Khi bạn bán ảnh qua một chợ ảnh stock, bạn vẫn là tác giả và thường vẫn là chủ sở hữu ảnh; thứ chợ ảnh bán cho khách là giấy phép sử dụng theo điều kiện, và việc khách dùng vượt giấy phép (dùng ảnh biên tập cho quảng cáo, in số lượng vượt mức, dùng cho mục đích bị cấm) hoặc dùng mà không mua đều là sử dụng không được phép. Người chụp thường không thấy được ai đã mua giấy phép nào, nên đầu mối xử lý đầu tiên là chính chợ ảnh.
Tình huống: chị Ngân ở Lâm Đồng (ví dụ giả định) bán ảnh phong cảnh rừng thông và ảnh đời sống nông trại trên hai chợ ảnh quốc tế. Chị thấy một ảnh đời sống có người nông dân rõ mặt, mà chị chỉ đăng bán dưới dạng ảnh biên tập vì không có giấy đồng ý của người mẫu, xuất hiện trên bao bì một sản phẩm cà phê. Bài này giúp chị hiểu chuyện gì có thể đã xảy ra và nên làm gì.
Khi tải ảnh lên chợ ảnh, bạn trao đi những gì
Thoả thuận người đóng góp của các chợ ảnh thường cho chợ ảnh một giấy phép không độc quyền (hoặc độc quyền, nếu bạn chọn chương trình độc quyền) để giới thiệu, bán giấy phép sử dụng ảnh cho khách và thu tiền, rồi chia lại cho bạn theo tỷ lệ. Bạn không chuyển nhượng ảnh. Theo nguyên lý của Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019, 2022), bạn vẫn là tác giả và chủ sở hữu, và tác phẩm của bạn được bảo hộ ở các nước thành viên Công ước Berne mà không cần thủ tục riêng.
Nhưng thoả thuận đó cũng thường giao cho chợ ảnh vai trò chính trong việc theo dõi, xử lý khách dùng sai giấy phép, và có thể giới hạn việc bạn tự liên hệ khách. Lý do là bạn không có thông tin giao dịch: không biết ai mua, mua loại giấy phép nào, ngày nào. Đọc lại mục "vi phạm" hoặc "thực thi quyền" trong thoả thuận của từng chợ ảnh trước khi hành động.
Một điểm hay bị quên: thoả thuận người đóng góp thường bắt bạn cam kết có đủ giấy đồng ý của người mẫu và của chủ tài sản (nhà, công trình, vật nuôi đặc thù) cho ảnh được bán dùng thương mại. Cam kết này là trách nhiệm của bạn, không phải của chợ ảnh.
Các loại giấy phép thường gặp và kiểu dùng sai tương ứng
Tên gọi khác nhau giữa các chợ ảnh, nhưng cách phân loại khá giống nhau. Bảng dưới giúp bạn đoán nhanh trường hợp mình đang gặp.
| Loại giấy phép | Thường cho phép | Kiểu dùng sai hay gặp |
|---|---|---|
| Ảnh biên tập | Minh hoạ tin tức, bài viết, giáo dục, không thương mại | Dùng làm quảng cáo, bao bì, trang bán hàng |
| Giấy phép tiêu chuẩn | Đa số mục đích thương mại trong giới hạn số bản in, lượt xem | In bao bì, sản phẩm để bán vượt số lượng; dùng làm sản phẩm chính (in áo bán) |
| Giấy phép mở rộng | Số lượng lớn hơn, cho phép in lên sản phẩm bán lại | Hiếm khi bị dùng sai, nhưng vẫn có giới hạn như cấm dùng trong logo |
| Không có giấy phép | Không cho phép gì | Lấy ảnh xem trước, xoá dấu chìm, hoặc lấy lại từ trang của người đã mua |
Trường hợp của chị Ngân có hai khả năng chính: khách mua giấy phép biên tập rồi dùng cho bao bì, hoặc không mua gì cả. Khả năng nào thì hướng xử lý cũng bắt đầu ở chợ ảnh, vì chỉ chợ ảnh tra được giao dịch.
Báo cho chợ ảnh: chuẩn bị gì
Phần lớn chợ ảnh có biểu mẫu hoặc địa chỉ riêng cho người đóng góp báo nghi ngờ dùng sai. Một báo cáo tốt giúp họ xử lý nhanh:
- Ghi mã ảnh trên chợ ảnh, đường dẫn trang ảnh, loại giấy phép bạn cho phép (biên tập hay thương mại).
