Với ảnh cưới, ảnh kỷ yếu chụp theo hợp đồng, nhiếp ảnh gia luôn là tác giả, nhưng theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, bên thuê chụp có thể là chủ sở hữu quyền tài sản của bộ ảnh nếu hợp đồng không thoả thuận khác; còn việc đăng ảnh có mặt khách lên portfolio, trang quảng cáo lại cần thêm sự đồng ý của chính người trong ảnh theo Bộ luật Dân sự 2015. Hai lớp quyền này hay bị gộp làm một trong câu nói quen thuộc "ảnh của thợ thì thợ đăng thoải mái".
Tình huống: anh Khoa chụp ảnh cưới ở Huế (ví dụ giả định), nhận thêm đơn kỷ yếu cho vài lớp cuối cấp mỗi mùa. Một cặp đôi phản đối khi thấy ảnh của họ chạy quảng cáo trên trang của studio; một phụ huynh hỏi vì sao ảnh con mình xuất hiện trong bài giới thiệu dịch vụ kỷ yếu. Bài này giúp anh Khoa sắp lại hợp đồng và thói quen đăng ảnh cho đúng.
Ai nắm quyền với bộ ảnh: mặc định nghiêng về bên thuê
Nhiều thợ ảnh tin rằng mình bấm máy thì bộ ảnh là của mình. Về quyền nhân thân thì đúng: anh Khoa là tác giả, có quyền đứng tên, có quyền không cho người khác xuyên tạc ảnh. Nhưng quyền tài sản, tức quyền sao chép, phân phối, đưa ảnh lên mạng, theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022) thuộc về tổ chức, cá nhân giao kết hợp đồng với tác giả để sáng tạo tác phẩm, trừ khi có thoả thuận khác. Cặp đôi thuê anh chụp cưới có thể chính là chủ sở hữu bộ ảnh.
Điều này nghe bất lợi cho thợ, nhưng nó có lối ra rõ ràng: viết thoả thuận khác vào hợp đồng. Có hai hướng phổ biến. Hướng một: thợ giữ quyền tài sản, cấp cho khách quyền sử dụng rộng cho mục đích cá nhân (in, đăng mạng xã hội cá nhân, làm quà). Hướng hai: khách là chủ sở hữu, nhưng cho phép thợ dùng một số ảnh trong portfolio và quảng cáo. Chọn hướng nào cũng được, miễn là viết ra.
Cách nói trên là nguyên lý chung; cách áp dụng cho từng hợp đồng cụ thể, nhất là hợp đồng chỉ có một tờ báo giá và tin nhắn, có thể gây tranh luận. Nếu studio của bạn làm nhiều đơn, nên nhờ luật sư sở hữu trí tuệ soạn một mẫu hợp đồng dùng lâu dài.
Hai lớp quyền trong một tấm ảnh cưới
Một tấm ảnh chân dung cô dâu chú rể vừa là tác phẩm nhiếp ảnh, vừa chứa hình ảnh của hai cá nhân. Hai lớp này do hai luật khác nhau điều chỉnh và cần hai loại đồng ý khác nhau.
| Lớp quyền | Căn cứ (nguyên lý) | Ai phải đồng ý khi đăng ảnh quảng cáo |
|---|---|---|
| Quyền tác giả tác phẩm nhiếp ảnh | Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi 2009, 2019, 2022 | Chủ sở hữu quyền tác giả: thợ hoặc khách, tuỳ hợp đồng |
| Quyền đối với hình ảnh cá nhân | Bộ luật Dân sự 2015 | Chính người trong ảnh; với trẻ em, học sinh chưa thành niên là cha mẹ hoặc người đại diện, kèm ý kiến của trẻ theo quy định về trẻ em |
| Quyền riêng tư | Bộ luật Dân sự 2015 và quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân | Người trong ảnh, đặc biệt khi ảnh lộ nhà riêng, nơi học, thông tin nhận dạng |
Ngay cả khi hợp đồng ghi thợ giữ toàn bộ quyền tác giả, anh Khoa vẫn cần sự đồng ý của cặp đôi để đăng ảnh của họ lên trang quảng cáo dịch vụ. Theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý, và sử dụng vì mục đích thương mại thì còn liên quan tới thù lao, trừ khi các bên thoả thuận khác.
Khách được làm gì với bộ ảnh nhận được
In ảnh, làm album, treo tường, tặng gia đình. Đây là mục đích cá nhân cơ bản mà khách thuê chụp hướng tới. Hợp đồng nên cho phép rõ ràng, không cần xin thêm.
