sở hữu mới theo hướng dẫn hiện hành. Ai lo thủ tục này, ai chịu chi phí, nên ghi luôn trong hợp đồng. Nếu muốn có người soạn và nộp hồ sơ đăng ký quyền tác giả thay bạn, có thể để lại nhu cầu ở khung cuối trang để Tác Quyền liên hệ lại.
Với khách là doanh nghiệp, đặc biệt khi họ định góp tài sản trí tuệ vào vốn hoặc gọi đầu tư, một chuỗi giấy tờ sạch gồm giấy chứng nhận, hợp đồng chuyển nhượng và chứng từ thanh toán làm tác phẩm có giá trị hơn trong mắt người khác. Điều đó cũng là lý lẽ để bạn đặt giá bán đứt ở mức xứng đáng.
Khi khách khăng khăng đòi mua đứt với giá cấp phép
Tình huống hay gặp nhất không phải khách không hiểu, mà là khách hiểu nhưng muốn trả giá thấp cho quyền rộng. Chủ cơ sở cà phê trong ví dụ nói thẳng: bên khác vẽ cũng chừng ấy tiền mà giao hết. Lúc này, tranh luận về luật ít khi giúp được gì. Điều giúp được là chỉ ra cụ thể khách đang mua thêm những gì và họ có cần tới chúng không.
Chị Mai liệt kê ra ba quyền mà phương án mua đứt có thêm so với cấp phép độc quyền trong ngành đồ uống: quyền bán lại hình cho người khác, quyền dùng hình cho ngành hàng hoàn toàn khác, và quyền đi xử lý người chép mà không cần hỏi tác giả. Chủ cơ sở thừa nhận chưa từng nghĩ tới hai quyền đầu. Quyền thứ ba thì có thể giải quyết bằng một điều khoản cho phép bên được cấp phép độc quyền chủ động yêu cầu bên vi phạm gỡ hình, có báo cho tác giả.
Nếu khách vẫn muốn mua đứt mà không chịu trả thêm, bạn có quyền từ chối, hoặc nhận nhưng ghi nhận đó là lựa chọn có ý thức của mình. Điều nên tránh là đồng ý miệng rồi về sau cảm thấy bị thiệt và tìm cách dùng lại tác phẩm đã bán. Khi đã ký chuyển nhượng, việc tự dùng lại có thể biến chính bạn thành người vi phạm.
Một cách dung hoà khác là chuyển nhượng có điều kiện theo thời gian: cấp phép độc quyền trước, kèm quyền chọn mua đứt sau một khoảng thời gian với mức giá đã thoả thuận từ đầu. Khách dùng thử, thấy hình gắn bó với thương hiệu thì mua hẳn; không thì thôi. Cách này cần viết cẩn thận, nên nhờ người có chuyên môn đọc lại.
Câu hỏi thường gặp
Bán đứt rồi có được đăng tác phẩm lên trang cá nhân không?
Về nguyên tắc, sau khi chuyển nhượng, việc đăng lại là một hình thức khai thác và cần sự đồng ý của chủ sở hữu mới. Cách đơn giản nhất là ghi ngay trong hợp đồng quyền được dùng tác phẩm cho mục đích giới thiệu năng lực cá nhân.
Khách chỉ chuyển khoản và nhắn tin đồng ý thì có được coi là đã mua đứt không?
Pháp luật yêu cầu hợp đồng chuyển nhượng và hợp đồng sử dụng quyền tác giả lập bằng văn bản. Tin nhắn có thể là chứng cứ về ý chí hai bên, nhưng phạm vi quyền sẽ rất khó xác định. Nên ký một văn bản ngắn dù là khách quen.
Cấp phép độc quyền có khác bán đứt không?
Có. Cấp phép độc quyền chỉ hứa không cho ai khác dùng trong phạm vi đã thoả thuận, kể cả chính bạn nếu hợp đồng ghi vậy, nhưng bạn vẫn là chủ sở hữu và quyền quay lại khi hết hạn. Bán đứt thì bạn thôi là chủ sở hữu các quyền đã chuyển.
Có thể bán đứt một phần quyền không?
Có thể. Bạn có thể chuyển nhượng một hoặc một số quyền tài sản, ví dụ chỉ quyền sao chép và phân phối trên bao bì, còn giữ quyền làm tác phẩm phái sinh hay quyền in tranh. Phần nào chuyển, phần nào giữ phải ghi bằng chữ rõ ràng.
Tác phẩm có đồng tác giả thì một người có tự bán đứt được không?
Tác phẩm chung thuộc đồng chủ sở hữu thì việc chuyển nhượng cần sự đồng ý của tất cả. Một người tự ký bán có thể làm hợp đồng bị tranh chấp, nên hỏi luật sư trước khi ký trong trường hợp này.
Có cần đăng ký quyền tác giả trước khi bán đứt không?
Không bắt buộc vì quyền tác giả phát sinh tự động. Đăng ký giúp chứng minh bạn là tác giả, chủ sở hữu ban đầu và thường làm bên mua yên tâm hơn. Thủ tục cụ thể nên hỏi Cục Bản quyền tác giả hoặc nơi tiếp nhận hồ sơ.