- Chụp lại nơi ảnh xuất hiện: bao bì, trang bán hàng, quảng cáo; ghi ngày giờ, nơi chụp nếu là sản phẩm ngoài đời.
- Mô tả cách dùng: in bao bì, quảng cáo trên mạng, số lượng ước đoán nếu có.
- Nêu rõ vì sao bạn cho rằng đây là dùng sai: ảnh chỉ được bán dạng biên tập, hoặc ảnh có người rõ mặt không có giấy đồng ý.
- Gửi qua kênh chính thức của chợ ảnh, giữ mã yêu cầu, theo dõi phản hồi.
Nếu ảnh của bạn được bán ở nhiều chợ ảnh, báo cho tất cả, vì bạn không biết khách đã mua ở đâu. Nếu chợ ảnh xác nhận khách không có giấy phép phù hợp, việc xử lý tiếp theo thường do chợ ảnh và khách làm việc với nhau theo điều khoản của họ.
Người trong ảnh: rủi ro rơi về phía người chụp
Ảnh có người rõ mặt mà không có giấy đồng ý chỉ nên bán dạng biên tập. Đó là điều chị Ngân đã làm đúng. Nếu khách dùng sai sang mục đích thương mại, phần lớn trách nhiệm thuộc về khách đã vi phạm điều kiện giấy phép, nhưng người trong ảnh có thể không biết điều đó và tìm tới người chụp trước.
Quyền hình ảnh của người nông dân không phụ thuộc chợ ảnh. Theo nguyên lý của Bộ luật Dân sự 2015, việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý, và dùng vì mục đích thương mại còn liên quan thù lao. Một người nông dân thấy mặt mình trên bao bì cà phê có quyền phản đối, và họ có lý.
Giữ liên lạc với người đã chụp, nếu có thể. Nếu bạn quen người trong ảnh, báo cho họ biết, cùng họ làm việc với chợ ảnh. Thái độ minh bạch của người chụp giúp tránh cảnh người trong ảnh nghĩ chính bạn đã bán hình họ cho quảng cáo.
Từ nay, xin giấy đồng ý trước khi chụp người rõ mặt nếu định bán thương mại. Mẫu giấy đồng ý thường do chợ ảnh cung cấp; cần chữ ký, thông tin người mẫu, và với trẻ em là của cha mẹ hoặc người đại diện. Không có giấy thì chỉ bán biên tập, hoặc không bán.
Khi bạn tự tìm thấy ảnh bị dùng ở nơi không mua gì
Có những trường hợp rõ ràng không phải dùng sai giấy phép mà là lấy ảnh không mua: ảnh còn dấu chìm của chợ ảnh bị xoá vụng, ảnh độ phân giải thấp đúng bằng ảnh xem trước, hoặc ảnh bạn chỉ đăng trên trang cá nhân chứ không bán ở đâu. Với ảnh không thông qua chợ ảnh, bạn là người trực tiếp xử lý: gom chứng cứ, liên hệ bên dùng, đề nghị mua giấy phép hoặc gỡ.
Một cách tiếp cận nhiều nhiếp ảnh gia chọn là đề nghị cấp phép hồi tố: bên dùng trả phí sử dụng cho thời gian đã dùng và tiếp tục dùng hợp pháp. Với doanh nghiệp nhỏ dùng nhầm vì không hiểu, đề nghị này thường được chấp nhận và kết thúc êm hơn mọi đòi hỏi gỡ bỏ. Với bên cố tình xoá dấu chìm, việc xoá thông tin quản lý quyền là hành vi bị pháp luật sở hữu trí tuệ coi là xâm phạm riêng; nên hỏi luật sư trước khi đi tiếp.
Khi bên dùng ở nước ngoài, việc tự xử lý thường không thực tế. Đây là lúc các công cụ báo vi phạm của nền tảng nơi ảnh xuất hiện và của nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ trang web phát huy tác dụng hơn.
Độc quyền, không độc quyền và bán trực tiếp: chọn trước khi tải lên
Chương trình không độc quyền. Bạn được bán cùng một ảnh ở nhiều chợ ảnh và tự bán trực tiếp. Lợi thế là phủ rộng; bất lợi là khi ảnh bị dùng sai, bạn phải báo nhiều nơi vì không biết khách mua ở đâu, và chợ ảnh thường ít ưu tiên theo đuổi vi phạm cho ảnh không độc quyền.