Đăng lên mạng xã hội cá nhân. Hầu hết thợ đồng ý, thường kèm đề nghị ghi tên studio. Nếu bạn muốn khách không cắt ảnh bỏ dấu tên, hoặc không áp bộ lọc làm đổi màu nặng, hãy viết rõ là đề nghị hay yêu cầu; viết thành yêu cầu cứng thường gây khó chịu với khách cưới.
Đưa ảnh cho bên thứ ba dùng thương mại. Ví dụ khách là chủ một tiệm váy cưới, muốn dùng ảnh để quảng cáo váy, hoặc nhà hàng tiệc cưới xin ảnh làm quảng cáo. Nếu khách là chủ sở hữu ảnh thì khách quyết; nếu thợ giữ quyền tài sản thì cần thợ đồng ý. Hợp đồng nên nói rõ.
Chỉnh sửa ảnh. Khách tự chỉnh sáng tối, cắt khung cho vừa khung tranh là chuyện bình thường. Ghép mặt, đổi bối cảnh rồi vẫn ghi tên thợ có thể làm méo tác phẩm; thợ có quyền đề nghị bỏ tên mình khỏi bản đã bị sửa nặng.
Ảnh kỷ yếu: học sinh, nhà trường và phụ huynh
Ảnh kỷ yếu phức tạp hơn ảnh cưới vì người thuê thường là lớp, ban đại diện phụ huynh hoặc nhà trường, còn người trong ảnh là nhiều học sinh, phần lớn chưa thành niên. Việc anh Khoa đăng ảnh học sinh lên trang quảng cáo dịch vụ kỷ yếu cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện của từng em xuất hiện rõ mặt, và theo tinh thần các quy định về bảo vệ trẻ em, ý kiến của chính các em cũng cần được tôn trọng.
Thực tế, xin đồng ý của bốn mươi phụ huynh cho từng tấm ảnh là không khả thi. Cách làm hợp lý là đưa một điều khoản rõ ràng vào hợp đồng với ban đại diện, kèm một phiếu đồng ý gửi phụ huynh trước buổi chụp, cho phép chọn: đồng ý cho dùng ảnh trong portfolio, hoặc không. Với em nào không đồng ý, anh Khoa không dùng ảnh có mặt em đó ngoài bộ ảnh giao cho lớp.
Một điểm hay bị quên: ảnh kỷ yếu thường chụp trong khuôn viên trường, có đồng phục, bảng tên, cổng trường. Đăng công khai những ảnh đó cùng tên lớp, tên trường có thể làm lộ nơi học của trẻ. Khi dùng cho portfolio, nên chọn ảnh không lộ thông tin nhận dạng, hoặc làm mờ.
Khách mời, người lạ và ảnh hậu trường
Một buổi chụp cưới không chỉ có cô dâu chú rể. Ảnh tiệc có hàng trăm khách mời, ảnh ngoại cảnh ở phố cổ có người qua đường, ảnh hậu trường có thợ trang điểm, phụ dâu, người nhà. Cặp đôi đồng ý cho dùng ảnh quảng cáo không có nghĩa là tất cả những người này đồng ý.
Theo tinh thần của Bộ luật Dân sự 2015, hình ảnh thu được tại hoạt động công cộng, nơi người trong ảnh không phải đối tượng chính và việc dùng không xúc phạm danh dự, uy tín của họ, thường được nhìn nhận khác với ảnh chân dung một người cụ thể. Người qua đường mờ phía sau khung hình phố cổ ít đáng lo. Nhưng một tấm ảnh rõ mặt bà ngoại cô dâu đang khóc, dùng để quảng cáo gói chụp cưới, là chân dung của một người cụ thể đang bị dùng vì mục đích thương mại.
Quy tắc làm việc gọn cho anh Khoa: ảnh dùng quảng cáo chỉ chọn những người đã đồng ý, thường là cặp đôi; ảnh có người khác rõ mặt thì hỏi thêm hoặc không dùng. Ảnh hậu trường có thợ trang điểm, nhà tạo mẫu thì hỏi họ, và nếu họ đồng ý, ghi tên họ khi đăng; đó cũng là phép lịch sự giữa những người cùng nghề.
Điều khoản nên có trong hợp đồng chụp cưới, kỷ yếu
Một mẫu hợp đồng tốt cho thợ ảnh tự do không cần dài, nhưng phải trả lời đủ các câu dưới bằng chữ rõ ràng:
- Ai là chủ sở hữu quyền tài sản của bộ ảnh; nếu thợ giữ quyền, khách được dùng ảnh vào những việc gì.
- Số ảnh giao, định dạng, độ phân giải; ảnh chưa chỉnh và ảnh bị loại có giao không.
- Thợ được dùng bao nhiêu ảnh, ảnh nào cho portfolio, quảng cáo, dự thi; khách có quyền chọn loại bỏ ảnh nhạy cảm không.
- Đồng ý của người trong ảnh cho việc dùng quảng cáo; với kỷ yếu, phiếu đồng ý của phụ huynh.
- Thời gian lưu trữ ảnh gốc ở phía thợ và cách xoá theo yêu cầu khách.
- Cách ghi tên tác giả khi khách đăng ảnh, nếu thợ muốn.
- Thời điểm thợ được đăng ảnh (sau ngày cưới, sau khi khách nhận ảnh) để không lộ trước ngày vui.
Mục thứ ba có thể kèm lựa chọn giá: gói có cho phép dùng quảng cáo và gói riêng tư hoàn toàn. Nhiều cặp đôi sẵn lòng cho dùng ảnh nếu được hỏi đàng hoàng; điều họ không thích là bị dùng mà không được hỏi.
Khi khách phản đối ảnh đã đăng
Quay lại cặp đôi phản đối ảnh trên trang quảng cáo của studio. Nếu hợp đồng không có điều khoản cho phép dùng ảnh quảng cáo, cách đúng là gỡ ảnh ngay, xin lỗi, rồi hỏi họ có đồng ý cho dùng một số ảnh khác không. Giữ ảnh lại với lý do "ảnh của em chụp" là đặt studio vào thế bất lợi cả về quyền hình ảnh lẫn uy tín.
Nếu hợp đồng có điều khoản cho phép, anh Khoa vẫn nên cân nhắc thiện chí: khách có thể có lý do riêng (ly hôn, chuyện gia đình, công việc nhạy cảm). Gỡ một tấm ảnh tốn rất ít, còn một bài đăng than phiền về studio trên mạng có thể tốn nhiều đơn hàng.
Ngược lại, khi khách đăng ảnh của anh mà cắt tên, hoặc để tên studio khác, anh có quyền đề nghị khách ghi lại tên, vì quyền đứng tên tác giả là của anh dù ai là chủ sở hữu bộ ảnh. Một tin nhắn nhẹ nhàng thường đủ.
Câu hỏi thường gặp
Thợ chụp ảnh cưới có được tự đăng ảnh khách lên trang quảng cáo không?
Chỉ khi có sự đồng ý của người trong ảnh và hợp đồng cho phép. Quyền tác giả của thợ không thay được sự đồng ý về hình ảnh cá nhân theo Bộ luật Dân sự 2015. Nên ghi điều khoản này trong hợp đồng và hỏi lại khách trước khi đăng.
Khách thuê chụp có phải là chủ sở hữu bộ ảnh không?
Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ, bên giao kết hợp đồng với tác giả để sáng tạo tác phẩm là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi có thoả thuận khác. Vì vậy nếu thợ muốn giữ quyền, hợp đồng phải ghi rõ.
Khách đòi file ảnh chưa chỉnh và ảnh bị loại thì sao?
Tuỳ hợp đồng. Nếu hợp đồng chỉ cam kết giao số ảnh đã chỉnh, thợ không có nghĩa vụ giao ảnh chưa chỉnh. Nếu khách là chủ sở hữu toàn bộ bộ ảnh theo hợp đồng, câu chuyện có thể khác. Nên ghi rõ ngay từ đầu.
Đăng ảnh kỷ yếu của học sinh lên mạng cần những gì?
Cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện của học sinh xuất hiện rõ trong ảnh, và tôn trọng ý kiến của chính các em. Nên tránh ảnh lộ tên trường, tên lớp, bảng tên nếu dùng cho quảng cáo dịch vụ.
Khách cắt mất tên studio khi đăng ảnh thì có vi phạm không?
Quyền đứng tên tác giả thuộc về người chụp, nên thợ có thể đề nghị khách ghi lại tên. Tuy vậy, với ảnh dùng cho mục đích cá nhân, cách xử lý hợp lý là nhắc nhẹ hoặc thoả thuận trước trong hợp đồng, không nên làm căng.
Ảnh cưới dùng để dự thi nhiếp ảnh có cần hỏi khách không?
Nên hỏi. Ảnh dự thi được trưng bày, in ấn, đăng công khai, nên vừa liên quan quyền tác giả (nếu khách là chủ sở hữu) vừa liên quan hình ảnh cá nhân của cô dâu chú rể. Một tin nhắn xin phép có lưu lại là đủ.