Chương trình độc quyền. Bạn cam kết ảnh, hoặc toàn bộ ảnh của bạn, chỉ bán qua một chợ ảnh, đổi lại tỷ lệ chia có thể tốt hơn và sự hỗ trợ khi có vi phạm có thể rõ hơn. Bất lợi là bạn không được bán ảnh đó ở nơi khác, kể cả trực tiếp cho khách quen; vi phạm cam kết này là vi phạm hợp đồng của chính bạn.
Bán trực tiếp cho khách. Với khách doanh nghiệp trong nước, nhiều nhiếp ảnh gia ký giấy phép trực tiếp, ghi rõ phạm vi, thời hạn, số lượng in. Bạn biết rõ ai dùng ảnh, dễ theo dõi, nhưng phải tự lo hợp đồng, thanh toán và mọi tranh chấp.
Ảnh nào để ở đâu. Một cách chia phổ biến: ảnh phong cảnh, ảnh khái niệm chung để ở chợ ảnh; ảnh có người, ảnh địa phương đặc thù mà doanh nghiệp trong nước hay cần thì bán trực tiếp có hợp đồng. Cách chia nào cũng được, miễn bạn ghi lại để không tự mâu thuẫn với các cam kết đã ký.
Tự bảo vệ từ lúc tải lên
Phòng trước rẻ hơn chạy theo. Chị Ngân rút ra mấy thói quen. Một là phân loại kỹ khi tải lên: ảnh có người rõ mặt, công trình riêng, tài sản đặc thù mà không có giấy đồng ý thì chỉ chọn biên tập. Hai là giữ thư mục gốc theo từng bộ ảnh, có tệp gốc và giấy đồng ý đi kèm, để khi chợ ảnh hỏi bạn trả lời trong một ngày. Ba là ghi lại ảnh nào bán ở chợ nào, chương trình độc quyền hay không, để không lỡ đưa một ảnh độc quyền lên chỗ khác, việc có thể vi phạm chính thoả thuận của bạn.
Thói quen thứ tư là thỉnh thoảng tìm kiếm ngược bằng hình ảnh với những ảnh bán chạy nhất. Không cần làm mỗi ngày; vài tháng một lần là đủ để phát hiện những cách dùng bất thường. Với ảnh giá trị cao, chị cân nhắc đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả cho bộ ảnh, để khi phải làm việc với bên dùng trong nước có thêm giấy tờ rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Bán ảnh trên chợ ảnh stock có mất quyền tác giả không?
Thường không. Thoả thuận người đóng góp phổ biến là bạn cấp cho chợ ảnh giấy phép để bán giấy phép sử dụng cho khách. Bạn vẫn là tác giả và chủ sở hữu, trừ khi thoả thuận ghi khác. Đọc kỹ điều khoản của từng chợ ảnh.
Người chụp có được tự liên hệ khách mua ảnh dùng sai không?
Tuỳ thoả thuận với chợ ảnh. Nhiều nơi muốn người đóng góp báo qua họ, vì chỉ họ tra được giao dịch và loại giấy phép. Tự liên hệ khi chưa biết khách mua gì có thể dẫn tới cáo buộc sai.
Ảnh biên tập bị dùng làm quảng cáo thì ai chịu trách nhiệm?
Bên dùng ảnh vượt điều kiện giấy phép là bên vi phạm. Tuy vậy, người trong ảnh có thể tìm tới người chụp trước, nên bạn cần giữ bằng chứng rằng mình chỉ bán ảnh dưới dạng biên tập.
Có cần giấy đồng ý của người trong ảnh khi bán ảnh stock không?
Với ảnh bán cho mục đích thương mại có người nhận diện được, chợ ảnh thường bắt buộc giấy đồng ý của người mẫu, và pháp luật về quyền hình ảnh cá nhân cũng đòi hỏi sự đồng ý. Không có giấy thì chỉ nên bán dạng biên tập.
Thấy ảnh mình bị xoá dấu chìm và dùng trên trang bán hàng thì làm gì?
Gom chứng cứ, báo cho chợ ảnh nếu ảnh có bán ở đó, và nếu bên dùng ở trong nước, có thể đề nghị họ mua giấy phép hoặc gỡ. Việc xoá thông tin quản lý quyền là hành vi xâm phạm riêng; nên hỏi luật sư trước khi đi tiếp.
